Her ne kadar hastalıklı bir düşünce akışı olsa da, eylemselliğe yansıyan kısmıyla da belirli kitleleri fazlasıyla etkilemiş olan Theodore Kaczynski’nin yakalanmadan önce “zorla” yayınlattığı “Sanayi Toplumu ve Geleceği” başlıklı manifestosunu paragraf paragraf değerlendirmek istedik.
Ne yazık ki içinde yaşadığımız sistem o kadar eleştirmeye açık kusurlarla örülü ki, bu tarz radikal eleştiriler de haklılık payı bulabiliyor toplumlarda… Bununla birlikte, göreceksiniz ki fragmanlar halinde gündelik hayatlarımızda da bu ifadeleri yakalamak mümkün. Bu sadece hastalıklı bir zihnin zırvası değil yaşadığımız toplumun çıkışsız isyanı içinde herkesin düşebileceği hatalı düşünce biçimlerini içeriyor, umarız bu değerlendirme “arızalı” düşüncelerle karşılaştığımızda alacağımız tavrı belirlemede bir rehber olur.
Giriş
1.
Sanayi Devrimi ve sonuçları insan ırkı için bir felaket olmuştur. “Gelişmiş” ülkelerde yaşayan bizlerin ortalama ömrünü artırırken toplumun dengesini bozmuş, hayatı anlamsız kılmış, insanları aşağılamalara maruz bırakmış, yaygın psikolojik acılara sebep olmuş (Üçüncü Dünya’da fiziksel acılara da) ve doğaya ciddi zararlar vermiştir. Teknolojinin gelişmesinin devam etmesi durumu daha da kötüleştirecektir. İnsanları daha fazla aşağılamalara maruz bırakacağı ve doğaya daha fazla zarar vereceği kesindir. Muhtemelen, daha büyük toplumsal bozukluklara ve psikolojik acılara sebep olacaktır[1] ve “gelişmiş” ülkelerde dahi artan miktarda fiziksel acıya sebep olabilir.
Mutlak Yıkım Tezi ve Modernitenin Bedeli
Makalenin açılışı, Sanayi Devrimi ve sonuçlarının insan ırkı için kesin bir felaket olduğu yargısı üzerine inşa edilmiştir. Bu iddia, teknolojik gelişimin faydaları ile zararları arasında tarafsız bir karşılaştırma yapmaktan ziyade, modernitenin getirdiği “fayda”nın (örneğin gelişmiş ülkelerde ortalama ömrün uzaması) aslında devasa bir toplumsal ve psikolojik yıkımın üzerini örten bir yanılsama olduğu fikrine dayanır. Uzayan insan ömrünün ve fiziksel refahın karşısına; toplumun dengesinin bozulması, hayatın anlamsızlaşması, yaygın psikolojik acılar ve doğanın geri dönülmez tahribatı konularak, bedensel hayatta kalma süresinin uzaması niceliksel bir başarı, niteliksel bir çöküş olarak konumlandırılır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Birinci paragraftaki “hayatın anlamsızlaşması” ve “psikolojik acıların artması” tespiti, metnin ilerleyen bölümlerinde inşa edilen temel teorilerle doğrudan desteklenmektedir. Bu psikolojik buhranın kaynağı rastgele bir mutsuzluk değil, “güç sürecinin” (bireyin yaşamı için gereken amaç, çaba ve otonomi döngüsünün) modern endüstriyel sistem tarafından yapısal olarak bozulmasıdır. Sistemin fiziksel ihtiyaçları karşılamayı aşırı kolaylaştırması, insanları devasa kurumların birer dişlisi haline getirerek otonomiyi yok etmesi, birinci paragrafta bahsedilen “aşağılanmaların” ve anlamsızlığın temel bilimsel/sosyolojik dayanakları olarak sunulur.
Aynı zamanda, gelişmiş ülkelerde psikolojik acılar yaşanırken Üçüncü Dünya’da fiziksel acıların var olduğu vurgusu, endüstriyel sistemin küresel ölçekte homojen bir refah yaratmadığı, aksine yıkımı küreselleştirdiği argümanını destekler. Teknolojinin gelişmesinin durumu “kesinlikle” daha da kötüleştireceği öngörüsü ise, sistemin ayakta kalabilmek için doğayı ve insan davranışını kendi teknik ihtiyaçlarına göre sürekli olarak daha fazla şekillendirmek ve kontrol etmek zorunda olduğu teziyle mantıksal bir bütünlük oluşturur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Birinci paragraftaki argümanların yapısı objektif bir süzgeçten geçirildiğinde bazı keskin çelişkiler ve analitik tercihler göze çarpmaktadır:
2.
Endüstriyel-teknolojik sistem hayatta kalabilir ya da çökebilir. Eğer hayatta kalırsa sonunda daha düşük fiziksel ve psikolojik acıya sebep olduğu bir aşamaya ulaşabilir, fakat yalnızca çok uzun ve acılı bir alışma sürecinden sonra ve insanoğlunu ve diğer canlı organizmaları, ebedi olarak, tasarlanmış ürünlere ve toplumsal makinenin basit birer dişlilerine indirgemek pahasına. Üstelik, sistem hayatta kalırsa sonuçları kaçınılmaz olacaktır: Sistemi, insanların onurunu ve otonomisini yok etmesini engelleyecek şekilde değiştirmenin ya da reforme etmenin bir yolu yoktur.
Sistemin Geleceği, Hayatta Kalma Senaryosu ve Otonominin Bedeli
İkinci paragraf, endüstriyel-teknolojik sistemin geleceğine dair mutlak bir ikilem (çöküş veya hayatta kalma) sunarak, sistemin hayatta kalması ihtimalinin doğuracağı kalıcı sonuçları mercek altına alır. Metnin merkezi argümanı, sistemin uzun ve acılı bir alışma sürecinin ardından nihayetinde fiziksel ve psikolojik acıları azaltabileceği ihtimalini reddetmemekle birlikte, bunun ödenecek bedelinin insanlığın ve doğanın topyekûn makineleşmesi olduğu yönündedir. Bu felsefi tasavvura göre, endüstriyel sistem hayatta kalmayı başarırsa, insanı ve diğer tüm canlı organizmaları “tasarlanmış ürünlere” ve devasa bir “toplumsal makinenin basit birer dişlisine” indirgemek zorundadır. Daha da önemlisi, metin burada gelecekteki reform ihtimallerini kesin bir dille ve peşinen reddeder: Sistemi, insanın onurunu ve otonomisini koruyacak şekilde değiştirmenin ya da reforme etmenin hiçbir yolu yoktur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraftaki “insanın tasarlanmış bir ürüne indirgenmesi” ve “toplumsal makinenin dişlisi olması” iddiaları, metnin ilerleyen bölümlerinde genetik mühendisliği ve psikolojik kontrol mekanizmaları üzerinden detaylıca temellendirilmektedir. İnsanın kendi otonom varoluşundan koparılarak sistemin ihtiyaçlarına uydurulacağı tezi; sistemin hayatta kalabilmek için eğitim, kitle propagandası, psikiyatrik ilaçlar ve gen terapileri gibi araçlarla insanı ve davranışlarını nasıl zorunlu olarak yeniden şekillendireceği iddialarıyla desteklenir. İnsanın ve doğanın bağımsız işleyişinin sistemin bekası ile çeliştiği, bu nedenle sistemin işleyebilmek için biyolojik olanı teknik olana entegre etmek zorunda olduğu güçlü bir rasyonel gerekçe olarak sunulur.
Reformun imkânsızlığı tezi ise, metnin genelinde işlenen “teknolojinin iyi ve kötü yanlarının birbirinden ayrılamayacağı” ve “sistemin işleyebilmesi için insan davranışını sıkı kurallarla kontrol etmesinin bir zorunluluk olduğu” kurallarıyla derinleştirilir. Otonominin ve onurun yok oluşu, salt fiziksel acıların dindirilmesinden çok daha büyük bir yıkım olarak konumlandırılır; böylece fiziksel refah sağlansa dahi, sistemin temelden yıkılması gerektiği yönündeki argümanın etik ve felsefi zemini hazırlanmış olur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Paragraftaki argüman yapısı incelendiğinde, belirli analitik kısıtlılıklar ve keskin bir ikili karşıtlık (binary) mantığı göze çarpmaktadır:
3.
Eğer sistem çökerse bunun sonuçları da yine çok acılı olacaktır. Fakat sistem ne kadar büyürse çöküşünün yol açacağı felaketler de o kadar büyük olacaktır, o yüzden eğer çökecekse bunun daha çabuk olması daha geç olmasından iyidir.
Çöküş Senaryosu ve Yıkımın Rasyonelleştirilmesi
İkinci paragrafta sistemin “hayatta kalma” senaryosu reddedildikten sonra, üçüncü paragraf doğrudan “çöküş” senaryosuna odaklanmaktadır. Metin, endüstriyel sistemin çöküşünün son derece acılı ve yıkıcı sonuçlar doğuracağını hiçbir yanılsamaya yer bırakmadan, peşinen kabul eder. Ancak bu kabulün hemen ardından matematiksel ve mantıksal bir önerme öne sürülür: Sistem ne kadar büyür ve karmaşıklaşırsa, nihai çöküşünün yaratacağı felaket de o derece şiddetli olacaktır. Bu rasyonel formülden yola çıkılarak, çöküşün kaçınılmaz bir şekilde yaşanacağı ön kabulüyle, bu yıkımın daha geç değil, “daha çabuk” gerçekleşmesinin insanlığın faydasına olduğu iddia edilir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Sistemin çöküşünün getireceği bu “acılı sonuçlar”, metnin ilerleyen bölümlerinde çok daha somut ve sarsıcı bir biçimde desteklenerek detaylandırılmaktadır. Dünyanın mevcut nüfusunun gelişmiş teknoloji olmadan beslenmesinin imkânsız olduğu ve bu yüzden ani bir çöküşün muazzam ölümlere (açlık ve kaos yoluyla) yol açacağı açıkça belirtilir. Ancak metin, bu kitlesel yıkımı göze almayı iki temel argümanla destekler ve meşrulaştırır:
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu kısacık paragrafta kurulan “erken çöküş” mantığı, metnin en tartışmalı ve ahlaki açıdan en keskin eleştirilere açık noktalarını barındırır:
4.
Bu sebeple biz, endüstriyel sisteme karşı bir devrimi savunuyoruz. Bu devrim şiddet içerebilir ya da içermeyebilir, ani olabilir ya da birkaç on yıla yayılan tedrici bir süreç olabilir. Bunların hiçbirini tahmin edemeyiz. Ancak, endüstriyel sistemden nefret edenlerin bu toplum biçimine karşı gelişecek bir devrimin yolunu hazırlamaları için yapmaları gerekenlerin genel bir çerçevesini çiziyoruz. Bu politik bir devrim olmayacaktır. Hedefi hükümetleri yıkmak değil, mevcut toplumun ekonomik ve teknolojik temelini yıkmaktır.
Devrim Çağrısı ve Teknolojik/Ekonomik Temelin Yıkımı
Dördüncü paragraf, ilk üç paragrafta kurulan mutlak “felaket” ve “çöküş” teşhisinin somut bir eylem planına, yani endüstriyel sisteme karşı bir devrim çağrısına dönüştüğü dönüm noktasıdır. Bu devrimin doğasına dair en radikal tanım, onun kesinlikle politik bir devrim olmayacağı vurgusudur. Hedef olarak hükümetleri devirmek, yasaları değiştirmek veya siyasi iktidarı ele geçirmek reddedilir; bunun yerine doğrudan mevcut toplumun ekonomik ve teknolojik temelinin yıkılması nihai amaç olarak belirlenir. Devrimin biçimine dair ise peşin bir belirsizlik kabul edilir: Şiddet içerip içermeyeceği ya da aniden mi yoksa on yıllara yayılan tedrici bir süreçle mi gerçekleşeceği öngörülemez. Metnin bu noktadaki işlevi, bu belirsiz süreci yönetmekten ziyade, sistemden nefret edenler için devrimin yolunu hazırlayacak genel bir çerçeve çizmektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu “politik olmayan, teknolojik temeli hedef alan devrim” tanımı, makalenin geri kalanındaki tüm stratejik kurgunun temelini oluşturur. İlerleyen bölümlerde sıkça işleneceği üzere, siyasi partiler, anayasal haklar veya reformlar insanı özgürleştiremez; çünkü asıl belirleyici olan ve insanın kaderini çizen güç, toplumun ekonomik ve teknolojik yapısıdır. Siyasi iktidarı (hükümetleri) hedef almanın beyhude bir çaba olarak konumlandırılması, metnin ilerleyen safhalarındaki “solculuk eleştirisine” zemin hazırlar. Solcuların asıl amacının politik gücü ele geçirmek olduğu iddia edilecek ve bu yüzden gerçek devrimcilerin, politik güç ile ilgilenmek yerine sadece teknolojiyi yok etmeye odaklanmaları gerektiği tezi bu dördüncü paragrafın üzerine inşa edilecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragrafta ortaya konan devrim doktrini yakından incelendiğinde bazı kavramsal çelişkiler ve yöntemsel sorunlar göze çarpmaktadır:
5.
Bu makalede endüstriyel-teknolojik sistemin sebep olduğu olumsuz gelişmelerden yalnızca bazılarına dikkat çekiyoruz. Bu tarz başka gelişmelere ise ya çok kısa değiniyoruz ya da onlardan hiç bahsetmiyoruz. Bu, bu gelişmeleri önemsiz gördüğümüz anlamına gelmez. Pratik sebeplerden dolayı tartışmamızı kamuoyunun çok fazla dikkatini çekmemiş ya da yeni bir şeyler söyleyebileceğimiz alanlar ile sınırlamak durumundayız. Örneğin, halihazırda çok gelişmiş çevre ve vahşi doğa hareketleri bulunduğu için, bu meselelerin çok önemli olduğunu düşünmemize rağmen çevresel tahribat ve vahşi doğanın yok edilmesi ile ilgili çok az şeyler yazdık.
Makalenin beşinci paragrafı, metnin sınırlarını çizen pragmatik bir metodoloji beyanıdır. Endüstriyel-teknolojik sistemin yarattığı yıkımların tümüne değinmenin pratik olarak imkânsız olduğu kabul edilerek, odak noktası bilinçli bir şekilde daraltılır. Argümanın temeli, “kamuoyunun çok fazla dikkatini çekmemiş ya da yeni bir şeyler söylenebilecek” alanlara odaklanma stratejisine dayandırılır. Bu doğrultuda, çevresel tahribat ve vahşi doğanın yok edilmesi gibi meselelerin önemi reddedilmez; aksine bu sorunların ciddiyeti onaylanır, ancak halihazırda var olan “gelişmiş çevre hareketlerinin” varlığı gerekçe gösterilerek bu konular metnin ana tartışma ekseninden bilinçli olarak çıkarılır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu metodolojik tercih, metnin ilerleyen bölümlerinde inşa edilecek teorik çerçevenin yolunu açar. Ekolojik krizin arka plana atılmasıyla açılan alan; “aşırı-toplumsallaşma”, “aşağılık duygusu” ve “güç sürecinin bozulması” gibi doğrudan modern insanın psikolojik ve sosyolojik çöküşünü açıklayan özgün teorilerle doldurulacaktır. Metin, herkesin üzerinde konuştuğu fiziksel ve çevresel zararları tekrarlamak yerine, endüstriyel sistemin asıl görünmez hasarının insanın zihinsel süreçlerinde ve otonomisinde yaşandığını kanıtlamaya girişir. Bu strateji, metni sıradan bir çevreci manifestodan ayırarak ona felsefi ve psikolojik bir derinlik kazandırma amacı taşır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tartışma alanının bu şekilde sınırlandırılması analitik açıdan incelendiğinde, metnin yapısal bütünlüğünde bazı ciddi kırılmalara işaret etmektedir:
Modern Solculuğun Psikolojisi
6.
Neredeyse herkes, çok sorunlu bir toplumda yaşadığımızı kabul edecektir. İçinde yaşadığımız dünyanın çılgınlığının en yaygın tezahürlerinden birisi solculuktur. Dolayısı ile solculuğun psikolojisinin tartışılması, genel olarak modern toplumun problemlerinin tartışılmasına bir giriş teşkil edebilir.
Toplumsal Çılgınlığın Bir Tezahürü Olarak Solculuk ve Psikolojik İndirgemecilik
Altıncı paragraf, makalenin makro ölçekli teknoloji ve sistem eleştirisinden, spesifik bir ideolojik ve psikolojik hedefe (solculuğa) doğru keskin bir geçiş yaptığı noktadır. Metnin bu kısımdaki merkezi argümanı, modern toplumun derin sorunlar barındırdığı ve bir “çılgınlık” içinde olduğu ön kabulü üzerine inşa edilir. Ancak asıl kritik iddia, solculuğun rasyonel bir politik hareket veya felsefi bir duruş olmaktan ziyade, bu toplumsal hezeyanın ve çılgınlığın “en yaygın tezahürlerinden biri” olarak tanımlanmasıdır. Dolayısıyla, solculuğun psikolojisini analiz etmek; felsefi bir tartışma yürütmek için değil, modern toplumun genel patolojisini (hastalığını) anlamak için metodolojik bir giriş, bir tür klinik vaka çalışması olarak konumlandırılır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu stratejik geçiş, metnin geri kalanında inşa edilecek tüm psikolojik yabancılaşma teorilerinin zeminini hazırlar. İlerleyen paragraflarda modern endüstriyel sistemin insan doğasını nasıl bozduğu ve “güç sürecini” (amaç, çaba ve otonomi döngüsünü) nasıl yok ettiği detaylıca işlenecektir. Solculuğun bir siyaset biçimi olarak değil de, aşağılık duygusu ve aşırı-toplumsallaşma gibi psikolojik komplekslerin bir dışavurumu olarak sunulması, tam da bu endüstriyel yabancılaşmanın somut bir kanıtı olarak metne entegre edilir. Sistemin insanı kendi doğal dürtülerinden koparmasının nasıl hastalıklı davranış kalıpları ürettiği argümanı, solcu psikolojisi üzerinden ispatlanmaya çalışılacaktır. Ayrıca ileride “solcuların devrim için tehlikeli ve totaliter olduğu” yönünde yapılacak stratejik uyarıların teorik altyapısı da ilk kez bu paragrafta, solculuğun bir “çılgınlık” hali olduğu tespitiyle atılır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Odak noktasının devasa teknolojik sistemden belirli bir politik kitleye kaydırıldığı bu paragraf, analitik açıdan bazı temel sorunlar ve tartışmalı metodolojik tercihler barındırmaktadır:
7.
Fakat solculuk nedir? 20. yüzyılın ilk yarısı boyunca solculuk pratikte sosyalizmle özdeşleştirilebilirdi. Günümüzde hareket parçalanmıştır ve kime tam olarak solcu denebileceği açık değildir. Bu makalede solculardan bahsettiğimizde, aklımızda genel olarak sosyalistler, kolektivistler, “politik doğrucu” tipler, feministler, gay ve engelli hakları savunucuları, hayvan hakları aktivistleri ve benzerleri vardır. Fakat bu hareketler ile ilgisi olan herkes solcu değildir. Solculuğu tartışırken vurgulamak istediğimiz şey, bir hareket ya da ideolojiden çok psikolojik bir tip ya da bununla alakalı tiplerin bir toplamıdır. Dolayısı ile, “solculuk” kelimesi ile kastettiğimiz şey, solcu psikolojisini tartışmamız ölçüsünde ortaya çıkacaktır. (Ayrıca, 227 ilâ 230. paragraflara da bakınız.)
Solculuğun Yeniden Tanımlanması ve İdeolojiden Psikolojiye Geçiş
Yedinci paragraf, metnin “solculuk” kavramına yüklediği anlamı netleştirmeye çalıştığı ve bunu yaparken geleneksel siyaset bilimi tanımlarını bilinçli bir şekilde terk ettiği bölümdür. Yirminci yüzyılın ilk yarısında solculuğun pratik olarak sosyalizmle özdeşleştirilebildiği, ancak günümüzde bu hareketin parçalandığı ve sınırlarının belirsizleştiği tespiti yapılır. Bu siyasi muğlaklığı aşmak için metin çok stratejik bir manevra yapar: Solculuğu politik bir hareket veya ideoloji olmaktan çıkarıp, onu “psikolojik bir tip” veya birbiriyle bağlantılı psikolojik tiplerin toplamı olarak yeniden tanımlar. Bu yeni ve esnek psikolojik şemsiyenin altına; sosyalistler, kolektivistler, “politik doğrucular”, feministler, eşcinsel ve engelli hakları savunucuları ile hayvan hakları aktivistleri dâhil edilir. Ancak metin, bu hareketlerin içinde yer alan herkesin zorunlu olarak “solcu” (yani psikolojik olarak hastalıklı) olmadığını belirterek, kendi tanımına dogmatik bir itiraz gelmesini baştan engellemeye yönelik bir güvence alanı yaratır. Sonuç olarak solculuğun ne olduğunun, ancak onun “psikolojisi tartışıldıkça” ortaya çıkacağı ilan edilerek kavramın sınırları tamamen metnin kendi iç analizine bırakılır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Siyasal bir akımın psikolojik bir tipe indirgenmesi, metnin ilerleyen bölümlerindeki tüm analizlerin üzerine inşa edileceği teorik bir temeldir. İlerleyen paragraflarda solculuğun temelinde “aşağılık duygusu” ve “aşırı-toplumsallaşma” gibi komplekslerin yattığı savunulacaktır. 7. paragrafta birbirinden çok farklı toplumsal hareketlerin (feminizm, hayvan hakları, engelli hakları vb.) tek bir potada eritilmesi, metnin genel tezini destekler niteliktedir: Bu hareketlerin hiçbiri gerçek birer adaletsizliği çözme çabası değildir; hepsi, modern endüstriyel sistemin insan doğasını bozmasının ve otonomiyi yok etmesinin yarattığı aynı psikolojik patolojinin farklı yüzleridir. Solculuğu ideolojik bir zemin yerine psikolojik bir zemin üzerinden tanımlamak, metnin teknoloji ve sistem eleştirisi ile bireyin zihinsel yabancılaşması arasındaki bağı kurmasına olanak tanır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Odak noktasını ideolojiden psikolojiye kaydıran bu paragraf, analitik ve mantıksal açıdan ciddi kırılganlıklar barındırmaktadır:
8.
Yine de, solculuktan kastettiğimiz şey olmasını istediğimiz kadar açık olmayacak. Bunun bir telafisi yok gibi gözüküyor. Burada yapmaya çalıştığımız şey, modern solculuğu harekete geçiren güç olduğunu düşündüğümüz iki psikolojik eğilimi kaba ve genel bir şekilde ifade etmektir. Solcu psikolojisi ile ilgili tüm gerçeği söylediğimizi iddia etmiyoruz. Ayrıca tartışmamız yalnızca modern solculuk ile ilgilidir. Tartışmamızın, 19. yüzyıldaki ya da 20. yüzyılın başındaki solculara ne ölçüde uyarlanıp uyarlanamayacağı sorusunu açık bırakıyoruz.
Metodolojik İtiraf, Kapsamın Daraltılması ve Tarihsel Kopuş
Sekizinci paragraf, metnin bir önceki bölümde içine girdiği kavramsal muğlaklığı (solculuğun tam olarak ne olduğu sorusunu) peşinen kabul ettiği ve analizinin sınırlarını çizdiği metodolojik bir savunma hattıdır. Solculuk tanımının istenildiği kadar açık olamayacağı itiraf edilerek, bunun yerine modern solculuğu harekete geçirdiği iddia edilen “iki psikolojik eğilimin kaba ve genel bir tasvirinin” yapılacağı ilan edilir. En kritik hamle ise, tartışmanın kesin hatlarla yalnızca modern solculuk ile sınırlandırılması ve 19. yüzyıl ile 20. yüzyıl başlarındaki sol hareketlerin bu psikolojik analizin dışında bırakılmasıdır. Metin, solcu psikolojisine dair “tüm gerçeği söyleme” iddiasında olmadığını belirterek kendi analizinin kısıtlılıklarını baştan kabullenir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraftaki metodolojik sınırlandırma, metnin ilerleyen bölümlerinde kurulacak olan “güç süreci” ve “ikame etkinlikler” (paragraf 33-41) teorileriyle doğrudan bağlantılıdır. Modern toplumda fiziksel hayatta kalma mücadelesinin ortadan kalkmasıyla insanın psikolojik olarak hastalandığı tezi işlenecektir. Dolayısıyla metin, 19. yüzyıl solcularını (ki onlar gerçekten fiziksel hayatta kalma ve temel işçi hakları için savaşıyorlardı) tartışma dışı bırakarak kendi teorik tutarlılığını korur. Modern solculuk, geçmişin ekonomik sınıflar mücadelesinin bir devamı olarak değil, doğrudan doğruya modern endüstriyel toplumun yarattığı yeni ve hastalıklı bir psikolojik durumun (ileride adlandırılacak olan aşırı-toplumsallaşma ve aşağılık duygusu) bir dışavurumu olarak izole edilir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Metnin bu paragrafta kurduğu çerçeve, argümanın mantıksal güvenliğini sağlamaya yönelik stratejik, ancak eleştiriye oldukça açık tercihler barındırmaktadır:
9.
Modern solculuğun temelini oluşturan iki psikolojik eğilime aşağılık duygusu ve aşırı-toplumsallaşma adını veriyoruz. Aşağılık duygusu modern solculuğun bir bütün olarak karakteristiğidir. Aşırı-toplumsallaşma ise modern solculuğun belirli bir kesiminin karakteristiğidir fakat bu kesim bir hayli etkilidir.
Teşhisin İlanı ve İkili Psikolojik Çerçeve
Dokuzuncu paragraf, metnin solculuk üzerine kurduğu patolojik (hastalıklı) okumanın kesin tanımını ve teşhisini içerir. Modern solculuğun kökeninde rasyonel veya felsefi bir idealin değil, temel olarak iki psikolojik eğilimin yattığı ilan edilir: “Aşağılık duygusu” ve “aşırı-toplumsallaşma”. Metin bu noktada stratejik bir ayrım yapar; aşağılık duygusunu modern solculuğun tamamını kapsayan evrensel bir karakteristik olarak tanımlarken, aşırı-toplumsallaşmayı bu hareketin belirli ama bir hayli etkili bir kesiminin özelliği olarak konumlandırır. Bu kısa paragraf, ideolojik bir akımın bütünüyle klinik/psikolojik bir vaka olarak ele alınmasının kesinleştiği teorik bir temel işlevi görür.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragrafta kurulan ikili yapı (aşağılık duygusu ve aşırı-toplumsallaşma), metnin takip eden geniş bir bölümünün (10. paragraftan 32. paragrafa kadar) yapısal haritasını oluşturur. Solculuğun tek bir homojen psikolojiyle açıklanamayacak kadar karmaşık davranışlar sergilediği gerçeği, bu ikili formül sayesinde aşılmaya çalışılır. Örneğin, sistemin dışında kalmış, marjinalleşmiş veya ezilmiş gruplarla kurulan özdeşlik “aşağılık duygusu” ile açıklanırken; sistemin tam merkezinde yer alan, yüksek eğitimli, ahlakçı ve kuralcı elit solcuların (üniversite profesörleri vb.) durumu “aşırı-toplumsallaşma” kavramıyla açıklanacaktır. Bu teşhis, altıncı paragrafta öne sürülen “solculuğun toplumsal çılgınlığın bir tezahürü olduğu” iddiasını somutlaştırarak, metnin endüstriyel sistemin insan psikolojisini nasıl bozduğuna dair daha geniş teorisine (güç sürecinin yıkımı) bir köprü kurar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragrafta ortaya konan teşhis yakından incelendiğinde, ciddi analitik sorunlar ve retorik manipülasyonlar barındırdığı görülmektedir:
10.
Aşağılık duygusu ile yalnızca dar anlamdaki aşağılık hislerini değil, fakat bununla bağlantılı tüm özellikleri kastediyoruz: Kendine olan saygıda düşüklük, güçsüzlük hisleri, depresif eğilimler, yenilgicilik, suçluluk duygusu, kendinden nefret etme vb. Modern solcuların (muhtemelen az ya da çok baskılanmış olarak) bu tür duygulara sahip olma eğiliminde olduklarını ve bu duyguların modern solculuğun istikametini belirlemede büyük bir etkisi olduğunu iddia ediyoruz.
Aşağılık Duygusunun Genişletilmesi ve Psikolojik Teşhisin Derinleştirilmesi
Onuncu paragraf, bir önceki bölümde modern solculuğun iki temel ayağından biri olarak ilan edilen “aşağılık duygusu” kavramının içini doldurmaya ve sınırlarını genişletmeye ayrılmıştır. Metin, bu kavramı yalnızca dar anlamdaki bir aşağılık kompleksi olarak bırakmaz; onu kendine saygıda düşüklük, güçsüzlük hissi, depresif eğilimler, yenilgicilik, suçluluk duygusu ve kendinden nefret etme gibi geniş bir spektrumu kapsayacak şekilde yeniden tanımlar. Paragrafın asıl kritik ve keskin argümanı ise, modern solcuların (açıkça ya da bastırılmış bir şekilde) bu duygulara sahip olma eğiliminde oldukları ve tam da bu patolojik hislerin modern solculuğun istikametini belirlemede en büyük etkiye sahip olduğu iddiasıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Aşağılık duygusunun böylesine geniş bir şemsiye kavrama dönüştürülmesi, metnin ilerleyen bölümlerinde inşa edeceği argümanlar için çok güçlü bir teorik araç işlevi görür. Suçluluk duygusundan depresyona kadar uzanan bu geniş liste, ilerleyen paragraflarda solcuların neden ezilmiş veya dışlanmış gruplarla (azınlıklar, kadınlar vb.) özdeşlik kurduğunu açıklamak için kullanılacaktır. Dahası, bu paragrafta sayılan “güçsüzlük” ve “depresif eğilimler” gibi semptomlar, metnin ilerisinde “güç sürecinin bozulması” başlığı altında modern endüstriyel toplumun tüm bireylerin otonomisini elinden alarak yarattığı tahribatın sonuçları olarak detaylandırılacaktır. Dolayısıyla metin, solculuğu bağımsız ve rasyonel bir siyasi hareket olarak değil, teknolojik sistemin insan doğasını bozmasıyla ortaya çıkan genel psikolojik yabancılaşmanın politik sahnedeki en belirgin semptomu olarak konumlandırmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragraftaki kavramsal inşa yakından incelendiğinde, nesnel analizi zedeleyen bazı manipülatif yapılar ve analitik kısıtlılıklar sergilemektedir:
11.
Bir kişi kendisi hakkında (ya da özdeşlik kurduğu gruplar hakkında) söylenen her şeyi aşağılayıcı bir anlamda algılıyorsa bu kişinin aşağılık duygusuna sahip olduğu ya da kendine olan saygısının düşük olduğu sonucuna varırız. Bu eğilim azınlık hakları savunucularında, haklarını savundukları azınlık gruba mensup olup olmamalarından bağımsız olarak, yoğun bir şekilde görülür. Azınlıkları ifade eden kelimeler ve azınlıklar için söylenen her şey hakkında aşırı hassastırlar. Afrikalılar için “zenci”, Asyalılar için “doğulu”, engelliler için “sakat” ya da kadınlar için “piliç” kelimelerinin hiçbir aşağılayıcı anlamı yoktu. “Karı” ve “piliç” yalnızca “herif’, “ahbap” ya da “biraderin” kadınlar için kullanılan versiyonlarıydılar. Bu kelimelere aşağılayıcı anlamlar, aktivistlerin kendileri tarafından atfedilmiştir. Bazı hayvan hakları savunucuları “evcil hayvan” kelimesini reddedecek ve onun yerine “hayvan arkadaş” kelimesini önerecek kadar ileri gitmişlerdir. Solcu antropologlar, ilkel halklar hakkında olumsuz algılanabilecek bir şeyler söylememek için büyük çaba sarf etmektedirler. “İlkel” kelimesini “okuma yazma bilmeyen” ile değiştirmek istemektedirler. İlkel halkların bizden aşağı olduklarını ima edecek herhangi bir şey hakkında paranoyakça davranıyorlar. (İlkel kültürlerin bizden aşağı olduklarını söylemeye çalışmıyoruz. Yalnızca solcu antropologların aşırı hassasiyetine vurgu yapıyoruz.)
Dilsel Hassasiyetin Patolojikleştirilmesi ve Terminoloji Eleştirisi
On birinci paragraf, bir önceki bölümde kurulan “aşağılık duygusu” teorisinin en belirgin ve gündelik semptomlarından biri olarak “dil kullanımındaki aşırı hassasiyeti” merkeze alır. Metin, bir kişinin kendisi veya özdeşlik kurduğu grup hakkında söylenenleri sürekli aşağılayıcı bir tonda algılamasını, o kişideki düşük öz saygının kesin bir kanıtı olarak sunar. Bu argümanı desteklemek için sarsıcı bir iddia öne sürülür: Azınlıkları, kadınları veya engellileri tanımlamak için geçmişte kullanılan (“zenci”, “doğulu”, “sakat”, “piliç”, “karı” vb.) kelimelerin aslında tarihsel olarak hiçbir aşağılayıcı anlamı yoktu; bu kelimelere hakaretamiz anlamlar bizzat solcu aktivistlerin kendileri tarafından sonradan atfedilmiştir. Bu sözde “paranoyakça” eğilimin yalnızca azınlık hakları savunucularında değil, hayvan hakları savunucularının (“evcil hayvan” yerine “hayvan arkadaş” demesi) ve solcu antropologların (“ilkel” yerine “okuma yazma bilmeyen” demesi) terminolojik itirazlarında da görüldüğü belirtilerek teşhisin kapsamı genişletilir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Terminolojik hassasiyetin bir psikolojik kusur olarak kodlanması, metnin ilerleyen (özellikle 13.) paragraflarında açıkça formüle edilecek olan daha karanlık bir teze zemin hazırlar: Solcuların, haklarını savundukları grupları içten içe “aşağı” gördükleri iddiası. Antropologların ilkel kültürler hakkında konuşurken gösterdikleri aşırı dikkat, metne göre o kültürlere duydukları saygıdan değil, aslında o kültürlerin Batı’dan aşağı olduğuna dair kendi bilinçaltı inançlarını bastırma çabalarından kaynaklanmaktadır. Bu analiz, solcu siyaseti rasyonel bir adalet arayışı olmaktan çıkarıp bütünüyle endüstriyel toplumun yarattığı zihinsel bir deformasyonun, klinik bir “kompleksin” yansıması olarak kurgulayan genel tezi güçlendirmek için stratejik bir basamak işlevi görür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Paragrafın dili ve terminolojiye yaklaşımı analitik bir süzgeçten geçirildiğinde, çok keskin tarihsel ve sosyolojik körlükler barındırdığı görülmektedir:
12.
“Politik olarak doğru olmayan” terminoloji hakkında en hassas olan kişiler, ortalama bir siyah kenar mahalle sakini, Asyalı bir göçmen, şiddet gören bir kadın ya da engelli bir kişi değil; fakat çoğu “ezilmiş” bir gruba mensup dahi olmayan, aksine toplumun ayrıcalıklı bir kesiminden gelen, azınlık bir aktivist grubudur. Politik doğruculuğun en güçlü kalesini, yüksek maaşlı güvenli işlere sahip olan ve çoğunluğunu orta, üst-orta sınıf ailelerden gelen beyaz heteroseksüel erkeklerin oluşturduğu üniversite profesörleri oluşturmaktadır.
Ayrıcalıklı Sınıfın Hedef Alınması ve Politik Doğruculuğun Sınıfsal Tahlili
On ikinci paragraf, bir önceki bölümde dilsel hassasiyet üzerinden kurulan patolojik teşhisi belirli bir sosyolojik ve sınıfsal hedefe yöneltir. Metin, “politik doğruculuk” olarak adlandırılan dilsel ve kültürel denetim mekanizmasının gerçek faillerinin ve savunucularının kimler olduğuna dair keskin bir sosyolojik iddia ortaya atar. Temel argüman, söz konusu “aşağılayıcı” terminolojiden en çok rahatsız olan kitlenin; gerçek dünyada ezilmiş ya da dezavantajlı konumda olan ortalama siyahiler, Asyalı göçmenler, şiddet gören kadınlar veya engelliler olmadığı yönündedir. Aksine, bu hassasiyetin asıl savunucularının, çoğunlukla bu “ezilmiş” gruplara mensup dahi olmayan, yüksek maaşlı, güvenli işlere sahip, orta veya üst-orta sınıf kökenli beyaz ve heteroseksüel erkeklerden oluşan üniversite profesörleri ve azınlık aktivistleri olduğu öne sürülür.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Politik doğruculuğun kalesinin üniversite profesörleri ve ayrıcalıklı kesimler olarak tanımlanması, metnin dokuzuncu paragrafta ilan ettiği (ve ileride detaylandıracağı) “aşırı-toplumsallaşma” teorisinin somut bir zeminidir. Hak arayışının gerçek mağdurlar yerine sistemin tam merkezinde yer alan, ekonomik kaygısı olmayan ve son derece kuralcı elitler tarafından üstlenilmesi, metnin genel tezini kusursuz bir şekilde destekler: Modern solculuk, ezilenlerin gerçek bir hayatta kalma ya da adalet mücadelesi değil; sistemin ahlaki kurallarını aşırı içselleştirmiş (aşırı-toplumsallaşmış) ayrıcalıklı zihinlerin kendi psikolojik tatminsizliklerini giderme aracıdır. Bu paragraf, solcu hassasiyeti gerçek bir mağduriyet zemininden tamamen kopararak onu elitist ve hastalıklı bir zihinsel uğraşa (ikame etkinliğe) indirgeme stratejisinin en kritik adımlarından biridir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Politik doğruculuğun ve azınlık aktivizminin bütünüyle beyaz, elit ve heteroseksüel profesörlerin omuzlarına yüklenmesi, analitik açıdan ciddi boşluklar ve çelişkiler içermektedir:
13.
Birçok solcu, zayıf (kadınlar), yenilmiş (Kızılderililer), iğrenç (homoseksüeller) ya da başka bir açıdan aşağılık imaja sahip grupların problemleri ile yoğun bir özdeşlik içerisine girer. Solcuların kendisi bu grupların aşağılık olduğuna inanır. Bu tarz hislere sahip olduklarını hiçbir zaman kendilerine itiraf edemezler, fakat tam da kendileri bu grupları aşağılık gördükleri için bu grupların problemleri ile özdeşlik kurarlar. (Kadınların, Kızılderililerin vb. aşağılık olduğunu söylemeye çalışmıyoruz. Yalnızca solcu psikolojisi ile ilgili bir noktayı vurguluyoruz.)
Gizli Kibir ve Patolojik Özdeşlik Kurma
On üçüncü paragraf, solcuların dezavantajlı gruplarla kurduğu politik ve duygusal bağın ardındaki asıl motivasyona dair son derece keskin bir psikolojik iddia ortaya atar. Metin; solcuların kadınlar, Kızılderililer veya homoseksüeller gibi “zayıf, yenilmiş veya iğrenç” bir imaja sahip oldukları varsayılan grupların problemleriyle yoğun bir özdeşlik kurduğunu belirtir. Ancak temel argüman, bu özdeşliğin empati, eşitlik inancı veya adalet arayışından değil; solcuların içten içe bu grupları gerçekten “aşağılık” olarak görmesinden kaynaklandığı yönündedir. Bu kişilerin, sahip oldukları bu üstenci hisleri kendilerine bile itiraf edemedikleri, bu yüzden söz konusu grupların sorunlarını aşırı sahiplenerek bilinçaltlarındaki bu kibri bastırmaya ve telafi etmeye çalıştıkları öne sürülür. Paragrafın sonunda yer alan “bu grupların aşağılık olduğunu söylemiyoruz” şeklindeki şerh, muhtemel ırkçılık veya cinsiyetçilik suçlamalarını savuşturarak eleştirilerin odağını yalnızca “solcu psikolojisi” üzerinde tutmaya yarayan stratejik bir manevradır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu iddia, dokuzuncu paragrafta temelleri atılan ve onuncu paragraftan itibaren genişletilen “aşağılık duygusu” teorisinin en uç noktalarından biridir. On ikinci paragrafta politik doğruculuğun asıl faillerinin ezilenler değil, ayrıcalıklı beyaz elitler olduğu öne sürülmüştü. On üçüncü paragraf ise, bu elitlerin neden kendilerini doğrudan ilgilendirmeyen azınlık sorunlarıyla böylesine takıntılı bir şekilde ilgilendiği sorusuna yanıt verir: Çünkü aslında bu grupları kendilerinden aşağıda görmektedirler. Bu felsefi kurgu, solculuğu rasyonel bir toplumsal dayanışma pratiği olmaktan çıkarıp, üstenci ve ikiyüzlü bir psikolojik tatmin aracına (ikame etkinliğe) indirgeyen metnin genel stratejisini kusursuz bir biçimde tamamlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Psikanalitik bir projeksiyon (yansıtma) mekanizmasını siyasi bir argüman olarak kullanan bu paragraf, nesnel analizden uzak, oldukça sorunlu yapılar barındırmaktadır:
14.
Feministler umutsuz bir endişe ile kadınların da erkekler kadar güçlü ve becerikli olduklarını kanıtlamaya çalışıyorlar. Kadınların erkekler kadar güçlü ve becerikli olamayabileceği korkusunun içlerini kemirdikleri açıktır.
Feminizm Üzerinden Aşağılık Duygusunun Pratik Örneklendirmesi
On dördüncü paragraf, önceki bölümlerde teorik çerçevesi çizilen “aşağılık duygusu” tezinin doğrudan spesifik bir politik harekete, yani feminizme uygulandığı çok kısa ama keskin bir teşhistir. Metnin bu noktadaki merkezi argümanı, feministlerin kadınların erkekler kadar güçlü ve becerikli olduklarını kanıtlama yönündeki çabalarının ardında rasyonel bir eşitlik talebinin değil, derin bir psikolojik korkunun yattığı iddiasıdır. Feministlerin bu ispat çabasına “umutsuz bir endişe” ile giriştikleri ve içten içe kadınların erkekler kadar güçlü ve becerikli olamayabileceği korkusu tarafından kemirildikleri kesin bir dille öne sürülür.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin dokuzuncu paragraftan itibaren inşa ettiği “solculuğun rasyonel bir politika değil, bir psikolojik anomali olduğu” teorisinin en somut vaka analizlerinden biridir. On üçüncü paragrafta solcuların, haklarını savundukları grupları (kadınlar dahil) aslında “zayıf” ve aşağı gördükleri iddia edilmişti. On dördüncü paragraf bu iddiayı doğrudan bir kadın hareketi üzerinden derinleştirerek, eşitlik arayışının bizzat bu içselleştirilmiş zayıflık şüphesini (acaba gerçekten güçsüz müyüz?) bastırma aracı olarak kurgulandığını belirtir. Metin, toplumsal bir eşitsizliği giderme çabasını (feminizmi) politik ve hukuki bağlamından tamamen kopararak, endüstriyel sistemin bozduğu insan psikolojisinin bir başka hastalıklı dışavurumu olarak çerçeveler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu kısacık paragrafta ortaya konan teşhis, nesnel analizi zedeleyen son derece indirgemeci ve sorunlu bir mantıksal yapı barındırmaktadır:
15.
Solcular, güçlü, iyi ve başarılı imajına sahip her şeyden nefret etme eğilimine sahiptirler. Amerika’dan nefret ederler, Batı medeniyetinden nefret ederler, beyaz erkeklerden nefret ederler, rasyonaliteden nefret ederler. Solcuların, Batı ve benzerlerinden nefret etmelerinin sebebi olarak gösterdikleri şeylerin gerçek motivasyonları ile bağdaşmadığı açıktır. Batıdan, savaşçı, emperyalist, cinsiyetçi, ırkçı ve benzeri özelliklere sahip olduğu için nefret ettiklerini söylerler; fakat aynı özellikler sosyalist ülkelerde ya da ilkel kültürlerde ortaya çıktığında, solcular bunlara bahaneler bulurlar ya da en iyi ihtimalle bunların varlığını gönülsüz bir şekilde kabul ederler. Fakat bu kusurlar Batı medeniyetinde görüldüğünde, büyük bir şevkle (ve genellikle abartarak) bunlardan bahsederler. Dolayısı ile bu özellikler, solcuların Amerika ve Batı’dan nefret etmelerindeki asıl sebepler değildirler. Amerika ve Batı’dan, güçlü ve başarılı oldukları için nefret ederler.
Başarıdan Nefret ve Çifte Standart Üzerinden Psikanalitik Teşhis
On beşinci paragraf, metnin “aşağılık duygusu” teorisinin küresel, medeniyetler arası ve kültürel bir yansımasını inceler. Metnin bu kısımdaki merkezi argümanı; solcuların Amerika, Batı medeniyeti, rasyonalite ve beyaz erkekler gibi “güçlü, iyi ve başarılı” imaja sahip her şeyden nefret etme eğiliminde olduklarıdır. Metin, bu nefretin kökeninde rasyonel ve ahlaki bir eleştirinin yatmadığını kanıtlamak için kurgusal bir tutarsızlık (çifte standart) öne sürer: Solcuların, Batı’dan savaşçı, emperyalist, ırkçı ve cinsiyetçi olduğu için nefret ettiklerini söylemelerine rağmen; aynı kusurlar sosyalist ülkelerde veya ilkel kültürlerde ortaya çıktığında bunlara bahaneler buldukları ya da bu kusurları ancak gönülsüzce kabul ettikleri iddia edilir. Bu sözde çifte standarttan yola çıkılarak varılan kesin hüküm şudur: Solcuların Batı’ya duyduğu nefretin asıl sebebi onun ahlaki kusurları değil, bizzat sahip olduğu “güç ve başarı”dır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu argüman, metnin 9. ve 10. paragraflardan itibaren inşa ettiği “aşağılık duygusu” ve “güçsüzlük hissi” kavramlarının felsefi ve mantıksal bir uzantısıdır. On üçüncü paragrafta solcuların, “zayıf ve yenilmiş” imajına sahip gruplarla (Kızılderililer, kadınlar vb.) içlerindeki aşağılık kompleksi sebebiyle özdeşlik kurdukları iddia edilmişti. On beşinci paragraf, bu denklemin diğer yüzünü tamamlar: Zayıf olanla kurulan hastalıklı özdeşlik, zorunlu olarak güçlü ve başarılı olana (Batı medeniyetine, Amerika’ya, rasyonaliteye) duyulan hastalıklı bir nefreti doğurur. Bu yapı, politik solculuğu ve Batı eleştirisini (örneğin anti-emperyalizmi veya anti-sömürgeciliği) siyasi ve tarihsel zemininden tamamen kopararak; onu kendi kişisel başarısızlığını ve güçsüzlüğünü rasyonalize etmeye çalışan klinik bir “hınç” duygusuna indirgeyen ana tezi doğrudan besler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Uluslararası politikayı ve medeniyet eleştirisini bütünüyle psikolojik bir komplekse bağlayan bu paragraf, kendi içinde ciddi mantık safsataları ve analitik boşluklar taşımaktadır:
16.
“Kendine güven,” “kendi kendine yeterlilik,” “inisiyatif,” “girişim,” “iyimserlik,” vb. kelimeler liberal ve solcu kelime dağarcığında çok az bir yere sahiptir. Solcu, bireycilik karşıtıdır ve kolektivistlikten yanadır. Toplumun, herkesin problemini çözmesini, ihtiyaçlarını gidermesini ve herkese bakmasını ister. Kendi problemlerini çözmek ve kendi ihtiyaçlarını gidermek konusunda kendine güveni olmayan bir insandır. Solcunun rekabet kavramına düşman olmasının sebebi, en derininde, kendisini bir kaybeden olarak görmesindendir.
Kolektivizmin Psikolojik Temelleri ve “Kaybeden” Psikolojisi
On altıncı paragraf, solculuğun bireycilik karşıtı ve kolektivist doğasını doğrudan doğruya bireysel bir yetersizlik ve özgüven eksikliği ile açıklar. Metin; “kendine güven”, “kendi kendine yeterlilik”, “inisiyatif”, “girişim” ve “iyimserlik” gibi kelimelerin solcu kelime dağarcığında çok az yeri olduğunu iddia ederek argümanına başlar. Temel iddia, solcunun toplumdan herkesin problemini çözmesini ve ihtiyaçlarını gidermesini beklemesinin nedeninin rasyonel bir dayanışma arzusu değil, kendi problemlerini çözmek konusunda kendi ayakları üzerinde durabilecek özgüvene sahip olmamasıdır. Paragrafın en vurucu ve keskin tespiti ise, solcunun rekabet kavramına duyduğu düşmanlığın altında yatan asıl sebebin, en derinlerde kendisini bir “kaybeden” olarak görmesi olduğudur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin dokuzuncu ve onuncu paragraflarda temelini attığı “aşağılık duygusu” ve “güçsüzlük hissi” teşhisinin sosyo-ekonomik ve politik bir modele (kolektivizme) uygulanmış halidir. Daha önceki bölümlerde solcunun başarılı olandan nefret ettiği (15. paragraf) ve zayıf olanla hastalıklı bir özdeşlik kurduğu (13. paragraf) öne sürülmüştü. On altıncı paragraf, bu patolojik zayıflık hissinin neden devasa kurumlara, devletlere veya toplumsal yapılara (kolektivizme) yaslanma ihtiyacı doğurduğunu açıklar. Bu kurgu, metnin ilerleyen kısımlarında detaylandırılacak olan “güç sürecinin” (bireyin kendi otonom çabasıyla hedeflerine ulaşması) solcular tarafından neden anlaşılamadığına veya reddedildiğine dair teorik bir köprü işlevi görür. Zira metne göre, kendi bireysel gücüne inancı olmayan birinin tek sığınağı, bireyi yok sayan kolektif bir yapının parçası olmaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Politik bir örgütlenme modeli olan kolektivizmi bütünüyle “kaybeden” psikolojisine bağlayan bu paragraf, analitik açıdan ciddi saptırmalar ve genellemeler içermektedir:
17.
Modern solcu entelektüellere çekici gelen sanat biçimlerinin sefalete, yenilgiye ve umutsuzluğa odaklanmak gibi eğilimleri vardır; ya da rasyonel bir hesaplama ile bir şey başarmak konusunda hiç bir umut yokmuş ve kalan tek çare anlık hislere kendini kaptırmakmış gibi, rasyonel kontrolün bir kenara atıldığı sefih bir hava takınırlar.
Estetik Tercihlerin Patolojisi, Sefalet ve Rasyonel Kontrolün Reddi
On yedinci paragraf, daha önceki bölümlerde kurulan psikolojik teşhisi estetik ve sanatsal bir düzleme taşır. Metnin buradaki merkezi argümanı, modern solcu entelektüellere çekici gelen sanat biçimlerinin zorunlu olarak sefalete, yenilgiye ve umutsuzluğa odaklandığıdır. İddiaya göre, bu sanat anlayışında rasyonel bir hesaplama ile herhangi bir şey başarma umudu bütünüyle yitirilmiştir. Bu rasyonel kontrolün bir kenara atılmasının sonucu olarak, geriye yalnızca anlık hislere teslim olunan “sefih” (decadent/yozlaşmış) bir havanın kaldığı öne sürülür. Dolayısıyla sanat, estetik bir yaratım süreci olmaktan çıkarak, umutsuzluğun ve rasyonaliteden kaçışın belgelendiği klinik bir semptoma indirgenir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Sanatsal eğilimlerin bu şekilde analiz edilmesi, metnin önceki paragraflarında (özellikle 9, 10 ve 16. paragraflarda) kurulan “aşağılık duygusu”, “güçsüzlük hissi” ve “kendini kaybeden olarak görme” tezlerinin mantıksal bir devamıdır. Eğer bir politik özne, 16. paragrafta iddia edildiği gibi özgüvenden yoksun, inisiyatif alamayan ve içten içe yenilmiş bir yapıya sahipse; onun yöneldiği sanatın da “yenilgiye ve umutsuzluğa” odaklanması, metnin kendi kurgusal evreni içerisinde son derece tutarlıdır. Ayrıca bu paragraf, “rasyonel kontrolün bir kenara atıldığı” vurgusuyla, hemen bir sonraki (18.) paragrafta modern solcu filozofların aklı, bilimi ve nesnel gerçekliği reddettiklerine dair yapılacak olan daha büyük felsefi suçlamanın zeminini hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern sanatın ve estetik tercihlerin salt bir “umutsuzluk” veya “sefahat” hezeyanına bağlanması, nesnel sanat tarihi ve sosyoloji bağlamında ciddi analitik zayıflıklar barındırmaktadır:
18.
Modern solcu filozoflar aklı, bilimi, objektif gerçekliği reddetmek ve her şeyin kültürel anlamda göreceli olduğunda ısrar etmek gibi bir eğilime sahiptirler. Bilimsel bilginin kökenleri ve nesnel gerçekliğin tanımlanıp tanımlanamayacağı ya da nasıl tanımlanabileceği konusunda ciddi sorular sorulabileceği doğrudur. Fakat modern solcu filozofların bilginin kaynaklarını sistematik bir şekilde analiz eden soğukkanlı mantıkçılar olmadıkları açıktır. Doğruluk ve gerçekliğe yönelik saldırılarında duygularını yoğun bir şekilde işin içine sokarlar. Bu kavramlara, kendi psikolojik ihtiyaçları yüzünden saldırırlar. Bir kere, saldırıları onlar için, hınçlarını yansıtabilecekleri bir alandır ve başarılı olduğu ölçüde güce yönelik arzularını tatmin eder. Daha önemlisi solcu, bilim ve rasyonaliteden, bunlar bazı inançları doğru (yani başarılı, üstün) bazı inançları da yanlış (yani başarısız, aşağıda) olarak sınıflandırdığı için nefret eder. Solcunun aşağılık duygusu o kadar derinlerine işlemiştir ki, bazı şeylerin başarılı, üstün ve diğerlerinin başarısız ya da aşağı olarak sınıflandırılmasına dayanamaz. Bu aynı zamanda birçok solcunun, zihinsel hastalık kavramını ve IQ testlerinin geçerliliğini reddetmesinin altında yatan sebeptir. Solcular insan kabiliyetlerinin ya da davranışlarının genetik olarak açıklanmasına karşı çıkarlar; çünkü bu tarz açıklamaların, bazı insanları diğerlerinden üstün ya da aşağı gösterme eğilimi vardır. Solcular, bir insanın kabiliyeti ya da kabiliyetsizliği ile ilgili övgüyü ya da sorumluluğu topluma havale etmeyi tercih ederler. Böylece, eğer bir insan “aşağı” ise bu onun kabahati değil toplumun kabahatidir; çünkü gerektiği gibi yetiştirilmemiştir.
Epistemolojik Reddin Patolojisi, Bilim Düşmanlığı ve Hiyerarşi Korkusu
On sekizinci paragraf, önceki bölümlerde kurulan psikolojik teşhisi felsefe ve bilim alanına taşıyarak, modern solcu filozofların epistemolojik (bilgi felsefesi) tercihlerini analiz eder. Metnin bu kısımdaki temel argümanı; modern solcu filozofların aklı, bilimi ve nesnel gerçekliği reddedip kültürel göreceliliği (rölativizmi) savunmalarının rasyonel bir felsefi sorgulama değil, bütünüyle “hınç” ve “güç arzusu” temelli bir hezeyan olduğudur. Metne göre, solcuların bilim ve rasyonaliteden nefret etmesinin asıl sebebi, bilimin kavramları “doğru/başarılı/üstün” veya “yanlış/başarısız/aşağı” olarak sınıflandırmasıdır. Solcunun derin aşağılık kompleksi, dünyada herhangi bir şeyin nesnel olarak “üstün” veya “başarılı” kabul edilmesine tahammül edemez. Paragrafın devamında bu teşhis genişletilerek; IQ testlerinin geçerliliğinin, zihinsel hastalık kavramının ve insan davranışlarının genetik/biyolojik açıklamalarının reddedilmesi de aynı aşağılık duygusuna bağlanır. Argümanın vardığı nihai nokta şudur: Solcu, kendi içindeki yetersizlik veya “aşağı” olma ihtimalini biyolojik gerçekliklerle yüzleşerek kabul edemediği için, sorumluluğu bütünüyle topluma havale etmeyi ve suçu topluma atmayı tercih eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin 9. ve 10. paragraflarda kurduğu “aşağılık duygusu” ile 15. paragrafta işlediği “başarıya ve Batı rasyonalitesine duyulan nefret” tezlerinin en ileri felsefi uzantısıdır. Solcunun güçsüzlüğü ve zayıf olanla kurduğu hastalıklı özdeşlik (13. paragraf), burada nesnel gerçekliğin ve hiyerarşinin reddine dönüşür. Ayrıca bu bölüm, metnin ilerleyen safhalarında (87-92. paragraflar) bilimin kendisinin de aslında sistemin bir “ikame etkinliği” olduğu yönünde yapılacak radikal eleştiri öncesinde stratejik bir zemin temizliği işlevi görür. Felsefi ve akademik solun bilime yönelttiği sistemik/iktidar temelli eleştiriler “kendi psikolojik yetersizliklerinin bir kılıfı” olarak saf dışı bırakılır; böylece metin, bilimi ve teknolojiyi yalnızca kendi çizdiği çerçeveden (otonomiyi yok eden bir mekanizma olarak) eleştirebilmek için bir tekel yaratır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Post-modern ve eleştirel felsefenin bilime yönelttiği sorgulamaları bütünüyle kişisel bir “hiyerarşi korkusuna” ve patolojiye bağlayan bu paragraf, ciddi mantıksal safsatalar ve indirgemeci kurgular barındırmaktadır:
19.
Solcu, aşağılık duyguları onu kendisini övmeye, bencilliğe iten, onu bir zorba ve ne şekilde olursa olsun yükselmeye odaklanmış acımasız bir rekabetçi haline getiren birisi değildir. Bu tarz bir insan, kendisine olan inancının tamamını kaybetmemiştir. Güç algısında ve kendi değeri ilgili düşüncelerinde eksiklikler vardır; fakat kendisini hâlâ güçlü olma kapasitesine sahip bir insan olarak görür ve nahoş davranışları, kendisini güçlü yapmak ile ilgili çabalarından doğar.[2] Fakat solcu bunun çok uzağındadır. Aşağılık duyguları o kadar içine işlemiştir ki, kendisini bireysel olarak güçlü ve değerli göremez. Solcunun kolektivistliği buradan doğmaktadır. Yalnızca, özdeşlik kurduğu büyük bir organizasyonun ya da bir kitle hareketinin üyesi olarak kendisini güçlü hissedebilir.
Kolektivizmin Kökeni ve Mutlak Güçsüzlük Teşhisi
On dokuzuncu paragraf, solcunun sahip olduğu “aşağılık duygusunun” derinliğini, farklı türde bir psikolojik kompleks sergileyen “zorba” veya “acımasız rekabetçi” profiliyle karşılaştırarak tanımlar. Metnin buradaki merkezi argümanı, acımasız bir zorbanın güç algısında eksiklikler olsa bile hala kendisine dair bir inanç taşıdığı ve kendini güçlü yapma kapasitesine sahip gördüğü yönündedir. Buna karşılık, solcunun aşağılık duygusu o kadar derine işlemiştir ki, bireysel olarak güçlü veya değerli olma ihtimaline dair tüm inancını kaybetmiştir. Bu mutlak güçsüzlük teşhisinden yola çıkılarak, solcunun kolektivist doğasına kesin bir açıklama getirilir: Birey olarak kendini var edemeyen solcu, yalnızca büyük bir organizasyonun veya kitle hareketinin içinde eriyerek, onunla özdeşlik kurarak kendini güçlü hissedebilir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin 16. paragrafta başlattığı “kolektivizm” eleştirisini doğrudan mutlak bir psikolojik nedenselliğe bağlayarak tamamlar. Aynı zamanda, metnin ilerleyen bölümlerinde (33. paragraftan itibaren) merkeze alınacak olan “güç süreci” teorisinin (bireyin kendi otonom çabasıyla hedeflerine ulaşması) solcular tarafından neden tecrübe edilemediğine dair bir ön zemin hazırlar. Metne göre, kendi bireysel gücüne inancı olmayan birinin otonom bir güç sürecinden geçmesi imkânsızdır; bu yüzden tek alternatif, gücü bireyden alıp devasa bir organizasyona devreden kolektif bir yapının parçası olmaktır. Bu analiz, solculuğu siyasal bir tercih olmaktan çıkarıp, bireysel otonominin yok oluşu olarak kodlayan genel tezi doğrudan besler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Kolektif siyasal eylemi bütünüyle mutlak bir bireysel yetersizliğe bağlayan bu paragraf, analitik açıdan ciddi boşluklar ve zorlama karşıtlıklar barındırmaktadır:
20.
Solcu taktiklerin mazoşist eğilimine dikkat edin. Solcular araçların önüne yatarak, ırkçıların ya da polisin kendilerine zarar vermesi için onları kasten provoke ederek protesto gösterilerinde bulunurlar. Bu taktikler genelde etkili olabilir; ancak birçok solcu bunları belirli bir amaca yönelik araçlar olarak kullanmaz, mazoşist taktikleri tercih eder. Kendinden nefret etmek bir solcu özelliğidir.
Siyasi Eylemin Mazoşizm Olarak Kodlanması ve Kendinden Nefret
Yirminci paragraf, solcu aktivizmin fiziksel eylem biçimlerini doğrudan psikolojik bir patolojiye bağlar. Merkezi argüman, solcuların protestolarda araçların önüne yatmak veya polisi kasten provoke ederek kendilerine zarar verilmesini sağlamak gibi taktikleri rasyonel bir siyasi strateji olarak değil, içsel bir “mazoşist” eğilimin tatmini olarak kullandıklarıdır. Bu taktiklerin bazen nesnel olarak etkili olabileceği kabul edilse de, asıl vurgu, eylemcinin bu yöntemleri pragmatik bir fayda sağladığı için değil, “kendinden nefret etme” özelliği sebebiyle acı çekmeyi tercih ettiği yönündedir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu teşhis, onuncu paragrafta teorik çerçevesi çizilen “aşağılık duygusu” ve “kendinden nefret etme” semptomlarının doğrudan sokaktaki siyasi eyleme uyarlanmış halidir. Eylemcilerin fiziksel zarar görmeyi göze alması, bir fedakârlık veya cesaret örneği olarak değil, metnin genelinde inşa edilen klinik “güçsüzlük” ve “kompleks” haritasının mantıksal bir sonucu olarak sunulur. Eğer solcu, kendi içinde değersiz olduğuna inanıyor, güçlü olandan nefret ediyor (15. paragraf) ve rekabetten kendi yetersizliği yüzünden kaçıyorsa (16. paragraf), eylemlerindeki fiziksel acı arayışı da rasyonel bir siyasetin değil, bu hastalıklı psikolojinin bir tezahürü olmak zorundadır. Bu kurgu, eylemcinin niyetini baştan patolojikleştirerek, ilerleyen paragraflarda solcu eylemlerin asıl amacının mağdurlara yardım etmek değil, salt bir tatmin arayışı olduğuna dair yapılacak eleştirinin yapıtaşlarını döşer.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Paragraftaki bu iddia, siyaset bilimi ve sosyolojik gerçeklik açısından büyük analitik zafiyetler taşımaktadır:
21.
Solcular, eylemlerinin motivasyonunun merhamet ya da ahlaki prensipler olduğunu iddia edebilirler ve ahlaki prensipler aşırı-toplumsallaşmış solcunun davranışlarında belirli bir rol oynar. Fakat merhamet ve ahlaki prensipler solcu aktivizminin ana motivasyonları olamaz. Kin duygusu, solcu davranışın çok ağır basan bir bileşenidir; güç arzusu da öyle. Üstelik solcu davranışların çoğu, solcuların yardım ettiklerini iddia ettikleri insanların yararına olacak tarzda, rasyonel bir şekilde hesaplanmamıştır. Örneğin birisi pozitif ayrımcılığın siyahlar için faydalı olacağına inanıyorsa, pozitif ayrımcılığı düşmanca ve dogmatik bir şekilde talep etmenin bir anlamı var mıdır? Pozitif ayrımcılığın kendilerine yönelik bir ayrımcılık olduğunu düşünen beyazlara karşı, en azından sözel ve sembolik tavizlerde bulunan, diplomatik ve uzlaşmacı bir yaklaşım, elbette çok daha etkili olacaktır. Fakat solcu aktivistler böyle bir yaklaşım geliştirmezler çünkü bu tarz bir yaklaşım onların duygusal ihtiyaçlarını tatmin etmez. Siyahlara yardım etmek onların gerçek amacı değildir. Etnik problemler, kendi kinlerini ve tatmin edemedikleri güç arzularını ifade etmek adına bir bahanedir onlar için. Böyle yaparak aslında siyahlara zarar verirler, çünkü aktivistlerin beyaz çoğunluğa yönelik düşmanca davranışlarının ırksal nefreti yoğunlaştırma eğilimi vardır.
Merhametin Reddi, Aktivizmin Patolojisi ve Kin Güdüsü
Metin 21. paragrafta, solcu eylemliliğin arkasındaki temel motivasyonların merhamet veya ahlaki prensipler olamayacağını keskin bir dille iddia eder. Temel argüman, aktivizmin asıl itici gücünün “kin duygusu” ve “güç arzusu” olduğudur. Bunu kanıtlamak için metin, solcu eylemlerin yardım edilmek istenen grubun faydasına olacak şekilde rasyonel bir hesaplamaya dayanmadığını öne sürer. Örnek olarak siyahlara yönelik pozitif ayrımcılık talepleri verilir; eğer asıl amaç gerçekten siyahlara yardım etmek olsaydı, aktivistlerin beyaz çoğunluğu kışkırtan düşmanca bir tavır yerine diplomatik ve uzlaşmacı bir yaklaşım sergileyecekleri iddia edilir. Ancak metne göre, böyle bir rasyonel tavır aktivistlerin duygusal ihtiyaçlarını tatmin etmeyeceği için tercih edilmez; etnik problemler, salt kendi kinlerini ve tatmin edemedikleri güç arzularını dışa vurmak için kullanılan bir bahanedir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin önceki bölümlerinde inşa edilen “aşağılık duygusu” (9. ve 10. paragraflar) ve “başarıdan/güçlüden nefret” (15. paragraf) teorilerinin pratik siyaset sahnesindeki sağlaması niteliğindedir. Solcunun kendi hayatında güç sürecini otonom bir şekilde tecrübe edememesi, onu kendi yetersizliğinden kaynaklanan bu kini toplumsal meseleler üzerinden deşarj etmeye iter. Siyahlara yardım ediyormuş gibi görünürken aslında kendi iktidar ve hınç tatminini yaşama çabası, metnin 13. paragrafta öne sürdüğü solcuların savundukları grupları içten içe aşağı gördüğü teziyle kusursuz bir bütünlük oluşturur. Böylece aktivizm, mağdurlara yönelik bir destek aracı olmaktan tamamen çıkarılarak, hastalıklı bir psikolojinin bencil bir aracı olarak kodlanır. İlerleyen bölümlerde tartışılacak olan “ikame etkinlikler” kavramının politik sahadaki en belirgin dışavurumu tam da bu rasyonellikten uzak tatmin arayışıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragrafta öne sürülen iddialar, toplumsal hareketler tarihi ve analitik mantık açısından ciddi zaaflar ve önyargılar barındırmaktadır:
22.
Eğer toplumumuzda hiçbir toplumsal problem olmasaydı, solcular yaygara koparmak için bir bahane bulmak adına yeni problemler icat etmek zorunda kalırlardı.
İhtiyacın İcadı ve Aktivizmin Saf Patolojisi
Yirmi ikinci paragraf, solcu aktivizmin doğasına dair önceki paragraflarda inşa edilen psikolojik teşhisi vurucu ve hipotetik (varsayımsal) bir iddiayla zirveye taşır. Metnin merkezi argümanı, toplumda var olan eşitsizliklerin, adaletsizliklerin veya toplumsal problemlerin solcu eylemlilik için aslında birer “sebep” değil, yalnızca birer “bahane” olduğudur. İddiaya göre, eğer kusursuz ve hiçbir sorunu olmayan bir toplumda yaşasaydık bile, solcular sırf kendi içsel hezeyanlarını ve güç arzularını tatmin edebilmek adına (“yaygara koparmak için”) yapay sorunlar icat etmek zorunda kalacaklardı. Bu kısa paragraf, solcu eylemliliği nesnel toplumsal gerçeklikten tamamen kopararak, onu salt bir içgüdüsel ve psikolojik zorunluluğa indirger.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu varsayımsal iddia, makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 38-41. paragraflarda) detaylandırılacak olan “ikame etkinlik” (surrogate activity) kavramının politik sahadaki en net habercisidir. İkame etkinlik, kişinin hayatta kalmak için zorunlu olmayan yapay amaçlar icat etmesi ve bu amaçlar peşinde koşarak tatmin aramasıdır. 22. paragraf, solcu siyaseti tam da böyle devasa bir ikame etkinlik olarak kurgular: Çözülmesi gereken gerçek bir sorun olmasa bile, eylemcinin psikolojisi bir “düşmana” ve bir “mücadeleye” ihtiyaç duyar. Ayrıca bu paragraf, 21. paragrafta işlenen “merhametin değil, kinin ve güç arzusunun asıl motivasyon olduğu” tezini doğrudan destekler. Zira aktivizmin amacı gerçekten merhamet ve toplumsal fayda olsaydı, sorunların yokluğu aktivist için nihai bir tatmin sağlardı; ancak amaç kin ve güç arzusu olduğu için, sorunun yokluğu bir tatmin değil, tatmin edici yeni bir sorun (bahane) icat etme zorunluluğu doğurur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu kısacık paragraf, mantıksal ve analitik açıdan eleştirilebilecek oldukça belirgin stratejik zaaflar taşır:
23.
Yukarıda söylenenlerin, solcu olarak kabul edilebilecek herkesin kesin bir tasviri olma iddiası yoktur. Bunlar yalnızca, solculuğun genel eğiliminin kaba bir tasviridir.
Metodolojik Şerh ve Genellemenin Kabulü
Yirmi üçüncü paragraf, metnin 10. paragraftan itibaren solculuk üzerine inşa ettiği “aşağılık duygusu” ve “patolojik eylemlilik” iddialarının mutlaklığını esneten, kısa bir metodolojik şerh (disclaimer) niteliğindedir. Metnin buradaki merkezi ifadesi, şimdiye kadar yapılan analizlerin solcu olarak kabul edilebilecek herkesin “kesin bir tasviri olma” iddiası taşımadığıdır. Yazar, kurguladığı bu ağır psikolojik teşhislerin birebir her solcuya uyan değişmez bir yasa olmadığını, yalnızca solculuğun “genel eğiliminin kaba bir tasvirini” sunduğunu açıkça kabul eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa itiraf paragrafı, yapısal olarak iki önemli stratejik işleve sahiptir. Birincisi, sekizinci paragrafta solculuğun tanımı yapılırken ortaya konan “solcu psikolojisi ile ilgili tüm gerçeği söylediğimizi iddia etmiyoruz” şeklindeki baştaki metodolojik kısıtlamanın bir hatırlatmasıdır. İkincisi ise, metnin 9. paragrafta ortaya attığı ikili psikolojik teşhisin (aşağılık duygusu ve aşırı-toplumsallaşma) ilk aşamasının tamamlandığını gösteren bir köprü işlevi görmesidir. Yazar, argümanının ilk ve oldukça saldırgan olan ayağını (“aşağılık duygusu”) bitirip “aşırı-toplumsallaşma” evresine (24. paragraf ve sonrası) geçmeden hemen önce, okuyucunun aklına gelebilecek somut bireysel itirazları bu paragraf sayesinde önceden bertaraf etmeyi amaçlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bir önceki (22.) paragrafta kurulan “hiç sorun olmasa bile yaygara koparmak için bahane bulurlardı” gibi mutlak ve farazi yargıların hemen ardından gelen bu esneklik beyanı, analitik açıdan metnin kurgusal yapısındaki temel bir kaçış stratejisini çıplak bırakmaktadır:
Aşırı-Toplumsallaşma
24.
Psikologlar “toplumsallaşma” terimini, çocukların toplumun taleplerine göre düşünme ve davranmayı öğrendikleri süreci tanımlamakta kullanmaktadırlar. Bir kişi içinde yaşadığı toplumun ahlak kurallarına inanıyor ve onlara uyuyorsa ve o toplumun işleyen bir parçası olarak sağlıklı bir şekilde ona eklemleniyorsa bu kişinin iyi toplumsallaştığı söylenir. Solcular isyankâr olarak algılandıkları için, pek çok solcunun aşırı-toplumsallaşmış olduğunu söylemek anlamsız gelebilir. Fakat bu pozisyon savunulabilir. Birçok solcu göründüğü kadar isyankâr değildir.
Aşırı-Toplumsallaşma Teorisinin Girişi ve İsyanın Yeniden Tanımlanması
Yirmi dördüncü paragraf, psikolojideki geleneksel “toplumsallaşma” tanımını vererek başlar: Çocukların toplumun taleplerine göre düşünmeyi ve davranmayı öğrenmesi, toplumun ahlak kurallarına inanması ve sisteme sağlıklı bir şekilde eklemlenmesi. Metnin buradaki merkezi hamlesi, kurguladığı temel bir paradoksu ortaya koymak ve onu çözmeye girişmektir. Solcular genel kabulde “isyankâr” olarak algılandıkları için, onların “aşırı-toplumsallaşmış” (yani sistemin kurallarını aşırı derecede içselleştirmiş) olduğunu iddia etmek ilk bakışta anlamsız veya çelişkili gelebilir. Ancak metin, bu pozisyonun savunulabilir olduğunu ilan eder ve temel argümanını şu sarsıcı iddiaya dayandırır: “Birçok solcu göründüğü kadar isyankâr değildir”.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, dokuzuncu paragrafta modern solculuğun ikinci temel psikolojik eğilimi olarak duyurulan “aşırı-toplumsallaşma” kavramının teorik inşasına resmi olarak başlandığı yerdir. Yazar, solcuların aslında sisteme isyan etmediğini, aksine toplumun kurallarına aşırı derecede uyum sağladıklarını iddia ederek, makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 25-29. paragraflarda) kuracağı “solcular sistemin asıl koruyucularıdır” tezinin zeminini hazırlar. Solculuğun elinden “isyankârlık” vasfının alınması, metnin onları devrimci bir güç olmaktan çıkarıp endüstriyel sistemin psikolojik bir aracı ve teknolojik gelişmenin (farkında olmadan) bir destekçisi olarak konumlandırma stratejisinin en kritik adımıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumsallaşma kavramının siyasete uyarlandığı bu giriş paragrafı, kendi içinde bazı retorik kurgular ve analitik zayıflıklar barındırmaktadır:
25.
Toplumumuzun ahlak kuralları o kadar fazla şey gerektirir ki, hiç kimse tamamı ile ahlaki bir şekilde düşünemez, hissedemez ve davranamaz. Örneğin hiç kimseden nefret etmememiz gerekir; fakat neredeyse herkes, bunu kendisine itiraf etse de etmese de ömrünün belirli bir diliminde birisinden nefret eder. Bazı insanlar öylesine toplumsallaşmışlardır ki, ahlaki bir şekilde hissetmek, düşünmek ve davranmak üzerilerinde büyük bir baskı oluşturur. Suçluluk duygusundan kaçınmak için, kendi motivasyonları hakkında sürekli kendilerini kandırmak ve ahlaki bir kökeni olmayan hisleri ve eylemleri için ahlaki açıklamalar bulmak zorundadırlar. “Aşırı-toplumsallaşmış” tabirini bu tarz insanları tanımlamakta kullanıyoruz.1[3]
“Aşırı-Toplumsallaşma”nın Kesin Tanımı, Ahlaki Baskı ve Öz-Kandırmaca
Yirmi beşinci paragraf, metnin bir önceki bölümde girişini yaptığı “aşırı-toplumsallaşma” (oversocialization) kavramının net bir psikolojik tanımını sunar. Metnin temel argümanı, modern toplumun ahlak kurallarının o kadar katı ve talepkâr olduğu, hiç kimsenin bu kurallara düşünce, his ve eylem düzeyinde tamamen uymasının mümkün olmadığıdır. Örneğin, toplum hiç kimseden nefret etmememizi telkin eder; oysa insanın hayatının bir döneminde birisinden nefret etmesi son derece doğaldır. Yazarın asıl teşhisi şudur: Bazı insanlar toplumun kurallarını öylesine içselleştirmişlerdir ki (aşırı-toplumsallaşmışlardır), ahlaki hissetmek ve davranmak üzerilerinde devasa bir psikolojik baskı yaratır. Bu insanlar, ahlaki olmayan tamamen insani dürtüler hissettiklerinde ortaya çıkan ezici suçluluk duygusundan kaçınmak için kendi motivasyonları hakkında “sürekli kendilerini kandırmak” ve ahlaki olmayan eylemlerine “ahlaki açıklamalar bulmak” zorundadırlar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragrafta tanımlanan “suçluluk duygusu” ve “öz-kandırmaca” mekanizması, metnin ilerleyen bölümlerinde solcu politik eylemleri tahlil etmek için kullanılacak ana anahtardır. Solcuların (veya aşırı-toplumsallaşmış elitlerin) neden sürekli olarak “politik doğruculuk” kovaladıkları, ırkçılık veya cinsiyetçilik gibi konularda neden aşırı hassas oldukları, bu paragrafta atılan temelle açıklanacaktır: Bu kişiler gerçekte ezilenleri umursadıkları için değil, kendi içlerindeki “ahlaksız/doğal” dürtüleri bastırmak ve toplumun mükemmeliyetçi ahlaki baskısı altında ezilmemek (suçluluktan kaçınmak) için bu ideallere fanatikçe sarılmaktadırlar. Bu durum, metnin temel felsefesini doğrudan destekler; endüstriyel-teknolojik sistem, kendi düzenini korumak için insanın doğasına aykırı ahlaki sınırlar çizer ve bu doğal olmayan sınırlar, bireylerin psikolojisinde (aşırı-toplumsallaşma şeklinde) yıkıcı bir yabancılaşma ve patoloji yaratır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Vicdanı ve ahlaki tutarlılığı klinik bir probleme dönüştüren bu paragraf, kendi içinde son derece spekülatif ve mantıksal olarak çürütülemez bir yapı barındırmaktadır:
26.
Aşırı-toplumsallaşma kendini değersiz görmeye, güçsüz hissetmeye, yenilgiciliğe, suçluluk duygusuna ve benzerlerine yol açabilir. Toplumumuzun çocukları toplumsallaştırmakta kullandığı en önemli yöntemlerden birisi, toplumun beklentilerine aykırı bir şekilde konuştuklarında ya da davrandıklarında onları utandırmaktır. Eğer bu aşırı bir noktaya götürülürse ya da çocuk bu tarz duygulara özellikle teşne ise sonunda kendisinden utanmaya başlar. Dahası, toplumun beklentileri, aşırı-toplumsallaşmış kişinin düşünceleri ve davranışlarını daha az toplumsallaşmış kişiye göre daha fazla sınırlandırır. İnsanların çoğunluğu önemli oranda uygunsuz davranışlarda bulunur. Yalan söylerler, küçük hırsızlıklar yaparlar, trafik kurallarını ihlal ederler, işlerinde kaytarırlar, birisinden nefret ederler, kötü sözler söylerler, ya da başka birisinin önüne geçmek için hilelere başvururlar. Aşırı-toplumsallaşmış kişi bunları yapamaz, bunları yaptığı durumlarda ise kendisinde, utanç ve kendinden nefret etme duyguları geliştirir. Aşırı-toplumsallaşmış bir kişi, suçluluk duygusu olmadan, kabul edilmiş ahlak kurallarının dışında yer alan düşüncelere ve hislere dahi sahip olamaz; “temiz olmayan” şeyleri düşünemez. Ve toplumsallaşma, yalnızca ahlak ile ilgili değildir; ahlak başlığı altına düşmeyen birçok davranış normuna uymak için de toplumsallaştırılırız. Böylece, aşırı-toplumsallaşmış kişi psikolojik bir tasmaya bağlanmıştır ve hayatını toplumun önüne koyduğu raylar üzerinde koşarak geçirir. Birçok aşırı-toplumsallaşmış kişide bu durum, ciddi sıkıntılara dönüşebilen bir kısıtlanma ve güçsüzlük hissine yol açar. Aşırı-toplumsallaşmanın, insanların birbirine uyguladığı en ciddi acımasızlıklardan birisi olduğunu iddia ediyoruz.
“Psikolojik Tasma” Metaforu, Utancın İçselleştirilmesi ve Vicdanın Patolojisi
Yirmi altıncı paragraf, aşırı-toplumsallaşmanın bireyin iç dünyasında yarattığı yıkıcı ve kısıtlayıcı etkileri radikal bir biçimde detaylandırır. Metnin merkezi argümanı, toplumun çocukları hizaya sokmak için kullandığı en temel yöntemin “utandırma” olduğu ve bu utandırmanın aşırı uçta bireyin doğrudan kendisinden utanmasına, yani kendinden nefret etmesine yol açtığıdır. Yazar bu durumu sıradan insanların davranışlarıyla kıyaslayarak temellendirir: Sıradan insanlar yalan söylemek, hırsızlık yapmak, trafik kurallarını ihlal etmek veya birisinden nefret etmek gibi “uygunsuz” davranışları rahatlıkla yapabilirken; aşırı-toplumsallaşmış kişi bu eylemleri yapamadığı gibi, bunları yapmayı veya “temiz olmayan” şeyleri düşünmeyi bile aklından geçirdiğinde ezici bir suçluluk duyar. Kaczynski bu durumu, bireyin “psikolojik bir tasmaya bağlanması” ve hayatını “toplumun önüne koyduğu raylar üzerinde” yaşaması metaforlarıyla tanımlar. Varılan nihai ve oldukça keskin teşhis ise, bu kısıtlanma ve güçsüzlük hissini doğuran aşırı-toplumsallaşmanın, “insanların birbirine uyguladığı en ciddi acımasızlıklardan birisi” olduğudur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin psikolojik tahlil haritasında çok kritik bir birleştirme işlevi görür. Dokuzuncu ve onuncu paragraflarda solculuğun diğer ana ayağı olarak sayılan “aşağılık duygusu, güçsüzlük, yenilgicilik ve suçluluk” gibi semptomlar, burada doğrudan “aşırı-toplumsallaşmanın” doğal sonuçları olarak gösterilir ve iki psikolojik eğilim (aşağılık duygusu ile aşırı-toplumsallaşma) tek bir potada eritilmiş olur. Ayrıca, “psikolojik tasma” ve “kendi hayatının raylarını çizememe” metaforları, makalenin ilerleyen bölümlerinde (33-44. paragraflar) endüstriyel toplumun asıl yıkıcı etkisi olarak anlatılacak olan “otonominin yok edilmesi” ve “güç sürecinin bozulması” kuramlarının psikolojik zeminini oluşturur. Kendi düşüncelerini bile özgürce yönlendiremeyen, suçluluk duygusuyla felç olmuş bu birey profili; ilerleyen paragraflarda (özellikle 28. paragrafta) solcuların neden toplumun temel değerlerine gerçek anlamda isyan edemediklerini açıklamak için mükemmel bir teorik kılıf sağlayacaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bireyin ahlaki gelişimini ve kurallara uyma pratiğini klinik bir probleme dönüştüren bu paragraf, ciddi mantıksal saptırmalar barındırmaktadır:
27.
Modern solun çok önemli ve etkili bir bölümünün aşırı-toplumsallaşmış olduğunu ve bu aşırı-toplumsallaşmanın, modern solun takip ettiği yön üzerinde çok önemli bir etkiye sahip olduğunu iddia ediyoruz. Aşırı-toplumsallaşmış tipte solcular, genelde, entelektüeller arasından ya da üst-orta sınıfa mensup kişiler arasından çıkar. Üniversite entelektüellerinin[4] toplumumuzun en yüksek derecede toplumsallaşmış ve aynı zamanda en solcu kesimi olduğuna dikkat edin.
Teşhisin Sınıfsal ve Sosyolojik Hedefi (Akademik Elitler)
Yirmi yedinci paragraf, bir önceki bölümde psikolojik temelleri ve “tasması” anlatılan aşırı-toplumsallaşma teşhisini teorik düzlemden çıkarıp doğrudan sosyolojik ve sınıfsal bir hedefe yöneltir. Metnin merkezi argümanı, modern solun takip ettiği yönü belirleyen en etkili kesimin bu aşırı-toplumsallaşmış bireyler olduğu ve bu kişilerin de genellikle entelektüeller ya da üst-orta sınıfa mensup ayrıcalıklı kişiler arasından çıktığıdır. Paragrafın en keskin tespiti ise, üniversite entelektüellerinin “toplumumuzun en yüksek derecede toplumsallaşmış ve aynı zamanda en solcu kesimi” olarak ilan edilmesidir. (Yazar bir dipnot ile mühendislik ve doğa bilimlerindeki uzmanların bu gruba dahil olmasının zorunlu olmadığını belirterek hedef kitlesini belirgin şekilde sosyal bilimler ve beşeri bilimler ile sınırlandırır.)
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin 12. paragrafta başlattığı sınıfsal eleştirinin (politik doğruculuğun asıl kalesinin azınlıklar değil, beyaz, ayrıcalıklı üniversite profesörleri olduğu iddiasının) “aşırı-toplumsallaşma” teorisiyle birleşip somutlaştığı yerdir. Yazar, 26. paragrafta kurduğu “ahlaki suçluluk ve kısıtlanma (tasma)” hissinin neden sistemin en altındaki ezilenlerde değil de bizzat sistemin nimetlerinden faydalanan üst-orta sınıflarda bulunduğunu bu yolla kurgular. Solculuğu ayrıcalıklı elitlerin bir hastalığı olarak çerçevelemek, hemen bir sonraki (28.) paragrafta yapılacak olan en can alıcı itirazın zeminini hazırlar: Madem ki bu insanlar en çok toplumsallaşmış (sistemle bütünleşmiş) kişilerdir, o halde onların “isyanı” gerçek bir isyan olamaz; yalnızca sistemin ahlakını kitlelere daha fazla dayatmanın bir yoludur. Böylece devrimci hareketler, sistem karşıtı olmaktan çıkarılıp bizzat sistemin koruyucusu konumuna oturtulur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern solu ve entelektüel üretimi bütünüyle üst-orta sınıfın psikolojik bir “uyum” krizine indirgeyen bu kısa paragraf, ciddi analitik boşluklar ve seçici önyargılar barındırmaktadır:
28.
Aşırı-toplumsallaşmış tipte bir solcu, isyan ederek, psikolojik tasmasını çıkarmaya ve kendi otonomisini ortaya koymaya çalışır. Fakat genelde toplumun temel değerlerine isyan edecek kadar güçlü değildir. Genel anlamda konuşursak, günümüz solcularının hedefleri kabul edilmiş ahlak ile çatışma halinde değildir. Tam tersi, solcu kabul görmüş bir ahlaki prensibi alır, onu kendisine mal eder ve sonra toplumun ana akımını bu prensiplere uymamak ile eleştirir. Örnekler: Irksal eşitlik, cinsiyet eşitliği, fakir insanlara yardım etmek, savaşa karşı barış, genel olarak şiddetsizlik, ifade özgürlüğü, hayvanlara iyi davranmak. Daha temel olarak, bireyin topluma hizmet etme görevi ve toplumun bireyin ihtiyaçlarını karşılama görevi. Bunların hepsi, uzun zamandan beri, toplumumuzun (ya da en azından orta ve üst sınıflarının[5]) derinden kökleşmiş değerleridir. Bu değerler, ana-akım medya ve eğitim sistemi tarafından bize sunulan çoğu içerikte açıktan ya da ima yolu ile ifade edilmekte ya da bu değerlerin geçerliliği baştan kabul edilmektedir. Solcular, özellikle aşırı-toplumsallaşmış tipte olanlar, genellikle bu prensiplere karşı isyan etmezler; fakat topluma olan düşmanlıklarını toplumun bu değerlere göre davranmadığı iddiası ile (bu bir dereceye kadar doğrudur) meşrulaştırırlar.
“Sahte İsyan”, Sistemin Değerlerinin Yeniden Üretimi ve Politik Doğruculuğun Sınırları
Yirmi sekizinci paragraf, metnin “aşırı-toplumsallaşma” teorisinin en can alıcı ve paradoksal argümanını sunar: Solcunun isyanı, aslında gerçek bir isyan değildir. Yazarın merkezi iddiası, aşırı-toplumsallaşmış solcunun psikolojik tasmasından kurtulmak ve kendi otonomisini kazanmak için isyan etmeye çalıştığı, ancak toplumun temel değerlerine gerçekten isyan edecek kadar güçlü olmadığıdır. Bu teşhise göre, günümüz solcuları kurulu ahlakla çatışmazlar; aksine ırksal eşitlik, cinsiyet eşitliği, fakirlere yardım, barış, ifade özgürlüğü ve hayvan hakları gibi toplumun halihazırda kabul ettiği ana akım prensipleri alıp, toplumu bu prensiplere uymamakla eleştirirler. Solcunun eylemliliği, sistemin kendisine sunduğu derinden kökleşmiş değerlere başkaldırmak değil, toplumun bu değerlere yeterince uymadığı gerekçesiyle sisteme düşmanlık beslemekten ibarettir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Makalenin bütünü bağlamında bu paragraf, solculuğu sistem-karşıtı yıkıcı bir tehdit olmaktan çıkarıp, bizzat endüstriyel sistemin kusursuzlaştırılmasına hizmet eden bir “kalibrasyon aracına” dönüştürür. Yazar metnin bu noktasında yer alan çok kritik bir dipnotla (3. dipnot) kendi tezini sistem eleştirisine bağlar: Medya ve eğitim sistemi tarafından dayatılan bu eşitlikçi, barışçıl değerlerin toplumun “resmi değerleri” haline gelmesinin asıl sebebi, bunların endüstriyel sistemin işleyişi için faydalı olmasıdır,. Şiddet sistemin işleyişini bozar, ırkçılık azınlıkların yeteneklerinin boşa harcanmasına neden olur, kadınların kariyer yapması ise onları geleneksel aileden koparıp doğrudan sisteme entegre eder. Dolayısıyla solcu, teknolojik sistemi yıkmak bir yana dursun, sistemin verimli bir şekilde işlemesi için gereken kuralları fanatikçe savunan ve kitlelere dayatan bir “sistem muhafızı” konumuna yerleştirilmiş olur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragraftaki argüman yapısı eleştirel bir okumaya tabi tutulduğunda, ciddi tarihsel saptırmalar, mantıksal paradokslar ve manipülatif tanımlamalar barındırdığı görülmektedir:
29.
Aşırı-toplumsallaşmış bir solcunun topluma karşı çıkıyormuş gibi davranırken, gerçekte toplumumuzun geleneksel davranış kalıplarına gerçek bağlılığını gösterdiği bir örnek verelim. Birçok solcu pozitif ayrımcılık için, siyahları daha prestijli üst düzey işlere sokmak için, siyahların gittiği okullardaki eğitim seviyesini yükseltmek ve bu okullara daha fazla bütçe ayrılmasını sağlamak için bastırır. Solcular, “aşağı sınıf’ siyahların yaşam tarzlarını toplumsal bir utanç olarak görürler. Siyah adamı sisteme entegre etmek, onu tıpkı beyaz üst-orta sınıflar gibi bir şirket yöneticisi, bir avukat, bir bilim adamı yapmak isterler. Solcular, siyah adamı beyaz adamın bir kopyası yapmanın istedikleri son şey olduğunu söyleyeceklerdir; aksine onlar, Afro-Amerikan kültürünü korumak istemektedirler. Fakat Afro-Amerikan kültürünü korumak ne demektir? Bunun siyah tarzı yemekler yemek, siyah tarzı müzik dinlemek, siyahlar gibi giyinmek ve siyahların gittiği kilise ya da camilere gitmekten başka anlamı yoktur. Başka bir deyişle, yalnızca yüzeydeki görünümler ile ilgilidir. Tüm esas meselelerde, aşırı-toplumsallaşmış tipte solcuların çoğu, siyah adamı beyaz orta sınıf ideallerine uydurmaya çalışmaktadır. Ona teknik konularda eğitim aldırmak istiyorlar; bir yönetici ya da bilim adamı olmasını istiyorlar; siyah adamın, yaşamını statü basamaklarını tırmanmaya adayarak, kendisinin de beyaz adam kadar iyi olduğunu kanıtlamasını istiyorlar. Siyah babaları “sorumlu” yapmak istiyorlar, siyah çetelerin şiddeti bir kenara bırakmasını istiyorlar vb. Fakat bunlar tam da endüstriyel-teknolojik sistemin değerleridir. Sistem bir insanın ne tür müzik dinlediği ile, ne tarz kıyafetler giydiği ile ya da hangi dine inandığı ile; derslerine çalışıyorsa, saygın bir işi varsa, statü basamaklarını tırmanıyorsa, “sorumlu” bir ebeveynse ve şiddete başvurmuyorsa vb. ilgilenmez bile. Aslında, bunu ne kadar inkar ederse etsin, aşırı-toplumsallaşmış solcu siyah adamı sisteme entegre etmek ister ve onun da sistemin değerlerini kabul etmesini sağlamak ister.
Azınlık Aktivizmi Üzerinden “Sahte İsyan”ın Somutlaştırılması ve Sisteme Entegrasyon
Yirmi dokuzuncu paragraf, bir önceki bölümde teorik çerçevesi çizilen “sahte isyan” ve “sistemin değerlerinin savunulması” tezini spesifik bir örnek üzerinden somutlaştırır. Yazar, aşırı-toplumsallaşmış solcunun topluma karşı çıkıyormuş gibi davranırken aslında sistemin geleneksel kalıplarına nasıl sadık kaldığını göstermek için siyahlara yönelik pozitif ayrımcılık örneğini kullanır. İddiaya göre solcular, siyahileri sistemin prestijli işlerine (avukat, şirket yöneticisi, bilim adamı) yerleştirmek için uğraşırlar ve aslında “aşağı sınıf” siyahilerin yaşam tarzlarını toplumsal bir utanç olarak görürler. Solcular Afro-Amerikan kültürünü korumak istediklerini söyleseler de, metin bunun yemek, müzik, giyim ve dini mekanlar gibi yalnızca “yüzeysel görünümler” ile sınırlı olduğunu öne sürer. Esas meselelerde ise solcu, siyahi bireyi tamamen “beyaz orta sınıf ideallerine” uydurmaya; onu statü basamaklarını tırmanan, teknik konularda eğitim almış, şiddetten uzak ve “sorumlu” bir insan yapmaya çalışmaktadır. Yazarın vardığı nihai sonuç şudur: Sistem bireyin ne dinlediği veya ne giydiğiyle zaten ilgilenmez; kurallara uyduğu, saygın bir işte çalıştığı ve “sorumlu” olduğu müddetçe sistemin değerleri güvendedir. Dolayısıyla solcu, isyan etmek bir yana, azınlıkları doğrudan sisteme entegre etmeye çalışan bir asimilasyon ajanıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin 28. paragraftaki argümanını ve o paragraftaki kritik dipnotu (ırkçılığın sistemin işleyişini bozduğu ve yetenek israfına yol açtığı tezini) kusursuz bir pratik vakaya dönüştürür. Metin, modern solculuğu devrimci bir tehdit olmaktan bütünüyle çıkararak onu endüstriyel sistemin gönüllü bir “insan kaynakları departmanına” dönüştürür. Kaczynski’ye göre solcu, ezilenleri özgürleştirmemekte, aksine onları endüstriyel-teknolojik sistemin daha verimli, öngörülebilir ve itaatkâr dişlileri haline getirmek için çabalamaktadır. Bu argüman, metnin “aşırı-toplumsallaşma” teorisinin varabileceği en uç noktadır: En radikal görünen hak savunucusu bile aslında içselleştirdiği sistem ahlakını (çalışmak, statü elde etmek, uysal olmak) toplumun dışlanmış kesimlerine dayatan bir sistem muhafızıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragraf, kültürel analiz ve hak arayışı bağlamında ciddi sosyolojik indirgemecilikler ve çarpıtmalar içermektedir:
30.
Solcuların, aşırı-toplumsallaşmış tipte olanların bile, toplumun temel değerlerine hiçbir zaman başkaldırmadıklarını iddia etmiyoruz. Bunu bazen yaptıkları açıktır. Kimi aşırı-toplumsallaşmış solcular, fiziksel şiddete başvurarak, modern toplumun en önemli ilkelerinden birine karşı gelmişlerdir. Kendi söylediklerine göre, şiddet onlar için “kurtuluşun” bir çeşididir. Başka bir deyişle, şiddete başvurarak, onlara öğretilen psikolojik kısıtlamaların ötesine geçerler. Aşırı-toplumsallaşmış oldukları için, bu kısıtlar onları başkalarından daha fazla sınırlandırır; bu sebeple onlardan kurtulma ihtiyacını duyarlar. Fakat isyanlarını genellikle ana-akım değerler üzerinden meşrulaştırırlar. Şiddete başvuruyorlarsa, bunu ırkçılık ya da ona benzer bir şeye karşı mücadele etmek için yaptıklarını söylerler.
Şiddetin Patolojikleştirilmesi ve “Sahte İsyanın” İstisnalara Uyarlanması
Otuzuncu paragraf, aşırı-toplumsallaşmış solcuların hiçbir zaman toplumun kurallarına isyan etmedikleri yönündeki mutlak yargıya gelebilecek açık bir itirazı (fiziksel şiddet kullanan radikal sol grupları) savuşturmak üzere kurgulanmıştır. Yazar, kimi aşırı-toplumsallaşmış solcuların fiziksel şiddete başvurarak modern toplumun en önemli ilkelerinden birini çiğnediklerini kabul eder. Ancak metnin merkezi argümanı, bu şiddet kullanımının sisteme karşı gerçek ve yapısal bir isyan olmadığı yönündedir. Kaczynski’ye göre bu kişiler, içselleştirdikleri toplumsal kurallar (psikolojik kısıtlamalar) yüzünden öylesine daralmışlardır ki, şiddeti salt bu “kısıtlamaların ötesine geçmek” ve psikolojik bir “kurtuluş” yaşamak için araçsallaştırırlar. Paragrafın en can alıcı temellendirmesi ise şudur: Bu solcular şiddete başvursalar dahi, bu isyanı hiçbir zaman sistem karşıtı yeni bir değerle değil; yine sistemin ana akım değerleri (örneğin ırkçılıkla mücadele) üzerinden meşrulaştırmak zorundadırlar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin 26. paragrafta kurduğu “psikolojik tasma” ve 28. paragrafta ilan ettiği “sahte isyan” teorilerindeki potansiyel mantık boşluklarını kapatan stratejik bir yamadır. Okuyucunun aklına gelebilecek, “Madem solcular sistemin değerlerini savunuyor ve aşırı uyumlular, o halde neden sokakları ateşe veriyorlar veya terör eylemleri düzenliyorlar?” şeklindeki haklı soruyu yanıtlar. Yazar bu paragraf sayesinde radikal ve şiddet yanlısı siyasi eylemleri de, sistem-karşıtı yapısal bir tehdit olmaktan çıkarıp bütünüyle klinik bir “patlama” veya “terapi” anına dönüştürür. Şiddet, sistemin temellerini sarsmaya yönelik rasyonel bir araç değil, aşırı-toplumsallaşmış bireyin kendi tasmasından anlık olarak kurtulma hezeyanıdır. Böylece, solcu ne kadar radikalleşirse radikalleşsin, ideolojik olarak sistemin (ana akım değerlerin) bir mahkûmu olarak kodlanmaya devam eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Radikal politik şiddeti bütünüyle bireysel bir psikolojik kriz anına bağlayan bu paragraf, mantıksal ve analitik açıdan son derece kapalı ve manipülatif bir yapı sergilemektedir:
31.
Yukarıda çizdiğimiz solcu psikolojisinin özet çerçevesine bir çok itiraz getirilebileceğinin farkındayız. Gerçek durum karmaşıktır ve bu meselenin tam bir tarifi, gerekli verinin elde bulunduğu varsayılsa dahi, birkaç cilt tutacaktır. Yalnızca, modern solculuğun psikolojisinin en önemli iki eğiliminin çok kaba bir tarifini verdiğimizi iddia ediyoruz.
Metodolojik Geri Adım, Veri Eksikliğinin İtirafı ve Eleştirilerden Kaçış
Otuz birinci paragraf, yazarın altıncı paragraftan itibaren modern solculuk üzerine inşa ettiği ağır psikanalitik ve sosyolojik teşhislerin (aşağılık duygusu ve aşırı-toplumsallaşma) ardından gelen stratejik bir metodolojik şerh ve geri adımdır. Yazar, ortaya koyduğu bu özet çerçeveye “birçok itiraz getirilebileceğinin farkında” olduğunu açıkça beyan eder. Meseleyi temellendirirken, gerçek durumun son derece karmaşık olduğunu ve gerekli veriler elde olsa bile tam bir tarifin ciltler dolusu kitap tutacağını belirtir. Yazarın vardığı sonuç, tüm bu devasa analizin yalnızca modern solculuğun en önemli iki psikolojik eğiliminin “çok kaba bir tarifinden” ibaret olduğu iddiasıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin ilk büyük bölümü olan “Modern Solculuğun Psikolojisi” kısmının teorik kapanışına zemin hazırlar. Yazar, 8. ve 23. paragraflarda da kullandığı “bu söylediklerimiz herkesi kapsamaz, kaba bir tasvirdir” şeklindeki esneklik payını burada son kez ve en güçlü haliyle tekrarlar. Makalenin ilerleyen kısımlarında yazar, asıl hedefi olan teknoloji ve endüstriyel sistem eleştirisine (ve hemen ardından gelecek olan “Güç Süreci” teorisine) geçiş yapacaktır. 31. paragraf, yazarın kendi argümanını olası akademik, sosyolojik veya mantıksal saldırılara karşı güvenceye aldığı bir “entelektüel tahliye” kapısıdır. Yazar, psikolojik tahlilinin tüm detayları çürütülse bile, “ben zaten bunun çok kaba bir tasvir olduğunu ve eksik veriyle yazıldığını baştan söylemiştim” diyerek ana teorisinin (sistem eleştirisinin) yara almadan ayakta kalmasını sağlamaya çalışır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu kısa itiraf paragrafı, yazarın o ana kadar kullandığı keskin ve yargılayıcı dille derin bir çelişki oluşturmakta ve metnin analitik yapısındaki zaafları çıplak bırakmaktadır:
32.
Solcuların problemleri bir bütün olarak toplumumuzun problemleri ile ilgili bir ipucu sunmaktadır. Kendine olan saygıdaki düşüklük, depresif eğilimler ve yenilgicilik sol ile sınırlı değildir. Bunlar özellikle solda görünür olsalar da, toplumumuzda genel bir yaygınlığa sahiptirler. Ve günümüzün toplumu bizi, geçmiş toplumların yaptığından çok daha fazla bir derecede toplumsallaştırmak ister. Nasıl yememiz gerektiği, nasıl sevişmemiz gerektiği ve çocuklarımızı nasıl yetiştirmemiz gerektiği vb. dahi uzmanlar tarafından bize öğretilmektedir.
Toplumsal Genelleme, Uzmanlık Karşıtlığı ve Evrensel Patoloji
Otuz ikinci paragraf, metnin “Modern Solculuğun Psikolojisi” bölümünü sonlandıran ve yazarın hedef tahtasını genişlettiği bir köprü işlevi görür. Paragrafın merkezi argümanı, solcuların sahip olduğu problemlerin (kendine saygıda düşüklük, depresif eğilimler, yenilgicilik) yalnızca bu gruba ait olmadığı, bir bütün olarak toplumumuzun problemleri ile ilgili bir ipucu sunduğu ve toplumda genel bir yaygınlığa sahip olduğudur. Yazar, günümüz toplumunun insanları geçmiş toplumlara kıyasla çok daha yüksek bir derecede toplumsallaştırmak (sistemin kurallarına uydurmak) istediğini iddia eder. Bu iddiasını, insanların en mahrem ve doğal kabul edilen pratiklerinin (nasıl yemek yenileceği, nasıl sevişileceği ve çocukların nasıl yetiştirileceği vb.) dahi artık “uzmanlar” tarafından topluma öğretildiği (ve dolaylı yoldan dayatıldığı) tespitiyle temellendirir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın altıncı paragraftan beri sürdürdüğü spesifik politik (solcu) eleştiriyi, asıl hedefi olan teknoloji ve endüstriyel sistem eleştirisine bağladığı en kritik virajdır. Yazar, 26. paragrafta “psikolojik tasma” olarak tanımladığı aşırı-toplumsallaşma ve kısıtlanmışlık halinin aslında tüm modern insanların boynunda olduğunu ilan eder. Hayatın en temel yönlerinin “uzmanların” kontrolüne geçmesi vurgusu, hemen bir sonraki bölümde (33. paragraftan itibaren) merkeze alınacak olan “Güç Süreci” (insanın kendi hayatının koşullarını otonom bir şekilde kontrol etme ihtiyacı) teorisinin temelini oluşturur. Yani solcunun hastalığı, aslında herkesin hastalığıdır; çünkü endüstriyel sistem, herkesin bireysel otonomisini elinden alarak onları uzmanların ve kuralların (sistemin) kölesi yapmıştır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragrafta teşhisin topluma genellenmesi ve bilginin/uzmanlığın reddi, tarihsel ve sosyolojik açılardan ciddi mantıksal sorunlar barındırmaktadır:
Güç Süreci[6]
33.
İnsanoğlunun bizim güç süreci adını verdiğimiz bir ihtiyacı (muhtemelen biyolojik kökenlidir) bulunmaktadır. Bu, güce sahip olma ihtiyacı (bu ihtiyaç geniş bir kabul görmüştür) ile yakından bağlantılıdır; fakat onunla aynı şey değildir. Güç süreci dört bileşenden oluşmaktadır. Bunların en açık olan üçüne amaç, çaba ve amaca ulaşmak adını veriyoruz. (Herkesin, gerçekleştirilmesi çaba gerektiren amaçlara sahip olmaya ve bu amaçların en azından bazısına ulaşmakta başarılı olmaya ihtiyacı vardır.) Dördüncü bileşenin tanımlanması daha zordur ve herkes için gerekli olmayabilir. Buna otonomi adını veriyoruz ve daha sonra tartışacağız (42 ilâ 44. paragraflar).
Güç Süreci”nin İcadı ve İnsan Doğasının Yeniden Tanımlanması
Otuz üçüncü paragraf, makalenin psikolojik eleştiriden felsefi ve antropolojik bir temele geçtiği en kritik kavramsal dönüm noktasıdır. Yazar burada, metnin geri kalan tüm iskeletini oluşturacak olan “güç süreci” (power process) teorisini ortaya atar. Metnin merkezi argümanı, insanoğlunun güce sahip olma isteğinden daha farklı ve “muhtemelen biyolojik kökenli” bir ihtiyacı olduğudur. Yazar bu süreci dört temel bileşene ayırarak tanımlar: Bir amaç belirlemek, bu uğurda çaba sarf etmek, nihayetinde amaca ulaşmak ve herkes için zorunlu olmasa da bu süreci kendi iradesiyle yönetebilmek anlamına gelen otonomi. Kaczynski’ye göre sağlıklı bir insan psikolojisinin yegâne şartı, çaba gerektiren amaçlara sahip olmak ve bu amaçların en azından bir kısmına ulaşmakta başarılı olmaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin ilk 32 paragrafındaki modern solculuk eleştirisi ile ilerleyen bölümlerdeki endüstriyel-teknolojik sistem eleştirisi arasındaki ana felsefi köprüdür. Yazar, modern insanın neden psikolojik acılar çektiğini, depresyona girdiğini veya “aşırı-toplumsallaşma” tasmasına boyun eğdiğini açıklayabilmek için evrensel bir insan doğası modeli icat etmek zorundadır. İşte “güç süreci” bu evrensel temeldir. Yazar, insani tatmini bu dört bileşene (amaç, çaba, başarı, otonomi) indirgeyerek, ilerleyen bölümlerde sistemin neden insanı tatmin edemeyeceğini kanıtlamak için kusursuz bir zemin hazırlar. Çünkü metnin iç mantığına göre modern teknolojik sistem, fiziksel ihtiyaçları zahmetsizce karşılayarak çaba gerekliliğini ortadan kaldırmakta ve bireyi devasa kurumlara bağlayarak otonomiyi yok etmektedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Kaczynski’nin insan psikolojisini ve varoluşunu mutlak bir formüle bağladığı bu giriş paragrafı, metodolojik ve felsefi açıdan ciddi sınırlandırmalar barındırmaktadır:
34.
Bir adamın istediği her şeyi, sadece dileyerek elde edebildiği bir durumu düşünelim. Böyle bir adamın gücü vardır, fakat ciddi psikolojik problemler geliştirecektir. İlk başlarda çok eğlenecektir, fakat zamanla inanılmaz derecede sıkılacak ve morali bozulacaktır. Sonunda klinik anlamda depresyona girebilir. Tarih, zamanlarını hiçbir şey yapmadan geçiren aristokrat sınıfların yozlaşma eğiliminde olduklarını göstermektedir. Bu durum, güçlerini korumak için savaşmak zorunda olan aristokrat sınıflar için geçerli değildir. Ancak zamanlarını hiçbir şey yapmadan geçirecek güvene sahip aristokrasiler, genelde, güce sahip olmalarına rağmen sıkılırlar, hedonizme savrulurlar ve moral olarak çökerler. Bu, gücün yeterli olmadığını göstermektedir. İnsanların uğrunda çaba harcayacakları amaçlara ihtiyaçları vardır.
Çabasız Gücün Yozlaşması ve Aristokrasi Üzerinden “Efor” İhtiyacı
Otuz dördüncü paragraf, bir önceki bölümde icat edilen “güç süreci”nin (power process) ikinci ve en kritik bileşeni olan “çaba” (efor) kavramının insan psikolojisi için neden zorunlu olduğunu kanıtlamaya çalışır. Metnin temel argümanı; insanın her istediğini hiçbir çaba sarf etmeden, sadece dileyerek elde edebildiği bir senaryoda (mutlak güç durumunda) mutlu olmayacağı, aksine ciddi psikolojik problemler, inanılmaz bir can sıkıntısı ve sonunda klinik depresyon geliştireceğidir. Yazar bu teorik iddiasını tarihteki aristokrat sınıflar üzerinden temellendirir: Güçlerini korumak için savaşmak zorunda olmayan ve zamanlarını hiçbir şey yapmadan geçirecek kadar güven içinde olan aristokrasiler, güce sahip olmalarına rağmen sıkılmış, ahlaki olarak çökmüş ve hedonizme (zevk düşkünlüğüne) savrulmuşlardır. Varılan nihai sonuç şudur: Salt güce sahip olmak insanı tatmin etmeye yetmez; insanların uğrunda çaba harcayacakları amaçlara sahip olmaları zorunludur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin teknoloji eleştirisine giden yolunda kurduğu en büyük psikolojik tuzaklardan biridir. Yazar burada “çabasız elde edilen tatminin hastalıklı olduğunu” ispatlayarak, aslında endüstriyel sistemin insana sağladığı en büyük konforu (fiziksel hayatta kalma ihtiyaçlarının kolayca karşılanmasını) bir felaket olarak kodlamaya hazırlanmaktadır. Eğer çaba olmadan amaçlara ulaşmak insanı depresyona ve yozlaşmaya itiyorsa (aristokratlar örneğindeki gibi); fiziksel hayatta kalma çabasını ortadan kaldıran teknolojik sistem de modern insanı kitlesel bir şekilde yozlaştırmakta ve depresyona sürüklemektedir. Bu kurgu, yazarın makalenin ilerleyen kısımlarında (38. paragraftan itibaren) endüstriyel toplumdaki spor, bilim, sanat veya kariyer gibi tüm meşgaleleri “ikame etkinlikler” (surrogate activities) yani gerçek bir amacı olmayan insanların can sıkıntısından icat ettikleri sahte uğraşlar olarak aşağılaması için mükemmel bir felsefi zemin hazırlar. Modern insan, varoluşsal çabasını kaybettiği için yozlaşan modern bir aristokrat seviyesine indirgenir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Güç ve çaba ilişkisini mutlak bir patoloji üzerinden okuyan bu paragraf, felsefi ve tarihsel açılardan önemli analitik boşluklar taşır:
35.
Herkesin amaçları vardır; hiçbir şey için olmasa bile, yaşamın fiziksel gereklilikleri için: Gıda, su ve iklim tarafından gerekli kılınan giyecek ve barınma ihtiyaçları. Fakat çalışmak zorunda olmayan aristokrat, bunları hiçbir efor sarf etmeden elde edebilir. Can sıkıntısının ve moralinin bozulmasının sebebi budur.
Temel İhtiyaçlar Üzerinden Güç Süreci ve Aristokratın Çöküşü
Otuz beşinci paragraf, bir önceki bölümde icat edilen “güç süreci”nin en temel, biyolojik ve evrensel halini tanımlar. Metnin buradaki merkezi argümanı, insanların hiçbir ulvi amaca sahip olmasalar bile en azından hayatta kalmak için biyolojik ihtiyaçlara (gıda, su, giyecek ve barınma) yönelik “doğal amaçlara” sahip olduklarıdır. Ancak yazar, başlattığı aristokrasi örneğini burada somutlaştırarak, çalışmak zorunda olmayan aristokratın bu en temel fiziksel gereklilikleri bile hiçbir “efor (çaba) sarf etmeden” elde edebildiğini belirtir. Bu çabasızlık durumu, insanın doğal mekanizmasını (güç sürecini) bozduğu için, aristokratın yaşadığı can sıkıntısının ve moral bozukluğunun yegâne sebebi olarak gösterilir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, yazarın modern endüstriyel toplumu yargılayacağı asıl felsefi zeminin en kritik ayaklarından biridir. İlerleyen bölümlerde yazar, modern sistemin aslında ortalama bir insanı, fiziksel hayatta kalma çabası açısından tıpkı bu “aristokrata” dönüştürdüğünü iddia edecektir. Eğer temel fiziksel ihtiyaçları çaba harcamadan elde etmek insanı zorunlu bir “can sıkıntısı ve moral bozukluğuna” sürüklüyorsa, modern teknolojik sistem de bireyin hayatta kalma çabasını elinden aldığı için onu yozlaşmaya itmektedir. Bu kurgu, yazarın makalenin ilerleyen safhalarında (özellikle 38. paragraftan itibaren) merkeze alacağı “İkame Etkinlikler” (Surrogate Activities) kavramının doğrudan hazırlığıdır. Hayatta kalmak için gerçek bir çaba harcamasına gerek kalmayan insan, çıldırmamak veya can sıkıntısından yok olmamak için kendine “sahte amaçlar” (ikame etkinlikler) icat etmek zorunda kalacaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Hayatta kalma mücadelesini insan psikolojisinin yegâne tatmin aracı olarak gören bu paragraf, bazı önemli analitik zayıflıklar ve romantizasyonlar barındırır:
36.
Önemli amaçlara ulaşamamak, bu amaçlar fiziksel ihtiyaçlar ise ölümle sonuçlanır. Bu amaçlara ulaşamamak insanı ölüme götürmüyorsa, sonuç hayal kırıklığıdır. Yaşam boyunca amaçlara ulaşmaktaki sürekli başarısızlık yenilgici duygular, düşük kendine saygı ya da depresyon ile sonuçlanır.
Güç Sürecinde “Başarısızlık” İhtimali ve Depresyonun Mekaniği
Otuz altıncı paragraf, metnin icat ettiği “güç süreci” teorisinin üçüncü aşamasını (amaca ulaşma/başarı) tersinden bir okumayla tahlil eder. Yazarın buradaki merkezi argümanı, belirlenen önemli amaçlara ulaşmaktaki sürekli başarısızlığın insan psikolojisi üzerindeki yıkıcı etkisidir. İddiaya göre, eğer bu amaçlar gıda ve barınma gibi temel fiziksel ihtiyaçlarsa, başarısızlığın sonucu doğrudan ölümdür. Ancak ölümcül olmayan amaçlara ulaşmaktaki sürekli başarısızlık da masum değildir; bu durum kronik bir hayal kırıklığına, yenilgici duygulara, kendine saygıda düşüklüğe ve nihayetinde depresyona yol açar. Özetle yazar; tıpkı bir amaca “çabasız” ulaşmanın insanı yozlaştırması gibi (34. paragraf), çaba gösterilip “hiç ulaşılamamasının” da insanı psikolojik olarak yok edeceğini formülize etmektedir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, makalenin ilk bölümünde (Modern Solculuğun Psikolojisi) sıralanan semptomlar ile ilerleyen bölümlerdeki sistem eleştirisi arasındaki bağlantıyı kuran çok kritik bir teorik köprüdür. Hatırlanacağı üzere metin, 10. paragrafta modern solculuğun (ve daha sonra tüm modern insanların) temel özelliklerini “düşük öz saygı, depresif eğilimler, yenilgicilik ve güçsüzlük hissi” olarak tanımlamıştı. İşte 36. paragraf, bu psikolojik çöküntünün neden ortaya çıktığını mekanik bir nedenselliğe bağlar: Modern insan, kendi otonom amaçlarına ulaşmakta sürekli olarak başarısız olduğu (daha doğrusu sistem buna izin vermediği) için bu yenilgici duygulara mahkûm olmaktadır. Güç sürecinin sağlıklı işlemesi için sadece amaç belirlemek ve çaba harcamak yetmez; bireyin en azından belirli bir oranda “başarı” tatması zorunludur. Bu kurgu, endüstriyel toplumun bireyin elinden otonom başarı ihtimalini nasıl tamamen aldığının ve insanları kitlesel bir depresyona nasıl sürüklediğinin altyapısını oluşturur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın insan psikolojisini başarı ve başarısızlık ikiliğine bu kadar kesin çizgilerle hapsetmesi, felsefi ve psikolojik açıdan ciddi indirgemecilikler barındırmaktadır:
37.
Bu sebeple, ciddi psikolojik problemlerden kaçınmak için, bir insanın ulaşmak adına çaba sarf edeceği amaçlara sahip olması gerekir ve bu amaçlara ulaşmak konusunda makul bir başarı sergilemelidir.
“Güç Süreci” Formülünün Kesinleşmesi ve Varoluşun Mekanize Edilmesi
Otuz yedinci paragraf, metnin 33. paragrafta başlattığı ve aristokratların “çabasızlığı” (34-35. paragraflar) ile “sürekli başarısızlık” ihtimallerini (36. paragraf) tartışarak olgunlaştırdığı “güç süreci” teorisinin kesin bir formüle döküldüğü ve özetlendiği sonuç cümlesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, insan psikolojisinin sağlıklı işleyebilmesi için katı bir denklemin zorunlu olduğudur: Ciddi psikolojik problemlerden kaçınmak isteyen bir birey mutlak surette amaçlara sahip olmalı, bu amaçlar uğruna çaba sarf etmeli ve bu çabaların sonucunda makul bir oranda başarı elde etmelidir. Bu kısa paragraf, yazarın kurguladığı insan doğası modelinin nihai ve tartışılmaz bir yasa olarak ilan edilmesidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin yapısal iskeletinde çok stratejik bir kilit taşı işlevi görür. “Güç süreci” kavramının ne olduğu bu kesin formülle kapatıldıktan hemen sonra, yazar makalenin en vurucu kavramlarından biri olan “İkame Etkinlikler” (Surrogate Activities) teorisine (38. paragraftan itibaren) geçiş yapacaktır. 37. paragraftaki formül, bu geçişin ana meşrulaştırma aracıdır: Eğer insan psikolojisi “çaba” ve “başarı” gerektiren amaçlar olmadan çökecekse ve modern endüstriyel sistem hayatta kalma çabasını (yemek, barınma) zahmetsiz bir itaate indirgeyerek insanın elinden almışsa, o halde modern insan çıldırmamak için kendisine “sahte amaçlar” (ikame etkinlikler) icat etmek zorundadır. Yazar, bu paragrafta insan doğasını öylesine dar bir hedefe kilitler ki, modern toplumdaki bilim, sanat, spor veya kariyer gibi tüm meşgaleler ilerleyen bölümlerde kolaylıkla “gerçek bir amacı olmayan insanların psikolojik bir zorunlulukla icat ettikleri sahte çabalar” olarak etiketlenebilecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsan doğasını ve psikolojik sağlığı tek bir cümleye ve mekanik bir sürece sığdıran bu özet paragrafı, kendi içinde bariz felsefi ve analitik sınırlılıklar taşır:
İkame Etkinlikler
38.
Fakat çalışmak zorunda olmayan her aristokrat can sıkıntısı çekmez ve demoralize olmaz. Örneğin, imparator Hirohito, dejenere bir hedonizme kapılmak yerine, kendisini deniz biyolojisine adamıştır ve bu alanda sayılı isimlerden birisi olmuştur. İnsanlar, fiziksel ihtiyaçlarını karşılamak için çaba sarf etmek zorunda olmadıklarında, kendileri için suni amaçlar icat ederler. Çoğu durumda da, bu amaçların yokluğunda fiziksel ihtiyaçlarını karşılamak için harcayacakları enerji ve duygusal bağlılıkla, onların peşinden koşarlar. Nitekim Roma İmparatorluğu’nun aristokratlarının edebi uğraşları vardı; birkaç yüzyıl önce Avrupalı aristokratlar, ete ihtiyaç duymadıkları halde, avlanmaya muazzam enerji ve zaman harcamışlardır; diğer aristokrasiler, statü adına zenginliklerini itina ile sergiledikleri rekabetlere girmişlerdir; ve Hirohito gibi birkaç aristokrat bilime yönelmiştir.
“İkame Etkinlikler” (Surrogate Activities) Kavramının İcadı ve Suni Amaçların Ortaya Çıkışı
Otuz sekizinci paragraf, 34. paragrafta başlatılan “çabasız aristokrasinin can sıkıntısı ve yozlaşması” tezine önemli bir istisna getirerek makalenin en özgün teorik argümanlarından birini başlatır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, fiziksel hayatta kalma çabası elinden alınmış insanların tamamının yozlaşmadığı, çıldırmamak veya can sıkıntısından yok olmamak için kendilerine “suni amaçlar” (yapay hedefler) icat ettikleridir. Metin bu olguyu temellendirmek için spesifik tarihsel örnekler sunar: Et ihtiyacı olmadığı halde muazzam bir enerjiyle avlanan Avrupalı aristokratlar, edebi uğraşlara yönelen Romalı soylular, sırf statü için zenginlik yarışına giren sınıflar ve dejenere bir hedonizme kapılmak yerine kendini deniz biyolojisine adayan Japon İmparatoru Hirohito. Yazarın vardığı sonuç şudur: İnsanlar, gerçek (biyolojik) amaçların yokluğunda, bu suni amaçların peşinden sanki hayatta kalmak için zorunluymuş gibi büyük bir enerji ve duygusal bağlılıkla koşarlar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin “Güç Süreci” teorisinden (33-37. paragraflar) asıl modern toplum eleştirisine geçiş yaptığı felsefi kilit taşıdır. Yazarın burada resmen adını koyduğu “İkame Etkinlik” (Surrogate Activity) kavramı, endüstriyel-teknolojik sistemin milyonlarca insanı nasıl oyaladığını açıklamak için kullanılacak yegâne araçtır. Yazar bu paragrafta aristokrasi üzerinden bir kurgu yaratarak okuyucuyu şu tümevarıma hazırlar: Eğer sanayi öncesi dönemde sadece aristokratlar fiziksel hayatta kalma çabasından muaf olup kendilerine “sahte bilimsel/sanatsal meşgaleler” bulmak zorundaysa; günümüz endüstriyel toplumunda (fiziksel ihtiyaçları sistem tarafından zahmetsizce karşılanan) tüm modern insanlar birer aristokrat konumuna düşmüştür. Dolayısıyla, bir sonraki aşamada (39. ve 40. paragraflarda) modern insanın yaptığı hemen her şeyin (bilim, sanat, kariyer, spor) aslında birer “ikame etkinlik” yani yozlaşmamak için icat edilmiş “sahte meşgaleler” olduğu iddia edilecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsanlığın entelektüel ve kültürel üretimini salt bir “biyolojik tatmin” mekanizmasına indirgeyen bu paragraf, ciddi felsefi ve antropolojik sorunlar barındırmaktadır:
39.
“İkame etkinlik” terimini, insanların yalnızca uğrunda çalışabilecekleri bir amaca sahip olmak için ya da bu amacın peşinden koşarken alacakları “tatmin” duygusu için icat ettikleri suni bir amaca yönelik gerçekleştirilen etkinliği belirtmek için kullanıyoruz. İkame etkinlikleri ayırt edebilmek için kullanabilecek bir kural şudur: Bir insanın X amacı için çok fazla zaman ve enerji harcadığı durumlarda kendinize şunu sorun: Eğer bu kişi zamanının ve enerjisinin çoğunu biyolojik ihtiyaçlarını karşılamak için harcamak zorunda olsaydı ve bu çaba, fiziksel ve zihni melekelerini ilginç ve farklı şekillerde kullanmasını gerektirseydi, bu kişi X amacına ulaşamamaktan dolayı kendisini bir şeylerden ciddi manada mahrum kalmış hisseder miydi? Eğer cevap hayırsa, bu durumda bu kişinin X amacının peşinden koşması ikame bir etkinliktir. Hirohito’nun deniz biyolojisi konusundaki çalışmaları kesinlikle bir ikame etkinliktir çünkü Hirohito, yaşamak için gerek duyduğu şeyleri, zamanını ilginç bir şekilde harcayacağı bilimsel olmayan faaliyetler ile elde etmek zorunda olsaydı, deniz canlılarının hayat döngüleri ya da anatomileri hakkında hiçbir şey bilmediği için kendisini bir şeylerden mahrum kalmış hissetmeyecekti. Diğer bir açıdan, (örneğin) seks ve aşk peşinde koşmak ikame bir etkinlik değildir; çünkü çoğu insan kendisini, var oluşu diğer açılardan tatminkar olsa dahi, hayatını karşı cinsten birisi ile bir ilişkiye girmeden geçirdiğinde mahrum hissedecektir. (Fakat kişinin ihtiyaç duyduğundan daha fazla, aşırı miktarda seks peşinde koşması, ikame bir etkinlik olabilir.)
“İkame Etkinlik” Testi ve Gerçek/Suni İhtiyaçların Sınırları
Otuz dokuzuncu paragraf, bir önceki bölümde icat edilen “ikame etkinlik” kavramını tespit edebilmek için pratik ve hipotetik bir “test” (kural) formüle eder. Yazarın merkezi argümanı, bir eylemin gerçek bir ihtiyaç mı yoksa sahte bir tatmin aracı mı olduğunu anlamak için kişinin biyolojik zorunluluklarına bakılması gerektiğidir. Kurulan test şudur: Eğer bir kişi tüm zamanını ve enerjisini hayatta kalmak (biyolojik ihtiyaçlarını karşılamak) için harcamak zorunda kalsaydı, uğruna çabaladığı X amacından mahrum kalmayı ciddi biçimde dert eder miydi?. Eğer cevap “hayır” ise, o faaliyet kesinlikle bir ikame etkinliktir. Yazar bu kuralı Hirohito’nun deniz biyolojisi çalışmaları üzerinden örneklendirerek, hayatta kalma mücadelesi veren birinin deniz canlılarının anatomisini bilmemeyi umursamayacağını belirtir. Öte yandan, “aşk ve seks” gibi dürtüler bu testin dışında tutulur; çünkü insan hayatta kalma mücadelesi verirken dahi bunlardan mahrum kalmayı dert edecektir. Ancak yazar, cinselliğin bile “ihtiyaç duyulandan fazla” kovalanmasının bir ikame etkinlik olabileceğini belirterek formülüne bir istisna ekler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 40. paragrafta) modern topluma yönelik yapılacak olan toptan itirazın en önemli metodolojik filtresidir. Yazar bu test sayesinde; bilim, sanat, spor, kariyer ve hatta solcu aktivizm gibi tüm modern meşgaleleri kolayca “sahte” ilan edebileceği bir rasyonalizasyon (meşrulaştırma) aracı icat etmiştir. Aşk ve cinsellik gibi en temel üreme içgüdülerinin dışarıda bırakılması, yazarın argümanını “biyolojik bir doğallık” zeminine oturtma çabasıdır. Kaczynski, modern endüstriyel toplumun ürettiği tüm sofistike entelektüel ve kültürel değerleri bu elekten geçirerek, onların aslında “hayatta kalma mücadelesi verilmediği için uydurulmuş yapay oyunlar” olduğunu ispatlamaya hazırlanmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bir eylemin “gerçekliğini” ve “değerini” tek bir soruya ve katı bir biyolojik temele bağlayan bu paragraf, ciddi analitik boşluklar ve keyfi ayrımlar barındırmaktadır:
40.
Modern endüstriyel toplumda kişinin fiziksel ihtiyaçlarını karşılaması için yalnızca minimum miktarda çaba sarf etmesi yeterlidir. Bir eğitim programından geçip, basit bir teknik kabiliyet elde etmek ve daha sonra işe zamanında gelip, işi elde tutmak için gereken az miktarda çabayı sarf etmek yeterlidir. Yegane gereklilikler, alelade bir zeka ve hepsinden önemlisi, itaattir. Eğer bir kişi bunlara sahipse toplum ona beşikten mezara kadar bakar. (Evet, fiziksel ihtiyaçlarının karşılanmasını garanti olarak görmeyen bir alt sınıf mevcuttur; fakat burada toplumun ana akımından bahsediyoruz.) Bu yüzden modern toplumun ikame etkinlikler ile dolu olması şaşırtıcı değildir. Bunlara bilimsel çalışmalar, sportif başarılar, hayırseverlik, sanatsal ve edebi yaratılar, kariyer basamaklarını tırmanmak, getireceği herhangi bir ekstra fiziksel tatminin ötesinde para ve maddiyatın peşinde koşmak ve beyaz olmayan azınlıkların hakları için mücadele eden beyaz aktivistlerin yaptığı gibi, kişinin bireysel olarak kendisini ilgilendirmeyen meseleler için toplumsal aktivistlik yapması dahildir. Bunlar her zaman saf anlamda ikame etkinlikler değildir. Çünkü birçok insan, peşinden koşacak bir amaca sahip olmaktan başka ihtiyaçlar için de bu faaliyetleri gerçekleştiriyor olabilir. Bilimsel faaliyet, kısmi olarak prestij kaygısı, sanatsal faaliyet hisleri ifade etmek için, militan toplumsal eylem ise kin duygusu ile gerçekleştiriliyor olabilir. Fakat bunların peşinden giden çoğu insan için, bu faaliyetler büyük ölçüde ikame etkinliklerdir. Örneğin bilim adamlarının çoğu, muhtemelen, işlerinden elde ettikleri “tatminin” kazandıkları paradan ve prestijden daha önemli olduğu konusunda hem fikir olacaklardır.
Modern Hayatın Bir “İkame Etkinlikler” Çöplüğü Olarak İlan Edilmesi
Kırkıncı paragraf, “ikame etkinlikler” teorisinin doğrudan modern endüstriyel topluma uyarlandığı sarsıcı bir genellemedir. Metnin merkezi argümanı, modern toplumda kişinin fiziksel hayatta kalmasını sağlaması için yalnızca “minimum miktarda” bir çaba sarf etmesinin yeterli olduğudur. Yazar; basit bir teknik kabiliyet elde etmeyi, işe zamanında gitmeyi ve “itaat etmeyi” hayatta kalmanın yegâne şartları olarak tanımlar. Sistemin itaat eden kişiye “beşikten mezara kadar” baktığı varsayıldığından, güç sürecinden yoksun kalan modern insanın meşgul olduğu neredeyse her şey (bilimsel çalışmalar, sportif başarılar, sanat, edebiyat, kariyer tırmanışı, para hırsı ve hatta sosyal aktivizm) birer ikame etkinlik, yani uydurulmuş sahte meşgale olarak sınıflandırılır. Yazar bunu temellendirmek için bilim insanlarını örnek verir: Bir bilim insanının işinden aldığı tatminin kazandığı paradan önemli olması, o işin biyolojik bir ihtiyaç için değil, salt psikolojik bir tatmin (oyalanma) için yapıldığının (yani ikame etkinlik olduğunun) kanıtı sayılır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin 33. paragrafta başlattığı “Güç Süreci” teorisinin ve 38-39. paragraflarda kurduğu “İkame Etkinlik” testinin mantıksal zirvesidir. Kaczynski bu aşamada, modern insanın neden sürekli amaçsızlıktan veya depresyondan şikayet ettiğini açıklayabilmek için tüm modern medeniyeti adeta devasa bir “terapi veya oyalanma” kampı ilan eder. Paragraf aynı zamanda makalenin ilk bölümündeki “Modern Solculuğun Psikolojisi” tahliline mükemmel bir dönüş ve bağlanma noktası içerir: Yazar, azınlık hakları için mücadele eden beyaz aktivistlerin eylemlerini (kendilerini doğrudan ilgilendirmeyen meseleler için çabalamalarını) de bu “ikame etkinlik” listesine dahil ederek, solcu muhalefeti yalnızca ikiyüzlü veya kinci (21. paragraf) olmakla kalmayıp, aynı zamanda boş zamanını doldurmaya çalışan canı sıkkın bir “modern aristokrata” (38. paragraf) eşdeğer hale getirir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tüm modern kültürü ve mesleki/toplumsal üretimi salt bir “oyalanma” mekanizmasına indirgeyen bu paragraf, kendi içinde son derece belirgin sınıfsal ve felsefi körlükler barındırmaktadır:
41.
Her insan için olmasa da çoğu insan için, ikame etkinlikler, gerçek amaçların (yani güç sürecine yönelik ihtiyaçları tatmin olsa dahi insanların yine de ulaşmak isteyeceği amaçlar) peşinde koşmaktan daha az tatmin edicidir. Birçok örnekte ya da çoğu örnekte bunun göstergesi, ikame etkinliklere derinden bağlanmış kişilerin hiç bir şekilde tatmin olmamaları ve hiç durmamalarıdır. Bu sebeple para peşinden koşan kişi, sürekli daha fazla zenginlik için çabalar durur. Bilim adamı bir problemi çözer çözmez diğerine geçer. Uzun mesafe koşucusu daha uzağa daha süratli koşmak için kendisini zorlayıp durur. İkame etkinlikler peşinde koşan birçok insan bu etkinliklerden aldıkları tatmin duygusunun biyolojik ihtiyaçlarını karşılamak için yapılan “bayağı” işlerden çok daha fazla olduğunu söyleyeceklerdir. Fakat bunun sebebi, toplumumuzda biyolojik ihtiyaçları karşılamak için gerekli olan çabanın çok önemsiz seviyelere indirgenmiş olmasıdır. Daha da önemlisi, insanlar toplumumuzda biyolojik ihtiyaçlarını otonom olarak değil, devasa bir toplumsal makinenin parçaları olarak karşılarlar. Bunun aksine, ikame etkinliklerin peşinden koşarken genellikle yüksek miktarda otonomiye sahiplerdir.
İkame Etkinliklerin Yetersizliği, Tatminsizlik ve Otonomi Krizinin İfşası
Kırk birinci paragraf, “ikame etkinlikler” kavramının analizini tamamlayan ve bu etkinliklerin insanı neden hiçbir zaman gerçek anlamda doyurmadığını açıklayan kritik bir tespittir. Yazarın merkezi argümanı, ikame etkinliklerin (yani bilim, sanat, kariyer, spor gibi suni amaçların) gerçek/biyolojik amaçların peşinde koşmaktan her zaman daha az tatmin edici olduğudur. Kaczynski bunu son derece pratik bir gözleme dayandırır: İkame etkinliklere yönelen insanlar hiçbir zaman tam olarak tatmin olmazlar ve asla durmazlar. Para peşinde koşan sürekli daha fazlasını ister, bilim insanı bir problemi çözdüğünde hemen diğerine geçer, sporcu her zaman daha uzağa koşmaya çalışır. Yazar, insanların ikame etkinliklerden çok fazla tatmin aldıklarını iddia edebileceklerini öngörür ve bu muhtemel itirazı şu savla çürütür: İnsanların bilim veya spordan, karınlarını doyurmaktan daha fazla tatmin olmalarının tek sebebi, modern toplumda karın doyurmak için gereken çabanın çok önemsiz bir seviyeye inmesi ve daha da önemlisi, bu fiziksel hayatta kalma sürecinde insanların otonom olmamalarıdır. İnsanlar, biyolojik ihtiyaçlarını devasa bir makinenin pasif dişlileri olarak karşılarken; ikame etkinlikler peşinde koşarken yüksek bir otonomiye (kendi kararlarını alma gücüne) sahiptirler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin yapısal iskeletinde “Güç Süreci” ile hemen bir sonraki bölüm olan “Otonomi” (42-44. paragraflar) arasındaki en kusursuz ve nihai köprüdür. Yazar, modern insanın varoluşsal trajedisini tam da bu noktada özetler: Sistem, insanın “gerçek” hedeflerini (hayatta kalmayı) onun elinden alıp merkezileştirmiş ve bu alandaki tüm otonomisini yok etmiştir. Geriye yalnızca “sahte” hedefler kalmıştır ve sistem insanlara otonomiyi sadece bu sahte, zararsız oyun alanlarında (ikame etkinliklerde) bahşeder. Dolayısıyla modern insan, anlamlı (gerçek) şeyler üzerinde kontrol sahibi olamadığı ve sadece anlamsız (ikame) şeyler üzerinde özgür bırakıldığı için nevrotik, doyumsuz ve huzursuz bir varlığa dönüşmüştür. Paragraf, modern başarının ve bitmek bilmeyen ilerleme tutkusunun bir erdem değil, aksine tedavi edilemez bir “tatminsizlik” hastalığı olduğunu makalenin bütününe yayar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragraf, insan psikolojisini ve tutkularını değerlendirirken yine yazarın kendi kurduğu kapalı mantık devrelerine hapsolduğu ciddi analitik kısıtlılıklar barındırır:
Otonomi
42.
Güç sürecinin bir parçası olarak otonomi her insanın ihtiyacı olmayabilir. Fakat insanların çoğu, amaçları doğrultusunda çalışırken az ya da çok miktarda otonomiye ihtiyaç duyarlar. Çabalarının kendi inisiyatifleri altında olması gerekir ve faaliyetlerini kendileri yönlendirmeli ve kontrol etmelidirler. Ancak çoğu insanın bu yönlendirme, inisiyatif ve kontrolü tek tek bireyler olarak uygulamalarına gerek yoktur. Küçük bir grubun üyesi olarak faaliyette bulunmak genellikle yeterlidir. Böylece yarım düzine insan kendi aralarında bir amaç belirler ve bu amaca ulaşmak için başarılı bir efor sarf ederlerse güç süreci ile ilgili ihtiyaçları tatmin olacaktır. Fakat yukarıdan dayatılan ve kendilerine hiçbir otonomi ve inisiyatif bırakmayan katı kurallar çerçevesinde çalışırlarsa, güç süreci ile ilgili ihtiyaçları tatmin olmaz. Aynı şey, kararları alan kolektifin çok büyük olduğu ve bu sebeple her bir bireyin rolünün önemsiz olduğu kolektif kararlar için de geçerlidir.[7]
Güç Sürecinin Dördüncü Ayağı Olarak “Otonomi” ve Küçük Grup Dinamiği
Kırk ikinci paragraf, 33. paragrafta dördüncü ve en zor tanımlanan bileşen olarak duyurulan “otonomi” kavramının detaylı bir analizine girişir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, insanların amaçları doğrultusunda çalışırken çabalarının kendi inisiyatifleri altında olması ve faaliyetlerini kendilerinin yönlendirmesi gerektiğidir. Ancak metin, bu otonominin mutlak ve izole bir bireysellik gerektirmediğini stratejik bir şekilde vurgular. Kaczynski’ye göre, otonominin tatmin edilmesi için kişinin kararları tek başına alması şart değildir; “küçük bir grubun üyesi olarak faaliyette bulunmak genellikle yeterlidir”. Yarım düzine insanın kendi aralarında bir amaç belirleyip buna ulaşması güç sürecini tatmin ederken; yukarıdan dayatılan katı kurallar altında çalışmak veya bireyin etkisinin sıfırlandığı “çok büyük kolektifler” içinde yer almak güç sürecini bozar. Yazar ayrıca kritik bir dipnotla (1. dipnot), insanların çoğunun aslında “doğal takipçiler” olduğunu ve zor meselelerde karar vermenin getirdiği psikolojik çatışmalardan kaçınmak için liderlere yaslanma eğiliminde olduklarını itiraf eder. Fakat bu durum otonomi ihtiyacını yok etmez; birey en azından liderine doğrudan ulaşabilmek, onu etkileyebilmek ve karar alma sürecine “bir derece dahi olsa” katılabilmek ister.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın psikolojik tahlillerinden çıkarak makalenin asıl hedefi olan teknoloji ve sistem (devlet/şirket) eleştirisine geçiş yaptığı sosyolojik bir köprüdür. “Küçük grup” vurgusu son derece hayatidir; çünkü yazar ilerleyen bölümlerde (örneğin 114. ve 117. paragraflarda) modern teknolojik sistemin doğası gereği devasa kitleler halinde organize olmak zorunda olduğunu iddia edecektir. Eğer insanın sağlıklı bir psikoloji (otonomi) için “küçük gruplarda” inisiyatif almaya ihtiyacı varsa ve endüstriyel sistem teknik olarak asla küçük ve bağımsız gruplara bölünemiyorsa; bu durum endüstriyel sistemin insan doğasına toptan ve geri döndürülemez biçimde düşman olduğunun matematiksel bir kanıtı olarak kurgulanır. Ayrıca yazar, “büyük kolektif kararların bireyi önemsizleştirmesi” tespitiyle, modern demokrasilerin milyonlarca seçmene dayanan yapısının aslında bireye hiçbir gerçek güç (otonomi) vermediği fikrinin (117. paragraf) teorik temelini atar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Otonomi kavramının tanımlandığı bu paragraf, kendi içinde belirgin felsefi çelişkiler ve keyfi sınırlar barındırmaktadır:
43.
Bazı insanların otonomiye çok az ihtiyaç duyuyor gibi gözüktüğü doğrudur. Ya güç arzuları zayıftır ya da bu arzularını, mensubu oldukları güçlü bir organizasyona bağlanarak tatmin edebilirler. Ve sonra düşünmeyen, hayvani tipler vardır. Bu kişiler yalnızca fiziksel bir güç hissi ile tatmin oluyor gibidirler (güç hissini, üstlerine kör bir bağlılık altında kullanacağı savaşçı yetiler geliştirerek elde eden savaşçı askerler gibi).
Otonomi İhtiyacının İstisnaları ve Kitlelerin “Hayvanileştirilmesi”
Kırk üçüncü paragraf, bir önceki bölümde tanımlanan otonomi kavramına kimlerin ihtiyaç duymadığını listeleyen bir istisnalar dökümüdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı, bazı insanların gerçekten de otonomiye çok az ihtiyaç duyduğunun doğru olduğudur. Kaczynski bu istisnai kişileri üç temel kategoriye ayırır:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, yazarın devasa iddiaları karşısında kendi teorisini korumak için açtığı stratejik bir kaçış kapısıdır. Yazarın asıl iddiası modern endüstriyel sistemin insanları otonomiden mahrum bırakarak onları depresyona ve çöküşe sürüklediğidir. Ancak yazar, modern toplumda veya ordularda kurallara sıkı sıkıya uyan, hiyerarşiye itaat eden ve bundan hiçbir psikolojik rahatsızlık duymayan milyonlarca insan olduğunun farkındadır. İşte bu paragraf, sistemle barışık olan veya otonomi talep etmeyen bu kitleleri teorik şemaya oturtma işlevi görür. Hemen bir sonraki (44.) paragrafta yazar, “fakat çoğu insan ancak güç sürecinden geçerek (otonom bir çabada bulunarak) kendine saygısını elde edebilir” diyerek, burada saydığı istisnaları bir kenara bırakacak ve asıl argümanına geri dönecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragraf, Kaczynski’nin insan doğasına dair kurgusundaki derin elitizmi ve kavramsal çifte standartları açıkça gözler önüne sermektedir:
44.
Fakat çoğu insan ancak güç sürecinden geçerek – bir amaca sahip olmak, otonom bir çabada bulunmak ve amaca ulaşmak – kendine olan saygısını, güvenini ve güç hissini elde edebilir. Bir kişi, güç sürecinden geçmek için uygun koşullara sahip değilse (kişiye ve güç sürecinin bozulma biçimine bağlı olarak) can sıkıntısı, moral bozukluğu, kendine olan saygıda düşüklük, aşağılık duyguları, yenilgicilik, depresyon, endişe, suçluluk duygusu, hayal kırıklığı, kin, eş ya da çocuk istismarı, doyurulamayan hedonizm, normal olmayan cinsel davranışlar, uyku bozuklukları, yeme bozuklukları, vb. ortaya çıkar.[8]
Güç Sürecinin İhlali ve Toplumsal/Klinik Patolojilerin İlanı
Kırk dördüncü paragraf, yazarın 33. paragrafta başlattığı “Güç Süreci” teorisinin nihai ve en vurucu teşhisidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, 43. paragrafta saydığı istisnalar dışında kalan insanların çoğunluğunun, ancak güç sürecinden (bir amaca sahip olmak, otonom bir çaba göstermek ve başarmak) geçerek kendine saygı, güven ve güç hissi elde edebileceğidir. Metnin asıl sarsıcı hamlesi ise bu sürecin bozulmasının (bireyin otonom çabadan mahrum kalmasının) sonuçlarını listelediği bölümdür: Can sıkıntısı, moral bozukluğu, düşük öz saygı, aşağılık duyguları, yenilgicilik, depresyon, endişe, suçluluk duygusu, hayal kırıklığı, kin, eş ya da çocuk istismarı, doyurulamayan hedonizm, anormal cinsel davranışlar, uyku ve yeme bozuklukları. Yazar, metne 2016’da eklediği çok uzun bir dipnotta (2. dipnot), Desmond Morris’in İnsanat Bahçesi (The Human Zoo) kitabına atıf yaparak bu semptomların aslında “kafesteki hayvanların” sergilediği davranışlara benzediğini iddia eder. Dipnota göre; amaçsızlık can sıkıntısına ve o da depresyona; başarısızlık ise hayal kırıklığına ve o da öfke patlamalarına (eş/çocuk istismarına) yol açan mekanik bir zincirleme reaksiyon yaratır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin psikolojik tahlillerden oluştuğu ilk büyük bölümünün teorik zirvesidir. Yazar, 10. paragraftan itibaren modern solcular (ve sonrasında tüm modern toplum) için saydığı “aşağılık duygusu, depresyon, güçsüzlük” gibi tüm semptomları, nihayetinde icat ettiği “Güç Süreci”nin yoksunluğuna bağlayarak formülünü tamamlar. Paragraf, makalenin ilerleyen bölümlerinde (45. paragraftan itibaren başlayacak olan “Toplumsal Problemlerin Kaynakları” bölümünde) endüstriyel-teknolojik sistemi mutlak bir şekilde yargılamak için gereken faturayı keser: Modern endüstriyel sistem insanı “otonom çabadan” mahrum bıraktığı için, bugün toplumda gördüğümüz tecavüzden intihara, uyuşturucudan çocuk istismarına kadar tüm felaketlerin bir numaralı failidir. Endüstriyel toplum, insanı “kafese kapatılmış bir hayvana” çevirerek çıldırtmıştır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tüm sosyolojik, klinik ve kriminal problemleri tek bir teoriye bağlayan bu sonuç paragrafı, metodolojik açıdan ciddi kısıtlılıklar ve indirgemecilikler barındırmaktadır:
Toplumsal Problemlerin Kaynakları
45.
Yukarıdaki semptomlardan herhangi biri herhangi bir toplumda ortaya çıkabilir, fakat modern endüstriyel toplumda bunlar oldukça yaygın bir şekilde bulunmaktadırlar. Günümüzde dünyanın aklını kaybediyor gibi gözüktüğünü söyleyen ilk kişiler bizler değiliz. Bu tarz bir durum insan toplumları için normal değildir. İlkel insanın daha az stres ve hayal kırılığı yaşadığına ve modern insana göre yaşadığı hayattan daha mutlu olduğuna inanmak için iyi sebepler vardır. İlkel toplumlarda her şeyin iyi ve güzel olmadığı doğrudur. Avustralya yerlilerinde kadınlar şiddete maruz kalıyordu, bazı Amerikan Yerli kabilelerinde transseksüellik yaygındı. Fakat ilkel insanlarda, genel anlamda, yukarıdaki paragrafta saydığımız problemlerin modern toplumlarda görüldüğünden çok daha az yaygın olduğu anlaşılmaktadır.
İlkel İnsanın İdealize Edilmesi (Soylu Vahşi Miti) ve Patolojinin Kıyaslanması
Kırk beşinci paragraf, “Toplumsal Problemlerin Kaynakları” adlı yeni ana bölümün girişidir ve yazarın antropolojik varsayımlarını ortaya koyduğu bir kıyaslamaya dayanır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, 44. paragrafta listelenen (depresyon, suçluluk, çocuk istismarı vb.) ağır psikolojik ve toplumsal semptomların modern endüstriyel toplumda anormal derecede yaygın olduğu ve dünyanın “aklını kaybediyor gibi gözüktüğüdür”. Kaczynski, bu modern patolojiyi tarihsel bir referansla mahkûm etmek için ilkel insana başvurur: İlkel insanın modern insana kıyasla daha az stres ve hayal kırıklığı yaşadığına, dolayısıyla daha mutlu olduğuna inanmak için “iyi sebepler” bulunduğunu iddia eder. Yazar, ilkel toplumlarda her şeyin “iyi ve güzel olmadığını” kabul ederek kendine bir açık kapı bırakır ve buna örnek olarak Avustralya yerlilerindeki kadına yönelik şiddeti ile bazı Kızılderili kabilelerindeki transseksüelliği gösterir; ancak genel tabloya bakıldığında, modern problemlerin ilkel dönemlerde çok daha az yaşandığı sonucuna varır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, metnin “Güç Süreci” ile ilgili teorik kurgusundan çıkıp, teknolojik sistemi tarihsel bir zeminde yargılamaya başladığı geçiş noktasıdır. Kaczynski’nin endüstriyel sistemi toptan yok etme (devrim) argümanını meşrulaştırabilmesi için, “hastalıklı” olarak tanımladığı bu sistemin yerine koyabileceği veya referans alabileceği “sağlıklı bir norm” (doğal durum) kurgulaması şarttır. İlkel yaşam, yazarın gözünde güç sürecinin (kendi yemeğini bulma, barınağını yapma, otonom kararlar alma) en doğal ve kesintisiz işlediği altın çağdır. 44. paragrafta modern insanı “kafesteki bir hayvana” benzettikten sonra, bu paragrafta o hayvanın “doğal ortamındaki (ilkel) halinin” ne kadar mutlu ve stressiz olduğunu iddia ederek, ilerleyen paragraflarda modern toplumun insanı nasıl doğal çevresinden kopardığını ve zorla değiştirdiğini kanıtlamaya hazırlanmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın ilkel toplumu modern toplumla kıyasladığı bu paragraf, hem antropolojik hem de etik açıdan son derece sorunlu, önyargılı ve spekülatif bir yapı sergilemektedir:
46.
Modern toplumun sosyal ve psikolojik problemlerinin kaynağını, bu toplumun, insanları evrimsel süreçte adapte oldukları koşullardan tamamen farklı koşullarda yaşamaya ve bu süreçte geliştirdikleri davranış biçimlerinden farklı davranmaya zorlamasında görüyoruz. Daha önce yazdıklarımızdan açık bir şekilde anlaşıldığı gibi, güç sürecini sağlıklı bir şekilde tecrübe etme imkanlarının olmayışını, modern toplumun insanları maruz bıraktığı anormal koşulların en önemlisi olarak görüyoruz. Fakat bu, tek anormal koşul değildir. Toplumsal problemlerin kaynaklarından birisi olarak güç sürecinin bozulmasını tartışmadan önce, başka bazı kaynaklardan bahsedeceğiz.
Evrimsel Uyumsuzluk ve Anormal Koşullar Olarak Modern Toplum
Kırk altıncı paragraf, modern insanın yaşadığı psikolojik çöküşü sosyolojik bir zeminden çıkarıp doğrudan evrimsel ve biyolojik bir temele oturtur. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern toplumda görülen sosyal ve psikolojik problemlerin asıl kaynağının evrimsel bir uyumsuzluk olduğudur. Metne göre modern toplum, insanları evrimsel süreçte adapte oldukları koşullardan tamamen farklı bir çevrede yaşamaya ve evrim sürecinde geliştirdikleri doğal davranış kalıplarından farklı şekillerde davranmaya zorlamaktadır. Yazar, makalenin kalbini oluşturan “güç sürecini sağlıklı bir şekilde tecrübe etme imkanının yok edilmesini” modern toplumun yarattığı bu anormal koşulların en önemlisi olarak ilan eder. Ancak paragraf, güç sürecinin bozulmasının tek anormal koşul olmadığını belirterek, bu ana meseleye girmeden önce diğer bazı “anormal toplumsal kaynakları” tartışacağının sinyalini verir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin “Toplumsal Problemlerin Kaynakları” bölümünün temel tez cümlesi ve yapısal bir yol haritasıdır. İlk 44 paragraf boyunca tartışılan “güç süreci” teorisi ile modern solculuk tahlilleri, bu paragraf sayesinde daha geniş bir “evrimsel yabancılaşma” (mismatch theory) şemsiyesi altında birleştirilir. Kaczynski, endüstriyel sistemi yalnızca politik ya da ekonomik bir yapı olarak değil, insanın biyolojik ve evrimsel doğasına açılmış mutlak bir savaş olarak kurgulamaktadır. Aynı zamanda bu paragraf, yazarın makale kurgusundaki stratejik bir ertelemedir: Yazar, asıl vurucu eleştirisi olan “modern toplumda güç sürecinin nasıl bozulduğunu” (59. paragraftan itibaren) anlatmadan önce, okuyucuyu modern yaşamın diğer yıkıcı unsurlarına (aşırı nüfus, doğadan kopuş, hızlı değişim) ikna etmek üzere bir sonraki aşamaya hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern toplumu toptan bir “evrimsel anomali” olarak kodlayan bu paragraf, antropolojik ve felsefi açılardan ciddi sınırlar ve indirgemecilikler barındırmaktadır:
47.
Modern endüstriyel toplumda var olan anormal koşullardan bazıları: Nüfusun aşırı yoğunluğu; insanın doğadan izole olmuş olması; toplumsal değişimin aşırı hızı ve geniş aile, köy ya da kabile gibi doğal, küçük ölçekli toplulukların dağılmasıdır.
Moderniteye Yöneltilen Dört Ayaklı Sosyolojik İddianame
Kırk yedinci paragraf, bir önceki bölümde (46. paragrafta) sözü edilen “evrimsel uyumsuzluk” tezinin ve güç sürecinin bozulmasının yanında, modern toplumun dayattığı diğer “anormal koşulları” listeleyen yapısal bir geçiş ve özet cümlesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern endüstriyel toplumun insan doğasına aykırı dört temel anomali ürettiğidir. Bunlar sırasıyla: 1) Nüfusun aşırı yoğunluğu, 2) İnsanın doğadan izole olmuş olması, 3) Toplumsal değişimin aşırı hızı ve 4) Geniş aile, köy ya da kabile gibi doğal, küçük ölçekli toplulukların dağılmasıdır. Bu kısa paragraf, yazarın moderniteyi yargılarken kullanacağı yeni sosyolojik ve çevresel suçlamaların bir fihristi niteliğindedir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin ilerleyen kısımları (özellikle 48. ve 58. paragraflar arası) için net bir teorik yol haritası çizer. Kaczynski, asıl argümanı olan “güç sürecinin bozulmasını” (59. paragraftan itibaren) detaylandırmadan önce, okuyucuyu modern hayatın fiziksel ve sosyolojik tahribatı üzerinden ikna etmeyi amaçlar. Listelenen bu dört faktör, metnin bütünündeki stratejik argümanların alt başlıklarını oluşturur: Aşırı nüfus ve doğadan kopuş 48. paragrafta gürültü ve stres ilişkisiyle; hızlı değişim 49. ve 50. paragraflarda muhafazakarlığın teknoloji karşısındaki çelişkilerini ifşa etmek için; küçük grupların dağılması ise 51. ve 52. paragraflarda sistemin bireyin sadakatini tekeline alma zorunluluğu üzerinden otoriter doğasını kanıtlamak için kullanılacaktır. Yazar bu listeyle, teknolojik sistemin sadece insan psikolojisine değil, insanın fiziksel çevresine, zaman/hız algısına ve en temel sosyal bağlarına da eşzamanlı olarak saldırdığını kurgulamaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu sınıflandırma, modernitenin krizlerini oldukça net bir şekilde çerçevelese de, tarihsel ve sosyolojik açılardan bariz romantizasyonlar ve nedensellik sorunları barındırmaktadır:
48.
Kalabalığın stres ve saldırganlığı artırdığı iyi bilinmektedir. Günümüzdeki kalabalığın düzeyi ve insanın doğadan izole olması teknolojik gelişmenin sonuçlarıdır. Tüm endüstri öncesi toplumlar büyük ölçüde kırsal olmuşlardır. Sanayi Devrimi şehirlerin boyutlarını ve şehirlerde yaşayan nüfusun oranını muazzam ölçüde büyütmüştür ve modern tarım teknolojileri Dünya’nın daha önce olmadığı kadar yoğun bir nüfusu beslemesini mümkün kılmıştır. (Aynı zamanda teknoloji, insanların eline daha fazla yıpratıcı güç verdiği için kalabalığın etkilerini azdırmaktadır. Gürültü çıkaran çeşitli araçlar gibi örneğin: Çim biçme makineleri, radyolar, motosikletler, vb. Eğer bu cihazların kullanılması sınırlandırılmazsa, huzur ve sessizlik isteyen insanlar bunların çıkardıkları gürültü ile çileden çıkarlar. Eğer kullanımları kısıtlanırsa, bu araçları kullanan insanlar getirilen düzenlemeler yüzünden çileden çıkarlar. Fakat bu makineler hiç icat edilmemiş olsalardı bunların sebep olduğu anlaşmazlıklar ve çileler de olmazdı.)
Kalabalık, Doğadan Kopuş ve Teknolojik Gürültünün Yarattığı Çifte Açmaz
Kırk sekizinci paragraf, yazarın bir önceki bölümde (47. paragraf) listelediği “anormal koşullar”ın ilk ikisini (nüfus yoğunluğu ve doğadan izolasyon) detaylandırdığı bölümdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı, kalabalığın stres ve saldırganlığı artırdığı gerçeğinden yola çıkarak, modern dünyadaki aşırı nüfus yoğunluğunun ve doğadan kopuşun doğrudan teknolojik gelişmenin (Sanayi Devrimi ve modern tarımın) bir sonucu olduğudur. Metnin asıl ilginç ve pratik tezi ise paragrafın ikinci yarısında ortaya çıkar: Teknoloji, insanların eline radyolar, motosikletler ve çim biçme makineleri gibi gürültü çıkaran “yıpratıcı güçler” vererek kalabalığın yarattığı stresi daha da azdırmaktadır. Yazar burada modern toplumun çözümsüz bir çifte açmazını (catch-22) formüle eder: Eğer bu gürültülü cihazların kullanımı sınırlandırılmazsa sessizlik isteyen insanlar çileden çıkacak; eğer sınırlandırılırsa (kurallar getirilirse) bu kez cihazı kullanmak isteyenler kısıtlandıkları için çileden çıkacaktır. Kaczynski’nin vardığı sonuç basittir: Sorun düzenlemelerde değil, makinenin bizatihi kendisindedir; bu makineler hiç icat edilmemiş olsaydı, ortada çözülmesi gereken böyle bir kriz de olmayacaktı.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın soyut “sistem eleştirisini” gündelik hayatın en sıradan tecrübelerine (komşunun çim biçme makinesinin sesine) indirdiği oldukça stratejik bir hamledir. Çim biçme makinesi örneği ilk bakışta çok basit görünse de, yazarın makalenin genelinde savunduğu “teknolojinin reforme edilemezliği” tezinin kusursuz bir mikro-modelidir. Kaczynski bu örnek üzerinden okuyucuya şu mesajı verir: Teknolojinin yarattığı yan etkileri “kurallar ve düzenlemeler” (reform) ile çözmeye çalışmak, insanları sadece daha fazla kısıtlayarak (otonomilerini ellerinden alarak) onları kızdırmaktan başka bir işe yaramaz. Sistem, doğası gereği ya “kirlilik/gürültü” ya da “baskıcı kurallar” üretmek zorundadır. Yazar bu gündelik rahatsızlıkları doğrudan teknolojinin varlığına bağlayarak, ilerleyen bölümlerde tüm endüstriyel sistemi yıkma çağrısını rasyonelleştirmeye çalışmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern kentsel yaşamı ve teknolojik aletleri stresin bir numaralı faili ilan eden bu paragraf, ciddi sosyolojik ve felsefi sınırlılıklar barındırmaktadır:
49.
İlkel topluluklar için doğal dünya (genellikle oldukça yavaş biçimde değişir) istikrarlı bir çerçeve ve dolayısı ile bir güven duygusu sağlıyordu. Modern dünyada ise tam tersine doğa üzerinde hakimiyet kuran insan toplumudur ve modern toplum teknolojik değişim sebebiyle çok hızlı bir şekilde değişir. Dolayısı ile istikrarlı bir çerçeve yoktur.
Hızlı Değişimin Yarattığı İstikrarsızlık ve Doğal Çerçevenin Kaybı
Kırk dokuzuncu paragraf, 47. paragrafta listelenen “anormal koşullar”dan üçüncüsünü, yani “toplumsal değişimin aşırı hızını” felsefi bir karşıtlık üzerinden temellendirir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern toplumdaki teknolojik değişimin aşırı hızının, insanın psikolojik olarak ihtiyaç duyduğu istikrarlı çerçeveyi yok ettiğidir. Kaczynski bu durumu yine ilkel insanla kıyaslayarak kurgular: İlkel topluluklar için oldukça yavaş değişen doğal dünya, onlara istikrarlı bir çerçeve ve dolayısıyla bir güven duygusu sağlamaktaydı. Oysa modern dünyada doğa üzerindeki hakimiyet insana geçmiştir ve teknolojik değişimler toplumu çok hızlı bir şekilde dönüştürdüğü için ortada tutunulacak istikrarlı bir çerçeve kalmamıştır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, yazarın makalenin genelinde savunduğu “teknolojinin yıkıcı ve durdurulamaz hızı” tezinin psikolojik zeminini oluşturur. Yazar, modern insanın yaşadığı anksiyete, depresyon ve güçsüzlük hissini (daha önce güç süreci üzerinden anlattığı problemleri), şimdi de “zaman ve değişim algısı” üzerinden desteklemektedir. Çerçevenin (güven duygusunun) kaybolması, insanın köksüzleşmesi demektir. Aynı zamanda bu paragraf, hemen ardından gelecek olan (50. paragraftaki) kışkırtıcı “muhafazakârlık eleştirisine” kusursuz bir zemin hazırlar: Madem teknoloji toplumu durmadan ve çok hızlı bir şekilde değiştiriyor, o halde teknolojik ilerlemeyi destekleyip aynı zamanda geleneksel/istikrarlı değerleri korumaya çalışmak mantıksal bir imkansızlıktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Doğayı statik bir güven alanı, moderniteyi ise kaotik bir istikrarsızlık olarak resmeden bu paragraf, önemli antropolojik ve tarihsel körlükler içermektedir:
50.
Muhafazakarlar aptaldır: Geleneksel değerlerin erimesinden şikayet ederler ancak hevesli bir şekilde teknolojik gelişmeyi ve ekonomik büyümeyi savunurlar. Görünüşe göre, toplumun diğer her alanında hızlı değişimlere sebep olmadan toplumun teknolojisinde ve ekonomisinde hızlı, köklü değişimlere gidilemeyeceğini ve bu hızlı değişimlerin kaçınılmaz olarak geleneksel değerleri yıktığını anlayamamaktadırlar.
Muhafazakâr Çelişkinin İfşası ve Teknolojik Determinizm
Yazar, ellinci paragrafta doğrudan muhafazakâr siyasi tutumu hedef alır ve son derece keskin bir dille onları “aptal” olarak nitelendirir. Paragrafın merkezi argümanı, muhafazakârların içinde bulunduğu mantıksal bir açmaz ve çelişki üzerine kuruludur: Muhafazakârlar bir yandan geleneksel değerlerin eriyip yok olmasından şikayet ederken, diğer yandan teknolojik gelişmeyi ve ekonomik büyümeyi büyük bir hevesle desteklerler. Kaczynski’ye göre muhafazakârların göremediği temel gerçek şudur: Bir toplumun teknolojisinde ve ekonomisinde köklü ve hızlı değişimlere izin verip, aynı zamanda toplumun ahlak, aile ve gelenek gibi diğer alanlarında istikrar beklemek imkânsızdır. Çünkü yazarın kurgusunda teknolojik ve ekonomik değişimler, kaçınılmaz bir şekilde geleneksel değerleri ezip geçecek bir güce sahiptir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin 49. paragrafta kurduğu “hızlı toplumsal değişimin yarattığı istikrarsızlık” fikrinin doğrudan pratik siyasete (muhafazakârlık eleştirisine) dönüştürülmüş halidir. Yazar, makalenin ilk bölümünde (“Modern Solculuğun Psikolojisi”) solcuları aşağılık duygusu ve aşırı-toplumsallaşma üzerinden sistemin gönüllü birer kölesi olmakla suçlamıştı. Bu paragrafta ise yelpazenin diğer ucundaki muhafazakârları, teknolojinin yıkıcı doğasını kavrayamayan bir “kavrayış eksikliği” (aptallık) ile suçlar. Kaczynski böylelikle her iki ana akım ideolojiyi de diskalifiye ederek kendi “teknoloji karşıtı” devrimci vizyonunu mantıksal olarak tutarlı yegâne alternatif olarak konumlandırır. Metnin buradaki en önemli dayanağı, teknolojik determinizmdir (belirlenimcilik): Teknoloji, toplumun alt-sistemlerinden sadece biri değil; tüm kültürü, değerleri ve geleneği tek başına dikte eden mutlak güçtür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın muhafazakârlık üzerine yaptığı bu kısa ama kışkırtıcı tahlil, içinde bariz bir haklılık payı barındırmakla birlikte felsefi ve sosyolojik zaaflar da taşımaktadır:
51.
Geleneksel değerlerin yıkılması, belirli bir oranda, küçük ölçekli geleneksel toplumsal grupları bir arada tutan bağların da kopması anlamına gelmektedir. Küçük ölçekli toplumsal grupların çözünmesi, aynı zamanda, modern koşulların insanları başka yerlere göç etmeye ve böylece topluluklarından ayrılmaya teşvik etmesinden ya da zorlamasından da ileri gelmektedir. Bunun da ötesinde, teknolojik toplum, verimli bir şekilde işlemek için aile bağlarını ve yerel toplulukları zayıflatmak zorundadır. Modern toplumda bir bireyin bağlılığı öncelikle sisteme ve ancak ondan sonra küçük bir topluluğa ait olmalıdır. Çünkü küçük toplulukların içsel bağlılıkları, sisteme olan bağlılıktan daha güçlü olursa bu tarz topluluklar sistemin çıkarları hilafına kendi çıkarları peşinde koşarlar.
“Sadakat Tekeli”, Göç ve Küçük Toplulukların Zorla Parçalanması
Elli birinci paragraf, 47. paragrafta listelenen dört anormal koşuldan sonuncusunun, yani “geniş aile, köy ya da kabile gibi doğal, küçük ölçekli toplulukların dağılmasının” sosyolojik analizidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, geleneksel değerlerin yıkılmasının doğrudan küçük toplumsal grupları bir arada tutan bağların kopması anlamına geldiğidir. Metne göre modern koşullar, insanları göç etmeye ve topluluklarından ayrılmaya teşvik ederek (veya zorlayarak) bu parçalanmayı hızlandırır. Ancak paragrafın asıl sarsıcı tezi şudur: Teknolojik toplum, verimli bir şekilde işleyebilmek için aile bağlarını ve yerel toplulukları zayıflatmak zorundadır. Kaczynski’ye göre modern toplum, sadakati tekelleştirmek ister; bir bireyin bağlılığı öncelikle sisteme, ancak ondan sonra küçük bir topluluğa ait olmalıdır. Eğer küçük grupların içsel bağlılıkları sisteme olan bağlılıktan daha güçlü olursa, bu gruplar sistemin çıkarları hilafına kendi çıkarları peşinde koşacak ve sistemin işleyişini bozacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin ilerleyen bölümlerinde (ve 52. paragrafta) sistemin neden totaliter ve müdahaleci olmak zorunda olduğunu kanıtlamak için kurulan en temel sosyolojik zemindir. Yazar, bu iddiasını sonradan eklediği “Ek Yedi” bölümünde tarihsel örneklerle destekler: İnkalar, Stalin rejimi ve hatta erken dönem kapitalistleri, bireyin sisteme olan sadakatini güvence altına almak ve direnişi kırmak için aile, kabile ve etnik grup dayanışmalarını bilinçli olarak parçalamış veya kitleleri zorla göç ettirmişlerdir. Çin’in teknolojik devrimi Batı’dan önce yapamamasının sebebi dahi, “aileye olan bağlılığın ülkeye olan bağlılıktan güçlü olması” ile açıklanır. Kaczynski bu analizle, modern insanın neden yalnız, köksüz ve otonomiden yoksun olduğunu devasa bir yapısal zorunluluğa bağlar. Sistemin hayatta kalabilmesi için bireylerin küçük bir gruba değil, devasa toplumsal makineye bağımlı “işlevsel dişliler” haline getirilmesi şarttır. Bu durum, 40. ve 41. paragraflardaki “bireylerin hayatta kalmak için otonom çaba gösterememesi” sorununun da asıl yapısal nedenidir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Geleneksel toplulukların çözülmesini “sistemin bilinçli bir saldırısı” olarak okuyan bu paragraf, tarihsel ve sosyolojik gerçekliği büyük ölçüde tek taraflı yorumlamaktadır:
52.
Bir kamu görevlisinin ya da bir şirket yöneticisinin bir pozisyona, o iş için en iyi niteliklere sahip kişiyi değil de kuzenini, arkadaşını ya da aynı dine mensup olduğu bir kişiyi atadığını düşünelim. Bu durumda kişisel bağlılıklarının sisteme olan bağlılığının önüne geçmesine izin vermiş olur. Bu, “nepotizm” ya da “ayrımcılık” olarak adlandırılır ve modern toplumda korkunç bir günahtır. Sisteme olan bağlılığı, kişisel ya da yerel bağlılığın önüne geçirmeyi başaramamış sözde endüstriyel toplumlar genelde oldukça verimsizdir. (Latin Amerika’ya bakın.) Bu sebeple gelişmiş bir endüstriyel toplum yalnızca kontrol altına alınmış, ehlileştirilmiş ve sistemin bir aracı haline getirilmiş küçük ölçekli topluluklara tahammül edebilir.[9]
Nepotizm (Adam Kayırma), Ehlileştirilmiş Topluluklar ve Sadakat Tekeli
Elli ikinci paragraf, 51. paragrafta ortaya atılan “sistemin sadakat tekeli” kavramını, gündelik ve politik bir gerçeklik olan “nepotizm” (adam kayırma) üzerinden somutlaştırır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, bir yöneticinin boş bir pozisyona en liyakatli kişiyi değil de kendi akrabasını, arkadaşını veya dindaşını atamasının modern toplumda “korkunç bir günah” sayılmasının nedeninin ahlaki değil, tamamen sistemin işleyişi ile ilgili olduğudur. Kaczynski’ye göre bu durum, bireyin kişisel/yerel bağlılıklarının sisteme olan bağlılığının önüne geçmesidir ve modern sistem buna tahammül edemez. Kişisel bağlarını sistemin önüne koyan toplumların (yazar Latin Amerika’yı örnek verir) “oldukça verimsiz” kalacağını iddia eden metin, şu sarsıcı sonuca varır: Gelişmiş bir endüstriyel toplum, yalnızca kontrol altına alınmış, ehlileştirilmiş ve sistemin bir aracı haline getirilmiş küçük ölçekli topluluklara tahammül edebilir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın daha önce 42. paragrafta “insanın sağlıklı bir otonomi için küçük gruplara ihtiyacı olduğu” tezi ile modern sistemin kuralları arasındaki nihai çarpışma noktasıdır. Sistem, otonom küçük grupları ezip onları işlevsizleştirmiştir. Yazar bu tezini, 52. paragrafın dipnotunda ve makalenin sonuna eklediği “Ek Yedi” bölümünde tarihsel ve sosyolojik olarak derinleştirir: Dipnotta, günümüzde sisteme entegre edilemeyen gençlik çetelerini, “kültleri” ve çingeneleri sistemin düşmanları (veya tehlike) olarak örnekler; çünkü bu grupların üyelerinin ilk sadakati sisteme değil, birbirlerinedir. “Ek Yedi”de ise, İnkalar’dan Stalin’e, Orta Çağ Katolik Kilisesi’nden geleneksel Çin toplumuna kadar tarih boyunca kurulan tüm devasa güç odaklarının, sistemi verimli kılabilmek için geniş aileleri, akraba/etnik bağları ve yerel sadakatleri bilinçli ya da bilinçsiz olarak nasıl parçaladığını örnekler. Dolayısıyla 52. paragraf, sistemin insanı “bireyselleştirmesinin” bir özgürlük değil, onu geleneksel koruma ağlarından (kabile/aile) koparıp doğrudan makineye bağlama (köleleştirme) stratejisi olduğunu ilan eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Geleneksel bağları ve kayırmacılığı “sisteme karşı bir direniş” veya “doğal bir otonomi” kalıntısı olarak okuyan bu paragraf, ciddi sosyolojik ve etik körlükler barındırmaktadır:
53.
Kalabalık, hızlı değişim ya da toplulukların parçalanmasının toplumsal problemlerin kaynakları olduğu birçok kişi tarafından söylenmiştir. Fakat bunların, günümüzde gördüğümüz problemlerin yaygınlığını açıklamak için yeterli olmadığını düşünüyoruz.
Teorik Kilitlenme ve Standart Sosyolojinin Yetersiz İlan Edilmesi
Elli üçüncü paragraf, yalnızca iki cümleden oluşan oldukça kısa ama metnin mimarisi açısından hayati bir “reddiye ve geçiş” bölümüdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı; 47. paragraftan itibaren bizzat kendisinin uzun uzun anlattığı “kalabalık, hızlı değişim ve küçük toplulukların parçalanması” gibi faktörlerin, modern toplumda şahit olduğumuz devasa toplumsal ve psikolojik problemlerin yaygınlığını açıklamak için tek başına yeterli olmadığıdır. Kaczynski, sıradan sosyologların ve sistem eleştirmenlerinin de sıkça dile getirdiği bu çevresel/demografik nedenlerin varlığını kabul eder, ancak asıl “kötülüğün” kaynağının bunlar olamayacağını ilan ederek argümanını başka bir yöne kırmaya hazırlanır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, makalenin yapısal akışında sıradan bir sosyolojik eleştiriden sıyrılıp, yazarın kendi icadı olan “Güç Süreci” ve “Otonomi” teorisine geri döndüğü stratejik bir manevra noktasıdır. Yazar okuyucuya zımnen şunu söylemektedir: “Evet, sistem bizi kalabalık şehirlere hapsetti, dünyayı hızlandırdı ve kabilelerimizi dağıttı; ancak bizi kafesteki hayvanlar gibi çıldırtan asıl şey bunlar değil.” Kaczynski, standart modernite eleştirilerini (nüfus, teknolojik hız, yalnızlaşma) bir kenara iterek, hemen ardından gelecek olan (54-57. paragraflar) “19. yüzyıl Amerikan sınır toplumu” (frontier) kıyaslamasına zemin hazırlar. İlerleyen paragraflarda yazar, o dönemdeki insanların da izolasyon ve çok hızlı değişim yaşadıklarını ama depresyona girmediklerini, çünkü “otonom” olduklarını iddia edecektir. Dolayısıyla 53. paragraf, sorunun “değişim veya kalabalık” değil, “değişimin insana zorla dayatılması (otonomi kaybı)” olduğu asıl hedefine giden yolu temizler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Makalenin ana tezini kurtarmak için yazılmış bu kısa “yetersizlik” ilanı, yazarın analitik kurgusundaki tekeli elinde tutma çabasını açıkça gösterir:
54.
Birkaç endüstri öncesi şehir de oldukça büyük ve kalabalıktı, fakat bu şehirlerin sakinlerinin, modern insanın mustarip olduğu derecede psikolojik problemlere sahip olmadığı anlaşılıyor. Bugün Amerika’da hâlâ, kalabalık olmayan kırsal bölgeler vardır ve buralarda da, problemlerin şiddeti şehirlere göre daha az olmakla birlikte, şehirlerde karşılaştığımız problemler ile karşılaşıyoruz.[10] Bu sebeple kalabalık belirleyici etken değilmiş gibi gözüküyor.
Kalabalık (Nüfus Yoğunluğu) Argümanının Çürütülmesi ve Nedenin İptali
Elli dördüncü paragraf, yazarın bir önceki bölümde (53. paragraf) ortaya attığı “standart sosyolojik nedenlerin yetersizliği” tezini somutlaştırdığı ilk adımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern insanın yaşadığı psikolojik ve toplumsal buhranların asıl nedeninin “kalabalık” (nüfus yoğunluğu) olamayacağıdır. Kaczynski bu iddiasını iki pratik kıyaslama ile temellendirir: İlk olarak, endüstri öncesi dönemde de oldukça büyük ve kalabalık şehirler bulunmasına rağmen, bu eski şehirlerin sakinlerinin modern insandaki gibi yaygın psikolojik problemlere sahip olmadığı “anlaşılmaktadır”. İkinci olarak, günümüz Amerika’sında hiç kalabalık olmayan kırsal bölgelerde de şehirlerdeki aynı psikolojik problemlere rastlanmaktadır. Hatta yazar, metne sonradan eklediği bir dipnotta (2. dipnot), kırsal alanlarda bu problemlerin daha az şiddetli olup olmadığının dahi tartışmalı olduğunu, dolayısıyla “kalabalığın belirleyici etken olmadığı” gerçeğinin her halükarda geçerli olduğunu savunur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın kendi “Otonomi” ve “Güç Süreci” teorisini mutlaklaştırmak için rakip sosyolojik teorileri teker teker elediği stratejik bir temizlik aşamasıdır. 47. paragrafta endüstriyel toplumun anormalliklerinden biri olarak bizzat “nüfusun aşırı yoğunluğunu” saymış olmasına rağmen; şimdi bu etkeni asıl fail olmaktan çıkarır. Yazarın amacı, modernitenin krizini sadece “kente göç ve kentleşme” ile açıklayan klasik sosyologları haksız çıkarmaktır. Eğer sorun sadece kalabalık olsaydı, kırsala gitmek veya nüfusu azaltmak bir çözüm olabilirdi. Ancak yazar, sistemin her yeri (kırsalı da) aynı hastalıklı ağa düşürdüğünü kanıtlayarak okuyucuyu nihai hedefine yönlendirmektedir: Kırsalda veya şehirde yaşamak fark etmez; asıl belirleyici olan insanın kendi hayatı üzerindeki kontrolünü (otonomisini) kaybetmiş olmasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın “kalabalık” faktörünü denklemden çıkardığı bu paragraf, ciddi ampirik (deneysel) ve tarihsel boşluklar barındırmaktadır:
55.
Amerika’nın batıya doğru genişlediği 19. yüzyılda nüfusun hareketliliği, geniş aileleri ve küçük ölçekli toplulukları, bu toplulukların en azından bugün başına geldiği kadar parçalıyordu. Gerçekte pek çok çekirdek aile, bilinçli bir tercihle, çevrelerinde kilometrelerce hiçbir komşunun olmadığı ve hiçbir topluluğun parçası olmadıkları[11] bir izolasyon içinde yaşamışlardır; ancak yine de bunun sonucu olarak herhangi bir problem geliştirmemiş gibidirler.
İzolasyon ve Toplulukların Parçalanması Argümanının Çürütülmesi (19. Yüzyıl Amerikan Öncüleri)
Elli beşinci paragraf, yazarın 53. ve 54. paragraflarda başlattığı standart sosyolojik açıklamaları (kalabalık, hızlı değişim vb.) çürütme serisinin ikinci adımıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern insanın yaşadığı psikolojik çöküşün ve buhranların asıl nedeninin “geleneksel bağların kopması ve izolasyon” olamayacağıdır. Kaczynski bunu kanıtlamak için 19. yüzyılda Amerika’nın batısına doğru göç eden öncü (frontier) sınır boyu toplumunu örnek gösterir. Metne göre, bu dönemdeki nüfus hareketliliği, tıpkı bugün olduğu gibi geniş aileleri ve küçük toplulukları derinden parçalamaktaydı. Üstelik pek çok çekirdek aile, kendi bilinçli tercihleriyle, çevrelerinde kilometrelerce hiçbir komşunun bulunmadığı ve hiçbir topluluğa ait olmadıkları mutlak bir izolasyon içinde yaşamışlardır. Ancak yazarın vardığı sonuca göre, bu muazzam izolasyona ve parçalanmaya rağmen, o dönemki insanlar modern toplumda gördüğümüz tarzda psikolojik problemler geliştirmemiş gibi görünmektedirler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın kendi icadı olan “Otonomi” kavramını modern buhranın yegâne çözümü ve eksikliği olarak sunmak için yaptığı zemin temizliğinin bir parçasıdır. 54. paragrafta “Eğer sorun kalabalıksa, kırsaldakiler neden depresyonda?” diye sorarak kalabalık faktörünü eleyen yazar; bu kez okuyucunun aklına gelebilecek “O zaman sorun kalabalıklar içindeki yalnızlaşmamız ve geleneksel topluluklarımızın dağılmasıdır” şeklindeki itirazı peşinen kesip atar. Yazar, 19. yüzyıl Amerikan sınır boylarındaki insanları idealize ederek, izolasyonun ve küçük grupların dağılmasının kendi başına bir hastalık yaratmadığını iddia eder. Bu stratejik adım, 57. paragrafta patlatacağı asıl bombaya (modern insan ile 19. yüzyıl öncüsü arasındaki tek farkın “değişimin zorla dayatılması”, yani otonomi eksikliği olduğu tezine) teorik bir köprü kurmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
19. yüzyıl Amerikan öncü çiftçilerinin hayatını, modern insanın psikolojik buhranına karşı bir “sağlık ve sorunsuzluk” referansı olarak sunan bu paragraf, kendi içinde ciddi tarihsel ve yöntemsel zaaflar taşır:
56.
Dahası, Amerikan’ın sınır boyu toplumundaki dönüşümler oldukça hızlı ve derindi. Bir adam, kanun ve düzenin ulaşamayacağı bir yerde, bir kulübede doğmuş ve büyümüş, çoğunlukla vahşi et yemiş olabilirdi. Fakat yaşlılık dönemine geldiğinde düzenli bir işte çalışıyor ve etkili bir kolluk kuvvetinin bulunduğu düzenli bir toplumda yaşıyor olabilirdi. Bu, modern bir bireyin hayatında yaşanandan daha derin bir değişimdir; fakat yine de psikolojik problemlere yol açmamış gibidir. Aslında 19. yüzyıl Amerikan toplumunun, bugünkünden çok farklı olarak, iyimser ve kendine güvenen bir yapısı vardı.[12]
“Hızlı Değişim” Argümanının Çürütülmesi ve Vahşi Batı’nın İdealize Edilmesi
Elli altıncı paragraf, yazarın 53. paragrafta başlattığı standart sosyolojik tezleri (kalabalık, izolasyon, hızlı değişim) çürütme stratejisinin üçüncü ve son adımıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern insanın yaşadığı psikolojik çöküşün asıl nedeninin “toplumsal değişimin aşırı hızı” olamayacağıdır. Kaczynski bu iddiasını temellendirmek için yine 19. yüzyıl Amerikan sınır boyu (frontier) toplumuna başvurur. Yazar, sınır boyunda yaşayan bir adamın hayatı boyunca deneyimlediği dönüşümün (kanunsuz bir kulübede doğup vahşi et yemekten, yaşlılığında düzenli kolluk kuvveti ve maaşlı işi olan bir topluma geçmesinin) modern insanın yaşadığı değişimden çok daha derin ve hızlı olduğunu iddia eder. Fakat yazara göre, bu devasa hıza rağmen o dönemki insanlar psikolojik problemlere sürüklenmemiş; aksine 19. yüzyıl Amerikan toplumu “iyimser ve kendine güvenen bir yapı” sergilemiştir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın kendi icadı olan “Otonomi” ve “Güç Süreci” teorisinin şahlanışından önceki son temizlik aşamasıdır. Kaczynski; kalabalığın (54. paragraf) ve mekânsal izolasyonun (55. paragraf) tek başına bir buhran yaratmadığını iddia ettikten sonra, burada değişimin hızını da denklemden çıkarır. Bu zemin temizliği, hemen ardından gelecek olan (57. paragraf) büyük felsefi sentez için hayati bir hamledir. Yazar okuyucunun zihninde şu soruyu tam anlamıyla olgunlaştırmıştır: “Madem 19. yüzyıldaki insanlar da bizim kadar kalabalıktı (şehirlerde), bizim kadar izoleydi (sınır boylarında) ve bizim yaşadığımızdan daha hızlı bir değişim yaşadılar ama çıldırmadılar; o halde bugün bizi çıldırtan asıl şey ne?” İşte bu kurgusal kilitlenme, 57. paragrafta verilecek olan nihai cevap (değişimin insana zorla dayatılması, yani otonomi kaybı) için kusursuz bir sıçrama tahtasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın “hızlı değişimi” aklamak için 19. yüzyıl Amerika’sını pürüzsüz ve iyimser bir tablo olarak sunduğu bu paragraf, ciddi tarihsel ve metodolojik zayıflıklar barındırmaktadır:
57.
Bize göre farkı yaratan şey şudur: Modern insan değişimin kendisine zorla dayatıldığını hissetmektedir (ki bunda haklıdır). 19. yüzyıl Amerikan sınır toplumunda yaşayan bir kişi ise, değişimi kendisinin kendi seçimi ile yarattığını hissetmekteydi (yine haklı bir şekilde).Yani bir öncü, kendi seçtiği bir toprak parçasına yerleşir ve bu yeri kendi çabaları ile bir çiftliğe çevirirdi. O yıllarda tüm bir vilayetin içinde yalnızca yüz kişi yaşıyor olabilirdi ve bu bölge, modern bir vilayetin olduğundan çok daha fazla otonom ve izole edilmiş bir yer olurdu. Dolayısı ile öncü çiftçi, yeni ve düzenli bir topluluğun kurulmasına görece olarak küçük bir grubun üyesi olarak katılırdı. Bu topluluğun kurulmasının iyi bir şey olup olmadığı sorgulanabilir, fakat her halükarda bu süreç öncünün güç sürecini tatmin etmiştir.
“Zorunlu Değişim” İfşası ve Otonomi Krizinin Nihai Formülü
Elli yedinci paragraf, yazarın 53. paragrafta başlayıp 19. yüzyıl Amerikan sınır boyu (frontier) toplumu üzerinden sürdürdüğü kıyaslamanın asıl sonucunu ve teşhisini açıkladığı zirve noktasıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern insanın yaşadığı buhranlar ile 19. yüzyıl insanının iyimserliği arasındaki asıl farkın değişimin niteliği ve otonomi olduğudur. Metne göre modern insan, haklı bir şekilde, değişimin kendisine “zorla dayatıldığını” hissederken; 19. yüzyıl öncüsü, yaşadığı devasa değişimi kendi seçimleriyle “kendisinin yarattığını” hissetmekteydi. Kaczynski bu durumu, kendi seçtiği bir toprağa yerleşen ve orayı kendi çabasıyla bir çiftliğe dönüştüren öncü çiftçi örneğiyle temellendirir. O dönemde oldukça izole ve otonom olan bu coğrafyalarda öncü insan, yeni bir topluluğun kurulmasına “küçük bir grubun üyesi” olarak katılıyordu. Yazar, bu kurulan yeni topluluğun iyi bir şey olup olmadığı tartışılabilecek olsa da, bu sürecin her halükarda öncünün “güç sürecini” tatmin ettiğini vurgulayarak argümanını kesinleştirir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin 33. paragraftan itibaren ilmek ilmek ördüğü “Güç Süreci” ve “Otonomi” teorisinin, standart sosyolojiyle girdiği çatışmadan galip çıktığı (yazarın kurgusunda) nihai sentezdir. Kaczynski; kalabalığın, mekânsal izolasyonun veya hızlı değişimin tek başına bir hastalık yaratmadığını bir önceki paragraflarda iddia ettikten sonra, burada asıl zehri ifşa eder: İnsanı çıldırtan şey değişimin kendisi değil, insanın o değişim üzerinde hiçbir kontrolünün (otonomisinin) olmamasıdır. Yazar bu tespitiyle, sistemi reforme etmeye çalışanların (örneğin şehirleri güzelleştirmeye veya hızı yavaşlatmaya çalışanların) neden başarısız olacağını teorik olarak temellendirir. Sorun şartların ağırlığı değil, dayatmacı doğasıdır. Bu tespit, yazarın modern endüstriyel toplumun insanı nasıl sistematik olarak otonomiden mahrum bıraktığını açıklayacağı bir sonraki ana bölüme (58. ve 59. paragraflar) kusursuz bir felsefi zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın 19. yüzyıl öncülerini “otonom güç sürecinin” kusursuz birer temsilcisi olarak sunduğu bu paragraf, hem tarihsel gerçekliği ciddi şekilde büker hem de kendi içinde mantıksal çelişkiler barındırır (Aşağıdaki bazı tarihsel tespitler, yazarın argümanındaki boşlukları göstermek adına metin dışı tarihsel bağlamdan beslenmektedir):
58.
Günümüzün endüstriyel toplumlarında görülen muazzam davranış bozuklukları olmadan hızlı değişimlerin yaşandığı ve/veya yakın topluluk bağlarının bulunmadığı başka toplum örnekleri de verilebilir. Modern toplumdaki toplumsal ve psikolojik problemlerin en önemli sebebinin, insanların güç sürecinden normal bir şekilde geçmek için yeterli fırsatlara sahip olmaması olduğunu düşünüyoruz. Güç sürecinin bozulduğu tek toplumun modern toplum olduğunu söylemeye çalışmıyoruz. Uygar toplumların çoğu, belki de tamamı, güç sürecine az ya da çok müdahalede bulunmuştur. Fakat modern endüstriyel toplumda problem özellikle çok ağır bir hal almıştır. Solculuk bir bölümü ile – en azından yakın geçmişteki biçimi (20. yüzyılın ortalarından itibaren) güç sürecinden mahrum olmanın bir semptomudur.
Güç Sürecinin Nihai Fail İlan Edilmesi ve Solculuğa Dönüş
Elli sekizinci paragraf, yazarın bir önceki bölümlerde (47-57. paragraflar) giriştiği “kalabalık, izolasyon ve hızlı değişim” gibi standart sosyolojik argümanları çürütme çabasının nihai özetini ve teşhisini sunar. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern toplumdaki toplumsal ve psikolojik problemlerin en önemli sebebinin, insanların “güç sürecinden normal bir şekilde geçmek için yeterli fırsatlara sahip olmaması” olduğudur. Yazar, kendi teorisinin sınırlarını çizmek için önemli bir itirafta bulunur: Güç sürecinin bozulduğu tek toplum modern endüstriyel toplum değildir; uygar toplumların çoğu (belki de tamamı) bu sürece az ya da çok müdahale etmiştir. Ancak yazar, problemin modern toplumda “özellikle çok ağır bir hal aldığını” iddia ederek faturayı yine teknolojik sisteme keser. Paragrafın son cümlesi ise makalenin başındaki argümanlara sarsıcı bir geri dönüş yapar: Yazar, 20. yüzyılın ortalarından itibaren ortaya çıkan modern solculuğu, ideolojik bir tercih olmaktan çıkarıp doğrudan “güç sürecinden mahrum olmanın bir semptomu” (bir hastalık belirtisi) olarak tanımlar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “Toplumsal Problemlerin Kaynakları” bölümünün kapanış cümlesi ve makalenin o ana kadarki iki devasa ana hattının (Solculuk Psikolojisi ve Güç Süreci) muazzam bir yapısal sentezidir. Yazar, 6. ve 32. paragraflar arasında solcu psikolojisini “aşağılık duygusu ve aşırı toplumsallaşma” üzerinden analiz etmiş; 33. paragraftan itibaren ise insan doğasını açıklayan “Güç Süreci” ve “Otonomi” kavramlarını inşa etmişti. İşte bu 58. paragraf, bu iki kopuk gibi duran temayı birbirine kilitler: Solcuların hastalıklı, kinci veya aşağılık kompleksine sahip olmalarının asıl yapısal nedeni, modern sistemin onların (ve herkesin) “güç sürecini (otonomisini) elinden almış” olmasıdır. Kaczynski bu hamlesiyle, endüstriyel kapitalizmi eleştiren sol muhalefeti, devrimci bir müttefik olmak bir yana, bizzat bu “hastalıklı sistemin yarattığı patolojik bir yan etki” olarak kodlar ve teknolojiye karşı girişilecek mücadelede tüm siyasi sahneyi yalnızca kendi vizyonu lehine temizler. Paragraf, makalenin sistemin mekanizmalarını detaylandıracağı “Modern Toplumda Güç Sürecinin Bozulması” adlı bir sonraki ana bölüme (59. paragraf) teorik bir köprü görevi görür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Makalenin ana iskeletini bağlayan bu geçiş paragrafı, kendi içinde ciddi metodolojik, tarihsel ve felsefi indirgemecilikler barındırmaktadır:
Modern Toplumda Güç Sürecinin Bozulması
59.
İnsani dürtüleri üç gruba ayırıyoruz: (1) çok az bir çaba ile tatmin edilebilen dürtüler; (2) yalnızca ciddi bir çaba harcanarak tatmin edilebilen dürtüler; (3) ne kadar çaba sarf edilirse edilsin tatmin edilemeyen dürtüler. Güç süreci ikinci gruptaki dürtülerin tatmin edildiği süreçtir. Ne kadar fazla dürtü üçüncü grupta olursa o kadar fazla hayal kırıklığı, sinir ve sonunda yenilgicilik, depresyon ve benzerleri olur.
İnsan Dürtülerinin Üçlü Sınıflandırması ve Güç Sürecinin Mekanizasyonu
Elli dokuzuncu paragraf, yazarın makalesindeki “Modern Toplumda Güç Sürecinin Bozulması” adlı yeni ve kritik bölümün girişidir. Yazar burada son derece yapısalcı bir hamle yaparak insan dürtülerini harcadıkları efor ve tatmin olma kapasitelerine göre üç ana gruba ayırır:
Kaczynski’nin bu formülasyondaki asıl ve merkezi tespiti şudur: İnsanın sağlıklı bir psikoloji için ihtiyaç duyduğu “Güç Süreci”, tam olarak ikinci gruptaki dürtülerin tatmin edildiği süreçtir. Bir bireyin dürtüleri ne kadar çok üçüncü gruba (asla tatmin edilemeyen gruba) kayarsa; o bireyde o kadar fazla hayal kırıklığı, öfke, yenilgicilik ve klinik depresyon ortaya çıkacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa sınıflandırma paragrafı, makalenin başından beri soyut bir şekilde tartışılan “Güç Süreci” kavramını adeta matematiksel bir denkleme döker. Yazar bu üçlü kurgu ile ilerleyen paragraflarda (60-63. paragraflarda) modern toplumun asıl suçunu kanıtlayacağı kusursuz bir zemin hazırlamıştır: Yazarın kurgusuna göre modern endüstriyel toplum; hayatta kalma gibi en doğal dürtülerimizi birinci gruba (hiç çaba gerektirmeyen alana) itmiş, “güvenlik” gibi dürtülerimizi ise asla tam olarak sağlanamayacağı için üçüncü gruba (tatmin edilemez alana) sürüklemiştir. Doğal ve sağlıklı bir insanın en çok mesai harcaması gereken “ikinci grup” ise bomboş kalmıştır. İşte bu boşluğu doldurmak için de reklamcılık ve sistemin ürettiği yapay ihtiyaçlar (ikame etkinlikler) devreye girmiştir. Dolayısıyla 59. paragraf, modern tüketim kültürünün ve yabancılaşmanın sistem tarafından neden zorunlu olarak icat edildiğini açıklayacak o büyük teorik çatının temel iskeletidir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tüm insan ruhunu ve arzularını üç mekanik kategoriye sıkıştıran bu paragraf, ciddi analitik ve felsefi indirgemecilikler barındırmaktadır:
60.
Modern endüstriyel toplumda doğal insan dürtüleri birinci ve üçüncü gruba itilme eğilimindedir ve ikinci gruptakiler artan bir şekilde yapay olarak oluşturulmuş arzulardan oluşmaktadır.
Doğal Dürtülerin Sürgünü ve Yapay Arzuların İstilası
Altmışıncı paragraf, tek bir cümleden oluşmasına rağmen makalenin “Güç Sürecinin Bozulması” teorisindeki en kilit sosyolojik teşhistir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern endüstriyel toplumun insan doğasındaki dürtülerin dengesini bozarak onları ait olmadıkları kategorilere ittiğidir. Kaczynski’ye göre modern toplumda doğal insan dürtüleri, ya çok az çabayla tatmin edilebilen birinci gruba ya da ne kadar çaba harcanırsa harcansın tatmin edilemeyen üçüncü gruba itilmektedir. İnsanın sağlıklı bir psikoloji için ihtiyaç duyduğu asıl alan olan ikinci grup (güç süreci) ise boş kalmakta ve artan bir şekilde sistem tarafından “yapay olarak oluşturulmuş” arzularla doldurulmaktadır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, 59. paragrafta kurulan teorik “üçlü dürtü” modelinin doğrudan modern topluma uyarlandığı bir geçiş ve ana tez cümlesidir. Yazar makalenin başından beri “modern insan neden amaçsız, depresif ve sisteme bağımlı?” sorusunu sormaktaydı. İşte bu paragraf, o sorunun yapısal cevabıdır: Çünkü insanın biyolojik yapısı (hayatta kalma mücadelesi) ile sistemin sunduğu gerçeklik arasında devasa bir uçurum oluşmuştur. Bu paragraf, hemen ardından gelecek olan kısımlar için kusursuz bir fihrist işlevi görür. Yazar ilerleyen paragraflarda bu cümlenin altını dolduracak; 61. paragrafta fiziksel ihtiyaçların nasıl çaba gerektirmeyen “birinci gruba” düştüğünü, 62. paragrafta toplumsal ihtiyaçların neden yetersiz kaldığını ve 63. paragrafta reklamcılık ile pazarlama endüstrisinin o boşalan “ikinci grubu” doldurmak için nasıl sahte ihtiyaçlar ürettiğini detaylandıracaktır. Kısacası bu paragraf, modern tüketim kültürünün ve “ihtiyaç enflasyonunun” yazarın gözündeki felsefi formülüdür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern toplumu “doğal dürtüleri bozup yerine yapay arzular koyan” bir mekanizma olarak özetleyen bu paragraf, kendi içinde belirgin sınırlandırmalar ve felsefi ikilikler barındırmaktadır:
61.
İlkel toplumlarda fiziksel ihtiyaçlar genellikle ikinci grupta bulunmaktadırlar: Bu ihtiyaçlar tatmin edilebilirler ancak bunun için ciddi bir çaba gereklidir. Fakat modern toplum, fiziksel gereklilikleri yalnızca minimum bir çaba karşılığında herkese[13] garanti etme eğilimindedir; bu sebeple fiziksel ihtiyaçlar birinci gruba itilmektedirler. (Bir işi elde tutmak için sarf edilmesi gereken çabanın “minimum” olup olmadığı tartışılabilir; fakat genellikle, orta ve alt düzey işlerde, gerekli olan çaba itaat’ten ibarettir. Oturmanız ya da dikilmenizin söylendiği yerde oturur ya da dikilirsiniz ve size söyleneni size söylenen şekilde yaparsınız. Çok nadir durumlarda kendinizi ciddi bir şekilde zorlamanız gerekir ve her halükarda, yaptığınız işte herhangi bir otonomiye sahip değilsinizdir ve bu sebeple güç sürecinden geçme ihtiyacı tatmin edilemez.)
Fiziksel İhtiyaçların Basitleşmesi, İtaat Olarak Emek ve Alt Sınıfın Dışlanması
Altmış birinci paragrafta yazar, bir önceki bölümde kurduğu “üçlü dürtü” modelinin ilk somut uygulamasını gerçekleştirir. Merkezi argüman, ilkel toplumlarda “ikinci grupta” (ciddi çaba gerektiren ve tatmin sağlayan) yer alan fiziksel hayatta kalma ihtiyaçlarının, modern toplumda “birinci gruba” (çok az çabayla tatmin edilebilen alana) itilmiş olduğudur. Kaczynski’ye göre modern sistem, fiziksel gereklilikleri herkese minimum bir çaba karşılığında garanti etmektedir. Yazar, bir işte çalışmanın “minimum çaba” olup olmadığına yönelik olası itirazı öngörür ve çok sarsıcı bir tespitte bulunur: Modern orta ve alt düzey işlerde sarf edilen sözde çaba, aslında yalnızca itaatten ibarettir. İşçi, otonom bir çaba göstermez; sadece söylenen yere oturur, dikilir ve kendisine verileni istenen şekilde yapar. Ortada bir otonomi olmadığı için de bu çalışma faaliyeti insanın “güç sürecinden geçme ihtiyacını” hiçbir şekilde tatmin etmez. Ayrıca yazar çok kritik bir dipnotta (1. dipnot) bu tespiti yaparken “alt sınıfı konunun dışında tuttuğunu” ve yalnızca toplumun ana akımı ile ilgilendiğini itiraf eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin endüstriyel topluma yönelttiği yabancılaşma eleştirisinin merkez üssüdür. 60. paragrafta modern sistemde “ikinci grubun boşaldığını” iddia eden yazar, burada en temel evrimsel dürtümüz olan “hayatta kalmanın” neden artık bize varoluşsal bir tatmin (güç süreci) sağlamadığını açıklar. Modern sistemde hayatta kalmak otonom bir “başarı” değil, pasif bir “itaat” meselesi haline gelmiştir. Bu durum, yazarın makalenin başlarında (40. ve 41. paragraflarda) modern insanın otonomi eksikliği üzerinden hissettiği tatminsizliği ve neden sahte hedeflere (ikame etkinliklere) yöneldiğini açıkladığı tezlerini doğrudan destekler. İnsanın biyolojik yapısındaki en büyük enerji alanı olan hayatta kalma mücadelesi boşaldığı için, 62. ve 63. paragraflarda detaylandırılacağı üzere, sistem bu varoluşsal boşluğu reklamcılık ve pazarlama üzerinden “yapay ihtiyaçlar” ile doldurmak zorunda kalacaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern emeği salt itaat olarak kodlayan ve fiziksel hayatta kalmayı garanti bir “sıfır çaba” durumu olarak sunan bu paragraf, Kaczynski’nin en büyük sosyolojik körlüklerini barındırır:
62.
Modern toplumlarda seks, aşk, statü gibi toplumsal ihtiyaçlar, bireyin şartlarına bağlı olarak[14], genellikle ikinci grupta yer almaya devam ederler. Fakat statü ile ilgili özellikle çok yüksek bir arzuya sahip insanlar dışında, toplumsal ihtiyaçları karşılamak için gerekli çaba güç sürecini sağlıklı bir şekilde tatmin etmek için yetersizdir.
Toplumsal İhtiyaçların Yetersizliği ve İkinci Grubun Boşalması
Altmış ikinci paragraf, yazarın bir önceki bölümde (61. paragraf) fiziksel hayatta kalma dürtülerinin “birinci gruba” itildiğini açıklamasının ardından, okuyucunun aklına gelebilecek “Peki ya aşk, seks ve statü gibi toplumsal ihtiyaçlar?” sorusuna verdiği stratejik bir cevaptır. Yazarın buradaki merkezi argümanı; seks, aşk ve statü gibi toplumsal ihtiyaçların bireyin şartlarına bağlı olarak genellikle çaba gerektiren “ikinci grupta” yer almaya devam ettiğidir. Ancak yazar çok kritik bir şerh düşerek, statü konusunda olağanüstü yüksek bir arzuya sahip istisnai kişiler dışında, bu toplumsal ihtiyaçları karşılamak için harcanan çabanın “güç sürecini sağlıklı bir şekilde tatmin etmek için yetersiz” olduğunu iddia eder. Ayrıca yazar, metne eklediği 2. dipnotta, sosyal bilimcilerin ve “akıl sağlığı” profesyonellerinin herkesin tatminkâr bir sosyal yaşamı olması adına bu toplumsal dürtüleri bile çaba gerektirmeyen birinci gruba itmek için ellerinden geleni yaptıklarını öne sürerek, sistemin bu alandaki “çabayı” da yok etme eğiliminde olduğunu belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin “yapay ihtiyaçlar” teorisini kurmadan önceki son boşluk doldurma hamlesidir. 59. paragrafta insanın tatmin olabilmesi için ciddi çaba gerektiren amaçlara (ikinci gruba) ihtiyacı olduğunu belirtmiş, 61. paragrafta ise hayatta kalma mücadelesinin modern toplumda artık çaba gerektirmediğini (birinci gruba düştüğünü) iddia etmişti. Yazar, aşk ve sosyal statü gibi derin insani arzuların güç sürecini doldurabileceği ihtimalini bu kısa paragrafla bertaraf eder. Eğer seks ve aşk tek başına insanın varoluşsal “çaba” ihtiyacını karşılamaya yetmiyorsa, o halde insanın ruhundaki o devasa “ikinci grup” boşluğu nasıl dolacaktır? İşte bu kasti “yetersizlik” ilanı, hemen bir sonraki paragrafta (63. paragrafta) sistemin, pazarlama ve reklamcılık endüstrisini kullanarak bu boşluğu neden sahte/yapay ihtiyaçlarla doldurmak zorunda kaldığını kanıtlayacak o büyük teorik geçişin kusursuz bir hazırlığıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Aşk, seks ve statü gibi karmaşık insan ilişkilerini güç süreci bağlamında “yetersiz” ilan eden bu paragraf, bazı sosyolojik ve psikolojik körlükler içermektedir:
63.
Bu sebeple, güç sürecine yönelik ihtiyaca hizmet etmesi için ikinci grup içerisinde yer alan bazı yapay ihtiyaçlar üretilmiştir. İnsanların, dedelerinin hiçbir zaman istemediği hatta rüyalarında bile görmediği şeyleri istemelerini sağlayacak reklamcılık ve pazarlama teknikleri geliştirilmiştir. Bu yapay ihtiyaçları karşılayacak miktarda parayı kazanmak için ciddi bir çaba sarf etmek gereklidir, bu sebeple bu ihtiyaçlar ikinci grupta yer alırlar. (80 – 82. paragraflara da bakınız.) Modern insan güç sürecini, reklamcılık ve pazarlama endüstrisinin yarattığı yapay ihtiyaçlar peşinden koşarak[15] ve ikame etkinlikler yolu ile tatmin etmek zorundadır.
İkinci Grubun İkamesi Olarak Reklamcılık ve Yapay İhtiyaçlar
Altmış üçüncü paragraf, 59. paragrafta başlayan “dürtülerin üçlü sınıflandırması” denkleminin nihai çözümleme ve teşhis noktasıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern insanın boş kalan “ikinci grup” (çaba gerektiren amaçlar) ihtiyacını karşılamak için sistemin reklamcılık ve pazarlama teknikleri yoluyla “yapay ihtiyaçlar” ürettiğidir. Kaczynski’ye göre sistem, insanlara dedelerinin rüyalarında dahi görmediği şeyleri arzulamayı öğretir; birey de bu yapay hedefleri elde edecek parayı kazanmak için ciddi bir çaba sarf etmek zorunda kalır ve böylelikle bu sahte ihtiyaçlar “ikinci gruba” yerleşmiş olur. Yazar, metne eklediği 3. dipnotta, sonsuz maddi kazanım hırsının tamamen reklamcılığın icadı olmadığını ve endüstri öncesi bazı toplumlarda da bulunduğunu itiraf etse de, günümüz kültürünün yaratılmasında reklam endüstrisinin rolünün çok büyük olduğunu savunur. Hatta metne sonradan (2016’da) eklediği bir anısında, 1958’de kapı kapı dergi aboneliği satmaya çalıştığı bir işte patronunun “işimiz insanlara ihtiyaç duymadıkları ve istemedikleri şeyleri satmak” demesini, insanların nasıl manipüle edildiğinin somut bir kanıtı olarak sunar. Sonuç olarak modern insan, güç sürecini ancak bu yapay ihtiyaçların peşinden koşarak ve ikame etkinliklerle tatmin etmeye mahkumdur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin başından beri inşa ettiği “yabancılaşma” ve “amaçsızlık” krizini doğrudan kapitalizmin tüketim kültürüyle birleştirdiği teorik kilit taşıdır. 61. paragrafta hayatta kalma mücadelesinin basitleştiğini, 62. paragrafta ise toplumsal ihtiyaçların varoluşsal çabayı karşılamaya yetmediğini belirten yazar; burada modern tüketim kültürünü yalnızca ekonomik bir “kâr hırsı” olarak değil, psikolojik bir “emniyet sübabı” olarak okur. Sistemin, insanların otonomi eksikliğinden kaynaklanan öfkelerini ve enerjilerini zararsız kanallara yönlendirmesi şarttır. İşte reklamcılık, insanın biyolojik “mücadele/çaba” ihtiyacını sömürerek onu yeni bir telefon, daha büyük bir araba veya daha şık kıyafetler almak için çalışmaya (itaat etmeye) ikna eden devasa bir illüzyon makinesidir. Bu argüman, ilerleyen bölümlerde (özellikle 64. ve 65. paragraflarda) modern insanın “kimlik bunalımını” ve iş hayatındaki köleliğini açıklamak için temel bir zemin görevi görecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern tüketim toplumunu tümüyle “sistemin icat ettiği bir yanılsama” olarak özetleyen bu paragraf, bazı sosyolojik kısıtlılıklar ve kavramsal sorunlar barındırır:
64.
Birçok insan için, belki de çoğunluk için, güç sürecinin bu yapay biçimleri yeterli değil gibidir. 20. yüzyılın ikinci yarısının toplumsal eleştirmenlerinin yazılarında sürekli olarak tekrarlanan bir tema modern toplumda bir çok insanın mustarip olduğu amaçsızlık hissedir. (Bu amaçsızlık “dekadans” ya da “orta sınıf boşluğu” gibi diğer isimlerle anılır.) Sözde “kimlik bunalımı” denilen şeyin, genellikle, uygun bir ikame etkinliğe adanmak için yapılan bir amaç arayışı olduğunu düşünüyoruz. Varoluşçuluk, çoğunlukla, modern yaşamın amaçsızlığına yönelik bir tepki olabilir.[16] Modern toplumda çok yaygın olan bir arayış “kendini gerçekleştirmektir.” Fakat insanların çoğu için, temel amacı kendini gerçekleştirmek olan bir eylemin (yani, bir ikame etkinliğin) tamamı ile doyurucu bir tatmin getirmediğini düşünüyoruz. Yani başka bir deyişle, güç sürecine yönelik ihtiyacı tam olarak tatmin etmez. (Paragraf 41’e bakınız.) Bu ihtiyaç yalnızca, fiziksel ihtiyaçlar, seks, aşk, statü, intikam, vb. gibi bazı dışsal hedeflere sahip eylemler yolu ile tam olarak tatmin edilebilir.
İkame Etkinliklerin İflası, Amaçsızlık ve Kimlik Bunalımı
Altmış dördüncü paragraf, yazarın bir önceki bölümde (63. paragrafta) sistemin ürettiğini iddia ettiği “yapay ihtiyaçların” ve “ikame etkinliklerin” modern insanı neden kurtaramadığının nihai teşhisidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; reklamcılığın, hobilerin veya kendini gerçekleştirme çabalarının insanların çoğunluğu için güç sürecini tatmin etmekte yetersiz kaldığıdır. Kaczynski’ye göre, modern toplumda çok yaygın olarak görülen “amaçsızlık”, “dekadans”, “orta sınıf boşluğu” veya “kimlik bunalımı” gibi krizlerin asıl sebebi budur. Yazar çok sarsıcı bir iddiada bulunarak, kimlik bunalımının aslında yalnızca “bireyin kendini adayacağı uygun bir ikame etkinlik (yapay amaç) arayışı” olduğunu; varoluşçuluk felsefesinin bile modern yaşamın bu amaçsızlığına verilmiş bir tepkiden ibaret olabileceğini öne sürer. Metne göre, insanın güç sürecini tam ve doyurucu olarak tatmin edebilecek yegâne şeyler; fiziksel ihtiyaçlar, seks, aşk, statü veya intikam gibi “dışsal” hedeflere sahip eylemlerdir. Yazar 4. dipnotta ise meseleyi güncelleyerek (1980-1995 arası), son yıllarda amaçsızlık sorununun azaldığını, çünkü insanların ekonomik ve fiziksel olarak daha az güvende hissettiklerini; bunun onlara bir hedef (güvenlik arayışı) verdiğini ancak otonomiden yoksun bu arayışın da “hayal kırıklığı” yarattığını belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin 38. paragraftan itibaren işlediği “İkame Etkinlikler” (surrogate activities) kavramı ile 59. paragrafta başlattığı “dürtülerin üçlü sınıflandırması” teorisinin kesiştiği devasa bir hayal kırıklığı tablosudur. Yazar, modern psikolojinin ve sosyolojinin on yıllardır tartıştığı karmaşık bunalımları (kimlik arayışı, yabancılaşma, varoluşsal boşluk), kendi mekanik evrimsel kurgusunun (“güç süreci eksikliği”) içine başarıyla hapseder. 63. paragrafta kapitalizmin bize sahte hedefler verdiğini anlatmıştı; bu paragrafta ise bu sahte hedeflerin (kendini gerçekleştirme, kariyer, hobiler) insan ruhunu asla tam olarak doyuramayacağını kanıtlayarak, tüketim toplumunun “psikolojik emniyet sübabının” da çöktüğünü ilan eder. Dipnotta silah taşıma hakkına verdiği destek de, makalenin genel “bireysel otonomiyi (güvenlik dahil) sisteme veya devlete devretmeme” felsefesiyle birebir uyumludur. Bu zemin, yazarın modern işçi ve girişimcinin otonomisizliğini inceleyeceği 65. paragrafa kusursuz bir geçiş sağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern bunalımların tümünü “dışsal bir güç süreci hedefine ulaşamama” basitliğine indirgeyen bu paragraf, ciddi kavramsal ve felsefi körlükler barındırmaktadır:
65.
Üstelik amaçlar para kazanmak, statü merdivenlerini tırmanmak ya da sistemin başka şekilde bir parçası olarak kovalandığında, insanların çoğu amaçlarını otonom bir şekilde kovalamak şansına sahip olamaz. Çoğu işçi bir başkasının elemanıdır ve 61. paragrafta vurguladığımız gibi, günlerini, onlara söylenen şeyleri söylenen şekilde yapmakla geçirir. Hatta kendi işi olan insanların dahi sınırlı bir otonomisi vardır. Küçük iş sahiplerinin ve girişimcilerin sık tekrarladıkları bir şikayet, ellerinin aşırı devlet düzenlemeleri ile bağlı olduğudur. Bu düzenlemelerin bir kısmının gereksiz olduğuna şüphe yoktur; fakat devlet düzenlemeleri çoğunlukla, aşırı derecede karmaşık toplumuzunu gerekli ve kaçınılmaz parçalarıdırlar. Günümüzün küçük işletmelerinin büyük çoğunluğu marka temsilciliği sistemi ile çalışmaktadır. Birkaç sene önce Wall Street Journal gazetesinde yayınlanan bir habere göre, imtiyaz veren büyük şirketler, imtiyaz için başvuran kişilerin yaratıcılık ve inisiyatife sahip olanlarını eleyen kişilik testlerinden geçmelerini zorunlu tutmaktadırlar. Çünkü bu insanlar imtiyaz sisteminin gerekliliklerine boyun eğecek kadar uysal değildir.[17] Bu durum, otonomiye en fazla ihtiyaç duyan pek çok insanı küçük işletmelerin dışına itmektedir.
Modern Ekonomide “Otonomi” Yanılsaması ve İtaatin Kurumsallaşması
Altmış beşinci paragraf, modern çalışma hayatının ve kapitalist başarı ölçütlerinin felsefi bir yapı sökümüdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı, para kazanmak veya statü elde etmek gibi hedeflerin modern sistemde hiçbir şekilde “otonom” bir çaba içermediğidir. Kaczynski bu iddiasını iki farklı sınıf üzerinden temellendirir: Bir yanda, yalnızca patronlarının kendilerine söylediği şeyleri yaparak günlerini geçiren “itaatkar” sıradan işçiler vardır. Diğer yanda ise “kendi işinin patronu” olduğu varsayılan, fakat aşırı devlet düzenlemeleri yüzünden otonomileri ellerinden alınmış küçük işletme sahipleri ve girişimciler bulunur. Yazar, sistemin mutlak uysallık talebini çok çarpıcı bir gazete haberiyle (Wall Street Journal / The Missoulian) somutlaştırır: Büyük şirketler, imtiyaz (franchise) verdikleri kişileri seçerken uyguladıkları psikolojik testlerle, yaratıcılık ve bağımsızlık gibi girişimci ruhlara sahip olanları “sorun çıkarıcı” olarak damgalayıp bilerek elemektedirler. Sonuç olarak metne göre modern ekonomik sistem, otonomiye en çok ihtiyaç duyan insanları oyunun dışına iten devasa bir itaat makinesidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde işlediği “Güç Süreci” teorisinin doğrudan kapitalist işleyişe ve “Amerikan Rüyasına” (serbest girişimcilik mitine) uyarlanmasıdır. 61. paragrafta sıradan işçilerin emeğini “minimum çaba ve mutlak itaat” olarak tanımlayan yazar, bu 65. paragrafta çemberi genişleterek sistemin zirvesine ya da orta-üst sınıfına tırmanmanın da bir özgürlük (otonomi) sağlamadığını kanıtlar. Reklamcılığın bize dayattığı o yapay hedeflere (63. paragraf) ulaşmak için çok çalışsak bile, bu çalışma süreci bizim kendi kurallarımızı koyduğumuz bir süreç değil, sistemin kurallarına boyun eğdiğimiz bir süreçtir. Bu bağlamda 65. paragraf, modern insanın “kimlik bunalımını” (64. paragraf) neden iş hayatında da çözemediğinin sosyolojik teşhisidir. Sistem “kendi başının çaresine bakabilen otonom bireyler” değil; kendi karmaşık yapısına, devlet düzenlemelerine ve hiyerarşisine sadık “uysal dişliler” talep etmektedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern çalışma hayatını ve girişimciliği salt bir “uysallık testi” olarak kodlayan bu paragraf, kendi içinde dikkate değer analitik ve ekonomik indirgemecilikler barındırmaktadır:
66.
Günümüzde insanlar kendileri için yaptıklarından çok, sistemin onlar için ya da onlara yaptıkları ile hayatta kalmaktadırlar. Ve kendileri için yaptıkları şeyler de, gittikçe artan bir oranda sistem tarafından oluşturulan kanallardan yapılmaktadır. Fırsatlar sistemin sunduğu fırsatlar olma eğilimindedir, fırsatlar kurallara ve düzenlemelere uygun olarak değerlendirilmelidir[18] ve bir başarı şansına sahip olmak için uzmanların oluşturduğu teknikler takip edilmelidir.
Aracılı Varoluş, Sistem Kanalları ve Sahte Serbest Piyasa (Muhafazakâr İllüzyon)
Altmış altıncı paragraf, modern insanın hayatta kalma pratiklerinin nasıl tamamen sistemin tekeline girdiğini özetler. Yazarın buradaki merkezi argümanı; günümüzde insanların kendi çabalarıyla, kendileri için bir şeyler yapmaktan ziyade, sistemin onlara sunduklarıyla ya da onlar için yaptıklarıyla hayatta kalabildikleridir. İnsanlar kendileri için bir şey yaptıklarını düşündüklerinde bile, bu eylemleri gittikçe artan bir oranda “sistem tarafından oluşturulan kanallar” aracılığıyla gerçekleştirmek zorundadırlar. Fırsatlar artık yalnızca sistemin sunduğu fırsatlar olma eğilimindedir; bu fırsatlar sistemin kurallarına ve düzenlemelerine uygun değerlendirilmeli ve başarı şansına sahip olmak için mutlak surette “uzmanların oluşturduğu teknikler” takip edilmelidir,. Yazar, metne eklediği altıncı dipnotta ise muhafazakârların “devlet düzenlemelerini azaltma” çabasını sertçe eleştirir. Kaczynski’ye göre bu çaba ortalama insana fayda sağlamaz; çünkü gereksiz düzenlemeler çok azdır ve bu kuralları kaldırmak sadece gücü “Büyük Devlet”ten alıp “Büyük Şirketler”e verir. Devlet denetimi kalktığında, ortalama insan kendi hayatına müdahale eden devletin yerini, kullandığı su kaynağına daha fazla kimyasal atarak kanser olmasına sebep olan şirketin müdahalesine bıraktığını görecektir. Yazar, muhafazakârları, Büyük Devlet’e olan kızgınlığı şirketlerin gücünü artırmak için kullanarak ortalama insanı “enayi yerine koymakla” suçlar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde işlediği “otonomi (bağımsızlık) kaybı” tezinin kusursuz bir günlük hayat özetidir. 65. paragrafta işçinin ve küçük işletmecinin otonomisini kaybettiğini anlatan yazar, burada çemberi daha da genişleterek hayatta kalmanın bizatihi kendisinin sisteme bağlandığını ilan eder. Kişi kendi gıdasını otonom bir çabayla üretmez, marketten (sistem kanalından) alır; bir iş kurarken veya ev yaparken kendi kurallarıyla hareket edemez, mevzuata ve uzmanlığa (sisteme) uymak zorundadır. Dipnotta yer alan muhafazakâr serbest piyasa eleştirisi ise makalenin ideolojik konumlanışı açısından çok kritiktir: Kaczynski, sağ-liberteryenler gibi sadece “devlet karşıtı” değildir; o, devlet ya da şirket fark etmeksizin insanı köleleştiren teknolojik “sistemin” kendisine karşıdır. Bu paragraf, bir sonraki bölümde (67. paragrafta) “güvenlik” ihtiyacının modern toplumda neden hiçbir zaman tatmin edilemeyecek bir amaca (üçüncü grup dürtüye) dönüştüğünü açıklamak için son yapısal köprüyü kurar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern hayatı tamamen “sistem kanallarına hapsedilmiş bir acziyet” olarak okuyan bu paragraf, kendi içinde dikkate değer çelişkiler ve sınırlılıklar barındırmaktadır:
67.
Dolayısı ile günümüz toplumunda güç süreci, gerçek amaçların yokluğu ve amaçlara ulaşmak için yapılan faaliyetlerde otonomiye sahip olmamak yüzünden bozulmaktadır. Fakat aynı zamanda üçüncü grupta yer alan insan dürtüleri sebebiyle de bozulmaktadır: Kişinin ne kadar çaba sarf ederse etsin tatmin edemediği dürtüler. Bu dürtülerden birisi güvenlik ihtiyacıdır. Hayatlarımız başka insanların aldığı kararlara bağlıdır, bu kararlar üzerinde hiçbir kontrol gücümüz yoktur ve hatta bu kararları alan insanları tanımayız bile. (“Görece çok az sayıda insanın – belki 500 ya da 1,000 kişi – önemli kararları aldığı bir dünyada yaşıyoruz.” Philip B. Heymann of Harvard Law School[19]). Hayatlarımız bir nükleer güç santralindeki bakımın düzgün olarak yapılıp yapılmadığına; gıdamıza ne oranda tarım ilacının ya da havamıza ne oranda kirliliğin karışmasına izin verildiğine; doktorumuzun ne kadar yetenekli (ya da beceriksiz) olduğuna bağlıdır; bir işe girmemiz ya da işimizi kaybetmemiz hükumet iktisatçılarının ya da şirket yöneticilerinin kararlarına bağlı olabilir vb. İnsanların çoğu, bu tehlikelere karşı kendilerini ancak sınırlı bir şekilde güvenceye alacak bir pozisyonda dahi değillerdir. Dolayısı ile birey, güvenlik arayışında hayal kırıklığına uğrar ve bu da güçsüzlük hissine sebep olur.
Üçüncü Grup Dürtüler, Güvenlik İhtiyacı ve Mutlak Güçsüzlük
Altmış yedinci paragraf, yazarın modern toplumda “Güç Sürecinin Bozulması” teorisini toparladığı ve eksik kalan son parçayı yerine koyduğu kilit bir özet bölümüdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern insandaki güç sürecinin yalnızca gerçek amaçların yokluğu (ikinci grubun boşalması) ve otonomi eksikliği yüzünden değil; aynı zamanda insanın güvenlik ihtiyacının “ne kadar çaba sarf edilirse edilsin tatmin edilemeyen” üçüncü grup dürtülere itilmiş olması yüzünden bozulduğudur. Metne göre modern dünyada hayatlarımız; üzerlerinde hiçbir kontrolümüzün olmadığı, hatta yüzlerini dahi görmediğimiz bir grup yabancının (uzmanlar, bürokratlar, şirket yöneticileri) aldığı kararlara bağlıdır. Yazar bu durumu somutlaştırmak için nükleer güç santrallerinin bakımını, yediğimiz gıdadaki tarım ilacı oranını, soluduğumuz havadaki kirliliği, doktorların yeteneğini ve şirket iktisatçılarının iş güvencemiz üzerindeki kararlarını örnek gösterir. Birey bu devasa makro-tehlikeler karşısında kendini güvenceye alacak hiçbir doğrudan kontrole sahip olmadığı için, güvenlik arayışı daimi bir hayal kırıklığına ve derin bir güçsüzlük hissine dönüşür.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin 59. paragrafta kurduğu “dürtülerin üçlü sınıflandırması” denkleminin nihai ve en trajik kapanışıdır. Yazar önceki bölümlerde hayatta kalma dürtüsünün basit bir “itaat” haline gelip birinci gruba düştüğünü, anlamlı çaba alanı olan ikinci grubun ise reklamcılıkla sahte hedeflerle doldurulduğunu anlatmıştı. Bu paragraf, tablonun en karanlık yüzünü gösterir: İnsanın en temel içgüdüsü olan “güvende olma ihtiyacı”, modern sistemin karmaşıklığı yüzünden bireyin etki alanından çıkmış ve asla tam olarak tatmin edilemeyen “üçüncü gruba” hapsolmuştur. Birey 66. paragrafta anlatılan o “sistem kanallarına” tam da bu güvenlik ihtiyacını tek başına karşılayamadığı için mecbur bırakılmıştır. Yazar, bu tespitiyle, 64. paragrafta değindiği varoluşsal “hayal kırıklığı” konseptine yapısal bir zemin daha kazandırır ve hemen ardından gelecek olan (68. ve 70. paragraflardaki) “ilkel insanın ölüm kalım mücadelesinin neden modern insanınkinden daha sağlıklı olduğu” yönündeki kışkırtıcı kıyaslamaya felsefi bir köprü kurar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern toplumdaki karşılıklı bağımlılık ağını salt bir “güçsüzlük ve hayal kırıklığı” kaynağı olarak kodlayan bu analiz, bariz felsefi kaydırmalar ve sosyolojik körlükler barındırmaktadır:
68.
Daha kısa olan ömür süresinin de gösterdiği gibi, ilkel insanın modern insana göre fiziksel olarak daha az güvende olduğu itirazı getirilebilir. Bu sebeple modern insan, insanlar için normal olandan daha fazla değil, daha az miktarda güvensizlik duygusu çekecektir. Fakat psikolojik güvenlik hissi, fiziksel güvenlik ile tam olarak örtüşmez. Bizi güvende hissettiren şey, objektif olarak güvende olmaktan çok, başımızın çaresine bakabileceğimize dair bir kendine güven duygusudur. İlkel insan, vahşi bir hayvan tehlikesi ile karşılaştığında ya da açlık çektiği zaman, kendini korumak için mücadele edebilir ya da yemek bulmak için başka bir yere gidebilir. Bu çabalarının kesinlikle başarılı olacağını bilemez, fakat kendisini tehdit eden şeylere karşı savunmasız da değildir. Modern birey ise aksine, kendisini tehdit eden birçok şeye karşı çaresizdir: Nükleer kazalar, yediklerinde bulunan kanserojenler, çevresel kirlilik, savaş, artan vergiler, özel hayatının büyük organizasyonlar tarafından işgal edilmesi, hayatının düzenini bozacak ülke çapındaki toplumsal ya da ekonomik fenomenler.
Psikolojik Güvenlik ile Nesnel Güvenliğin Çarpışması ve Ölüm Kalım Mücadelesinin Romantize Edilmesi
Altmış sekizinci paragraf, bir önceki bölümde (67. paragraf) anlatılan “modern insanın güçsüzlüğü ve güvenlik krizine” yöneltilebilecek en haklı ve nesnel itiraza (ilkel insanın ömrünün daha kısa olduğu ve aslında daha az güvende olduğu gerçeğine) yazarın verdiği stratejik bir cevaptır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, “nesnel/fiziksel güvenlik” ile “psikolojik güvenlik hissi”nin birbirinden tamamen farklı şeyler olduğudur. Kaczynski’ye göre insanı güvende hissettiren şey mutlak bir tehlikesizlik hali değil, “başının çaresine bakabileceğine dair duyduğu kendine güven duygusudur”. İlkel insan açlık veya vahşi hayvan tehlikesiyle karşılaştığında hayatta kalacağının hiçbir garantisi olmasa bile, durumu kendi çabasıyla yönetebilir ve mücadele edebilir; dolayısıyla psikolojik olarak savunmasız değildir. Buna karşılık modern insan; nükleer kazalar, yiyeceklerdeki kanserojen maddeler, çevre kirliliği, savaş, ekonomik krizler ve özel hayatın ihlali gibi devasa tehditler karşısında bireysel olarak hiçbir şey yapamaz ve mutlak bir çaresizlik içindedir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin başından beri savunduğu “Güç Süreci” ve “Otonomi” teorilerinin en uç (ve en tartışmalı) noktaya taşındığı bölümlerden biridir. 67. paragrafta güvenlik dürtüsünün neden “tatmin edilemeyen üçüncü gruba” düştüğünü anlatan yazar, bu paragrafta modern bunalımın temelini yine “otonomi kaybına” bağlar. Yazarın kurduğu felsefi mantığa göre; ölüm riskin daha yüksek olsa bile, eğer hayatta kalma mücadelen kendi ellerindeyse (otonom isen) psikolojik olarak daha az hayal kırıklığı yaşarsın. Kaczynski bu yaklaşımıyla, sistemin insanlara sunduğu uzun ömür, modern tıp veya barınma güvenliği gibi devasa nesnel kazanımları ustalıkla değersizleştirir ve insanın ruh sağlığını sadece “kendi eyleminin efendisi olma” koşuluna indirger. Bu zemin, yazarın hemen ardından (69. paragrafta) modern tehlikelerin bir şanssızlık değil, doğrudan “başka insanlar tarafından dayatılan (insan ürünü) birer eziyet” olduğunu formüle etmesi için kusursuz bir sıçrama tahtasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Nesnel fiziksel güvenliği (uzun ömrü ve hayatta kalmayı) psikolojik bir otonomi hissine feda eden bu analiz, argümanını korumak adına ciddi tarihsel ve felsefi çarpıtmalar içermektedir:
69.
İlkel insanın kendisini tehdit eden bazı şeyler karşısında güçsüz olduğu doğrudur, hastalıklar gibi örneğin. Fakat hastalık riskini kaderci bir biçimde kabul edebilir. Hastalık doğal süreçlerin bir parçasıdır; hayali, kişiliği olmayan bir şeytanın işi değilse, kimsenin kabahati değildir.[20] Fakat modern insana yönelik tehditler insan ürünü olmak eğilimindedirler. Şansın bir sonucu değil, kendisinin bireysel olarak kararlarına müdahale edemediği başka insanlar tarafından dayatılan şeylerdir. Dolayısı ile modern insan, hayal kırıklığına uğramış, aşağılanmış ve kızgın hisseder.
Paragraf: Doğal Kötülük ile “İnsan Ürünü” Dayatmanın Kıyaslanması ve Psikolojik Öfke
Altmış dokuzuncu paragraf, yazarın ilkel ile modern tehlikeler arasında kurduğu kıyaslamanın “tehdidin kaynağı ve niyeti” üzerinden yapılan psikolojik çözümlemesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; ilkel insanın hastalıklar gibi tehditler karşısında nesnel olarak güçsüz kaldığı gerçeğini kabul etmesi, ancak bu tehditleri doğal süreçlerin (ya da kişiliği olmayan şeytanların) bir parçası olarak gördüğü için “kaderci bir biçimde” ve kimseyi suçlamadan kabullenebildiğidir. Buna karşılık, modern insanın karşı karşıya kaldığı tehditler şansın veya doğanın bir sonucu değil, doğrudan “insan ürünü” olan tehditlerdir. Modern birey, bu tehlikelere kendi kararlarına müdahale edemediği başka insanlar (bürokratlar, şirketler, teknisyenler) tarafından zorla maruz bırakıldığını bildiği için, bu durumu kaderci bir şekilde kabullenemez; aksine derin bir hayal kırıklığı, aşağılanma ve kızgınlık (öfke) hisseder.
Yazar, bu paragrafta 2016 yılında eklediği 8. dipnotta önemli bir detayı da tartışmaya açar: İlkel toplumların hastalıkları her zaman “kişiliği olmayan güçlere” bağlamadıklarını, genellikle bunu “cadılığa” atfederek suçlu aradıklarını (ve cadı addettikleri kişileri öldürdüklerini) itiraf eder. Ancak yazar, ilkel insanın bu büyü/cadı inancını da aslında çaresiz kaldıkları olaylar karşısında bir “açıklama getirme” ve kendilerinde olayları engelleyebilecek bir güç olduğu “illüzyonu yaratma” çabası olarak açıklar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 67. ve 68. paragraflarda kurulan “Otonomi ve Güvenlik Krizi” teorisinin psikolojik olarak nasıl “sisteme karşı nefrete” dönüştüğünün açıklamasıdır. Yazar okuyucuya zımnen şunu söyler: Doğanın size verdiği zarar nesnel bir acıdır ama onurunuzu kırmaz; oysa sistemin (diğer insanların) size verdiği zarar, sizin otonominizi (özgür iradenizi) hiçe saydığı için onur kırıcı bir tahakkümdür (aşağılanmadır). Kaczynski bu tespitle, modern toplumdaki bitmek bilmeyen toplumsal öfkeyi, tatminsizliği ve cinneti salt ekonomik ya da çevresel sebeplere değil, sistemin dayatmacı doğasına bağlar. Eğer modern toplumun tehlikeleri “başka insanlar tarafından dayatılıyorsa”, o halde bu sistemi onarmak imkansızdır; çünkü başkalarının kararlarına bağlılık (otonomi kaybı) sistemin bizatihi varlık koşuludur. Bu felsefi zemin, yazarın makalenin ilerleyen bölümlerinde (sistemin neden reforme edilemeyeceğini anlattığı kısımlarda) dayatmanın köklerini hedef alması için kusursuz bir gerekçe oluşturur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern sistemin yarattığı tehlikeleri onur kırıcı bir dayatma, doğanın acımasızlığını ise “kaderci bir kabulleniş” olarak ikiye ayıran bu paragraf, özellikle yazarın kendi dipnotuyla açığa çıkan devasa antropolojik çelişkiler barındırmaktadır:
70.
Yani ilkel insanın kendi güvenliği büyük çoğunlukla kendi elleri arasındayken (ya birey olarak ya da küçük bir grubun üyesi olarak), modern insanın güvenliği, kişisel olarak etkileyemeyeceği kadar kendisinden uzak insanların ya da çok büyük olan organizasyonların elindedir. Dolayısı ile modern insanın güvenlik dürtüsü bir ve ikinci gruba düşme eğilimindedir; bazı alanlarda (gıda, barınma, vb.) güvenliği yalnızca basit bir çaba ile sağlanırken, başka bazı alanlarda ise güvenliği elde edemez. (Yukarıdaki açıklama, gerçek durumun oldukça basitleştirilmiş bir halidir, fakat modern insanın koşullarının ilkel insanlardan nasıl ayrıştığını genel ve kaba bir şekilde göstermektedir.)
Güvenlik Dürtüsünün Bölünmesi ve İlkel-Modern Kıyaslamasının Özeti
Yetmişinci paragraf, yazarın 67. paragraftan itibaren kurduğu “ilkel insanın otonomisi ve modern insanın güçsüzlüğü” eksenindeki güvenlik tartışmasının nihai özetidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, ilkel insanın güvenliğinin (birey ya da küçük grubun üyesi olarak) büyük oranda kendi ellerinde olmasına karşılık; modern insanın güvenliğinin, kendisinden çok uzak olan, kişisel olarak etkileyemeyeceği insanların veya devasa organizasyonların elinde olmasıdır. Bu yapısal farktan dolayı Kaczynski, modern insanın güvenlik dürtüsünün iki zıt uca savrulduğunu iddia eder: Gıda ve barınma gibi bazı alanlarda güvenlik “yalnızca basit bir çaba ile” sağlanırken; diğer makro alanlarda ise kişi güvenliği ne yaparsa yapsın “elde edemez”. Yazar, bu tablonun gerçek durumun oldukça basitleştirilmiş bir hali olduğunu bizzat itiraf etse de, modern insanın koşullarının ilkel insandan nasıl ayrıştığını göstermek için bu kaba genellemenin yeterli olduğunu savunur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin “Güç Sürecinin Bozulması” (59-70. paragraflar) adlı alt bölümünün kapanış ve sentez cümlesidir. Yazar, 59. paragrafta insan dürtülerini üçe ayırmıştı (basit çaba gerektirenler, ciddi çaba gerektirenler ve asla tatmin edilemeyenler). 70. paragraf, en temel insani içgüdülerden biri olan “güvenlik” arayışının modern toplumda sağlıklı olan ikinci gruptan (otonom çaba alanından) nasıl koptuğunu formüle eder. Metin, güvenliğin bir kısmını zahmetsiz (birinci grup) ilan ederken, asıl hayati ve makro güvenlik ihtiyaçlarını bireyin kontrol edemeyeceği mutlak bir çaresizlik (üçüncü grup) alanına hapseder. Bu mutlak güçsüzlük teşhisi, okuyucuyu makalenin bir sonraki aşamasına hazırlar: Madem modern toplumda hayatımız kurallar, düzenlemeler ve uzak otoriteler tarafından belirleniyor; o halde bu kuralları biraz gevşetip özgürleşemez miyiz? Yazar hemen ardından gelecek 71. ve 72. paragraflarda, bu kuralların neden “asla kaldırılamayacağını” açıklayarak sistemin reforme edilemezliğini kanıtlamaya girişecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kurguladığı bu “çaresizlik ve basitleşme” denklemi, daha önceki paragraflarda gördüğümüz körlükleri burada da yeniden üretmektedir:
71.
İnsanların modern yaşamda zorunlu olarak tatmin edemedikleri birçok geçici arzuları ve dürtüleri vardır, o yüzden bunlar üçüncü kategoride yer alırlar. İnsan sinirlenebilir fakat modern toplum dövüşmeye izin veremez. Birçok durumda sözlü saldırganlığa dahi izin vermez. Bir yere giderken kişinin acelesi olabilir ya da yavaş bir şekilde gitmek isteyebilir, fakat trafiğin akışına uygun olarak gitmekten ve trafik ışıklarına uymaktan başka şansı yoktur. İnsan yaptığı işi başka bir şekilde yapmak isteyebilir, fakat genellikle iş vereninin koyduğu kurallara uyarak çalışmak zorundadır. Başka bir çok açıdan da modern insan, pek çok dürtüsünü hayal kırıklığına uğratan ve böylece güç sürecine müdahalede bulunun (açık ya da ima edilen) bir kurallar ve düzenlemeler ağı ile bağlanmıştır. Bu düzenlemelerin çoğunun ortadan kaldırılması imkansızdır, çünkü bunlar endüstriyel toplumun işlerliği için gereklidirler.
Gündelik Dürtülerin Üçüncü Gruba Sürgünü ve Kuralların Kaldırılamazlığı
Yetmiş birinci paragraf, modern insanın anlık ve geçici arzu ve dürtülerinin sistemin kuralları tarafından nasıl baskılandığına odaklanır. Kaczynski’nin buradaki merkezi argümanı, modern insanın en basit geçici arzularının (kavga etmek, sözlü şiddet göstermek, trafikte istediği hızda gitmek, işini kendi yöntemiyle yapmak) bile sayısız kural ve düzenleme ağı ile engellenerek “üçüncü kategoriye” (asla tatmin edilemeyen dürtüler grubuna) itildiğidir. Yazar, bizi saran bu açık veya örtülü düzenlemeler ağının basit bir bürokratik kapris olmadığını, aksine bu düzenlemelerin büyük bir kısmının endüstriyel toplumun verimli bir şekilde işleyebilmesi için mecburiyet olduğunu ve “ortadan kaldırılmalarının imkansız olduğunu” iddia eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 59. paragrafta kurulan “dürtülerin üçlü sınıflandırması” modelinin gündelik hayat pratiğine uygulanan son rötuşudur. Yazar, 67-70. paragraflar arasında “güvenlik” gibi devasa makro-ihtiyaçların üçüncü gruba (çaresizlik alanına) itildiğini anlatmıştı; burada ise çok daha basit mikro-dürtülerin (öfke, hız, anlık kararlar) de sistemin karmaşıklığına feda edildiğini gösterir. Daha da önemlisi, 71. paragraf, makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 111. ve 114. paragraflarda detaylandırılacak olan) “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez” tezinin sosyolojik altyapısını kurar. Eğer trafik ışıkları, mesai saatleri ve işyeri kuralları, bu devasa sistemin çökmemesi için ontolojik bir zorunluluksa; o halde bu sistemi “insan doğasına (otonomiye) uyumlu hale getirecek” hiçbir küçük reform başarılı olamaz. Yazar okuyucuyu şu nihai ikileme hazırlar: Bireysel otonomi ile karmaşık endüstriyel düzen birbirini dışlayan mutlak zıtlıklardır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern toplumsal kuralları bütünüyle bir “dürtü gaspı ve baskı aracı” olarak kodlayan bu paragraf, kendi içinde ciddi etik ve sosyolojik zaaflar barındırır:
72.
Modern toplum bazı açılardan aşırı derecede müsamahakârdır. Sistemin işleyişini ilgilendirmeyen konularda genelde istediğimizi yapmakta özgürüzdür. Hangi dine istiyorsak ona inanabiliriz (bu inanç sistem için tehlikeli olabilecek davranış biçimlerini cesaretlendirmediği müddetçe). İstediğimiz kişi ile yatabiliriz (“güvenli seks” yaptığımız müddetçe). Önemli olmadığı sürece istediğimiz her şeyi yapabiliriz. Fakat önemli her meselede sistem artan bir şekilde davranışlarımızı düzenlemek eğilimindedir.
Sahte Müsamaha ve “Önemsiz” Özgürlükler İllüzyonu
Yetmiş ikinci paragraf, modern insanın sahip olduğunu zannettiği özgürlüklerin yapısal bir yanılsama olduğunu ilan eden oldukça çarpıcı bir teşhistir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, modern toplumun aşırı derecede müsamahakâr (izin verici) görünmesinin sebebinin, yalnızca “sistemin işleyişini ilgilendirmeyen önemsiz konularda” özgürlüğe izin vermesi olduğudur. Kaczynski’ye göre; inançlarımızın sistem için tehlikeli davranışları cesaretlendirmemesi şartıyla istediğimiz dine inanabiliriz veya “güvenli seks” yaptığımız sürece istediğimiz kişiyle yatabiliriz. Sistemin kuralı basittir: Sistem için önemli olmadığı sürece her şeyi yapabilirsiniz; fakat önemli olan her meselede sistem, davranışlarımızı artan bir şekilde düzenler ve kontrol altına alır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 71. paragrafta kurulan “kuralların ve düzenlemelerin kaldırılamazlığı” (işleyiş için mecburiyet) tezinin tamamlayıcısıdır. Yazar bir önceki bölümde insanın anlık dürtülerinin (hız yapmak, kavga etmek vb.) sistem tarafından engellendiğini söylemişti. Burada ise okuyucunun aklına gelebilecek “Ama eskisine göre çok daha özgürüz; cinsel ve dini özgürlüklerimiz var” itirazını peşinen çürütür. Yazar, demokratik/liberal sistemlerin sunduğu bu yaşam tarzı özgürlüklerini birer “emniyet sübabı” olarak kodlar. Sistem, bireyin “otonomi” arayışını sistem için zararsız olan kanallara (seks, din, hobiler) yönlendirerek onu uyuşturmakta, asıl varoluşsal meselelerdeki (ekonomik üretim, güvenlik, yaşamın kendi ellerinde olması) köleliğini gizlemektedir. Bu argüman, ilerleyen bölümlerde (97. paragrafta) yazarın “Burjuva Özgürlüğü” olarak tanımlayıp aşağılayacağı sistem-içi sahte özgürlük kavramının felsefi temelini atar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Temel insan haklarını ve bireysel özgürlükleri yalnızca sistemin “önemsiz gördüğü” birer teferruat olarak damgalayan bu paragraf, ciddi sosyolojik ve etik körlükler barındırmaktadır:
73.
Davranışlar yalnızca açık kurallar ve sadece devletler tarafından düzenlenmez. Kontrol genellikle doğrudan olmayan zorlama ya da psikolojik baskı ve manipülasyon yolu ile ve devletlerin dışındaki farklı organizasyonlar veya bir bütün olarak sistem tarafından gerçekleştirilir. Büyük organizasyonların çoğu, kamuoyunun tutumunu ya da davranışlarını maniple etmek için bazı propaganda[21] biçimlerini kullanır. Propaganda, “reklamlar” ve tanıtımlar ile sınırlı değildir ve hatta bazen onu yapan insanlar tarafından bilinçli olarak yapılmaz. Örneğin eğlence programlarının içeriği güçlü bir propaganda biçimidir. Doğrudan olmayan zorlamaya bir örnek verelim: Her gün işe gidip çalışmamız ve patronumuzun emirlerine itaat etmemiz gerektiğini söyleyen bir yasa yoktur. Vahşi bir yere gidip ilkel insanlar gibi yaşamamızı ya da kendi işimizi kurmamızı engelleyen yasal hiçbir engel yoktur. Fakat pratikte, çok az vahşi yer kalmıştır ve küçük iş sahipleri için ekonomide yalnızca sınırlı bir yer vardır. Bu yüzden birçoğumuz hayatta kalabilmek için birisinin çalışanı olmak zorundayızdır.
Dolaylı Zorlama, Psikolojik Manipülasyon ve “Gönüllü” Kölelik İllüzyonu
Yetmiş üçüncü paragraf, Kaczynski’nin modern iktidar mekanizmalarının sadece polis veya yasalarla değil, çok daha sinsi araçlarla çalıştığını ifşa ettiği oldukça sosyolojik bir bölümdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı, sistemin insan davranışlarını yalnızca devletin açık kurallarıyla değil; doğrudan olmayan zorlamalar, psikolojik baskılar ve propaganda yoluyla kontrol ettiğidir. Kaczynski’ye göre büyük organizasyonlar, (bazen bunu bilinçli yapmasalar bile) kamuoyunun tutumunu manipüle etmek için eğlence programları da dahil olmak üzere geniş bir propaganda ağı kullanırlar. Yazar bu durumu sarsıcı bir “dolaylı zorlama” (indirect coercion) örneğiyle somutlaştırır: Hiçbir yasa bizi her gün işe gitmeye veya bir patronun emrine girmeye zorlamaz. Kağıt üzerinde vahşi doğaya gidip ilkel bir hayat kurmamızı yasaklayan bir kural da yoktur; ancak gerçekte ortada gidecek bir “vahşi doğa” kalmadığı ve küçük işletmelerin hayatta kalma şansı yok edildiği için, pratikte hepimiz “birisinin çalışanı olmak (itaat etmek) zorunda bırakılırız”.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin 71. ve 72. paragraflarında inşa edilen “kuralların dayatması” ve “sahte özgürlükler” tezinin mantıksal tamamlayıcısıdır. Okuyucunun aklına gelebilecek, “Ama modern demokrasilerde kimse kimseyi zorla bir fabrikaya kapatmıyor, kölelik yasak, özgürüz” şeklindeki liberal itiraza verilmiş yapısal bir cevaptır. Yazar, tahakkümün yasalardan (devletten) çıkıp yaşamın fiziksel ve ekonomik şartlarına (sisteme) nasıl sızdığını açıklar. Bu durum, Kaczynski’nin “otonomi kaybı” teorisinin zirve noktalarından biridir: Sistem size “istediğini yapabilirsin” der, ancak istediğinizi yapabileceğiniz bütün alternatif yaşam alanlarını (doğayı ve otonom ekonomiyi) yok ederek sizi tek bir tünele mecbur bırakır. Bu paragraf, yazarın devleti aşan ve doğrudan teknolojik/ekonomik sistemin bütününe yönelen nefretinin en net sosyolojik gerekçelerinden biridir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Zorlamanın yasalardan ziyade ekonomik mecburiyetler ve manipülasyon üzerinden yürüdüğünü haklı bir şekilde tespit eden bu paragraf, Kaczynski’nin felsefi kaydırmalarını da barındırmaktadır:
74.
Modern insanın uzun yaşamak ve ileri bir yaşa kadar fiziksel gücünü ve cinsel çekiciliğini korumak ile ilgili takıntısının, güç sürecinden mahrum kalmanın getirdiği tatminsizlik duygusunun bir semptomu olduğunu iddia ediyoruz. “Orta yaş” krizi de böyle bir semptomdur. Modern toplumda çok yaygın olan fakat ilkel toplumlarda duyulmamış olan çocuk sahibi olmak konusundaki isteksizlik de öyle.
Orta Yaş Krizi, Uzun Yaşam Takıntısı ve Üreme İsteksizliğinin Psikolojik Teşhisi
Yetmiş dördüncü paragraf, oldukça kısa olmasına rağmen Kaczynski’nin “Güç Süreci” teorisini modern insanın biyolojik yaşam döngüsüne ve varoluşsal krizlerine uyguladığı kritik bir teşhis cümlesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; modern insanın uzun yaşamak, ileri yaşlara kadar fiziksel gücünü ve cinsel çekiciliğini korumak konusundaki takıntısının, doğrudan “güç sürecinden mahrum kalmanın getirdiği tatminsizlik duygusunun bir semptomu” olduğudur. Kaczynski, günümüzde çok yaygın olarak görülen “orta yaş krizini” ve ilkel toplumlarda hiç duyulmamış olan “çocuk sahibi olmak konusundaki isteksizliği” de salt ekonomik ya da kültürel tercihler olarak değil, bu yapısal tatminsizliğin (otonomi kaybının) psikolojik dışavurumları olarak sınıflandırır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin başından beri inşa ettiği “yabancılaşma” ve “suni amaçlar” krizinin, insanın kendi bedeniyle ve yaşlanma süreciyle kurduğu ilişkiye uyarlanmasıdır. Bir önceki bölümde (73. paragraf) sistemin dolaylı zorlamalar ve propaganda ile insanı nasıl “gönüllü” bir köleliğe ittiği tartışılmıştı. Kaczynski bu paragrafta, “Peki bu kölelik insanın ruhunda nasıl patlak veriyor?” sorusuna yanıt arar. Modern insan, gerçek ve otonom bir çaba gerektiren “ikinci grup” dürtülerini tatmin edemediği için (hayatını tam anlamıyla yaşayamadığı için), yaşlanmayı ve doğal döngüyü kabullenememektedir. Bu kısa paragraf, hemen ardından gelecek olan (75. paragraf) “ilkel insanın doğal döngüyü tamamlayıp yaşlılığı/ölümü sükunetle kabul etmesi” şeklindeki romantik kıyaslama için mükemmel bir psikolojik zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern topluma özgü karmaşık demografik ve psikolojik eğilimleri bütünüyle tek bir nedene (“güç süreci eksikliğine”) indirgeyen bu paragraf, bazı sosyolojik ve tarihsel körlükler barındırmaktadır:
75.
İlkel toplumlarda hayat, evrelerin birbirini takip etmesinden oluşur. Bir evrenin ihtiyaçları ve amaçları tatmin edildiğinde, diğer aşamaya geçmek konusunda özel bir isteksizlik görülmez. Genç bir adam bir avcı olarak, spor ya da bir tatmin duygusu için değil gerek duyduğu gıdayı karşılayacak eti elde etmek için avcılık yaparak güç sürecinden geçer. (Genç kadınlarda, toplumsal güce daha fazla vurgunun olduğu daha karmaşık bir süreç söz konusudur; bu konuyu burada tartışmıyoruz.) Bu aşamadan başarılı bir şekilde geçildikten sonra, genç adam aile yetiştirmenin sorumluluklarını yüklenmek konusunda isteksiz olmaz. (Bunun tam tersi olarak, bazı modern insanlar “kendini gerçekleştirme” adını verdikleri şeyin peşinde koşmakla meşgul oldukları için çocuk sahibi olmayı belirsiz bir zamana kadar ertelerler. İhtiyaç duydukları tatminin güç sürecini uygun bir şekilde tecrübe etmek olduğunu söylüyoruz – gerçek amaçlarla, ikame etkinliklerin yapay amaçları ile değil.) Yine, çocuklarını başarılı bir şekilde yetiştirmiş, güç sürecinden geçerek onlara fiziksel ihtiyaçlarını sunmuş olarak, ilkel insan kendi görevini gerçekleştirdiğini hisseder ve yaşlılığı[22] ve ölümü kabul etmek için hazırdır (eğer o kadar zaman hayatta kalırsa). Diğer yandan birçok modern insan, fiziksel durumlarını, görünüşlerini ve sağlıklarını korumak için harcadıkları çabanın da gösterdiği gibi, fiziksel yaşlanma ve ölüm fikrinden rahatsız olur. Bunun sebebinin, fiziksel güçlerini herhangi bir pratik kullanıma koşmamış olmalarından ve vücutlarını güç sürecinden geçmek için ciddi bir şekilde zorlamamış olmalarından kaynaklanan tatminsizlik olduğunu iddia ediyoruz. Yaşın getirdiği bozulmadan, bedenini gündelik olarak pratik amaçlar için kullanan ilkel insan değil, arabasından evine yürümenin ötesinde bedenini pratik bir biçimde hiç kullanmayan modern insan korkar. Güç sürecine yönelik ihtiyacı en iyi şekilde karşılanan insan, bu hayatın sonunu kabul etmeye en hazırlıklı kişidir.
İlkel Yaşam Döngüsü, “Gerçek” Tatmin ve Ölümün Romantize Edilmesi
Yetmiş beşinci paragraf, 74. paragrafta iddia edilen modern insanın “orta yaş krizini” ve “yaşlanma korkusunu” açıklamak için ilkel insan yaşamıyla kurulan karşılaştırmalı bir tablodur. Yazarın buradaki merkezi argümanı; ilkel insanın fiziksel ihtiyaçlarını (avlanmak, aile kurmak, çocuk yetiştirmek) güç süreci yoluyla ve “gerçek amaçlar” doğrultusunda tatmin ettiği için hayatın doğal döngüsünü, yaşlılığı ve ölümü kabullenmeye modern insandan çok daha hazır olduğudur. Metne göre, bedenini gündelik olarak pratik bir amaç için hiç kullanmayan modern insan, gücünü yalnızca yapay “ikame etkinlikler” (kariyer, kendini gerçekleştirme vb.) peşinde harcadığı için varoluşsal bir tatminsizlik yaşar. Modern insanın bedeni bozulduğunda ölümden korkmasının asıl nedeni işte bu “hayatı tam olarak yaşayamamış olma” (gerçek güç sürecinden mahrum kalma) hissidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başından beri inşa ettiği “İkame Etkinlikler” (surrogate activities) ve “Güç Süreci” (power process) teorisinin insan biyolojisine ve yaşam döngüsüne uygulandığı zirve noktalarından biridir. Yazar, kapitalizmin ürettiği yapay amaçların ve “kendini gerçekleştirme” yalanının insanı gerçek bir varoluşsal doyuma ulaştıramadığını, bunun faturasının da yaşlanırken yaşanan derin bir hayal kırıklığıyla (orta yaş krizi, uzun yaşama takıntısı) ödendiğini öne sürer. Böylece “Otonomi” eksikliği argümanı yalnızca politik veya sosyolojik bir sıkıntı olmaktan çıkarılıp, insanın kendi bedeniyle, doğanın ritmiyle ve ölümlülüğüyle kurduğu o en derin ruhsal ilişkiye kadar genişletilmiş olur. Bu analiz, hemen ardından gelecek olan (77-86. paragraflar) “insanların bu sisteme nasıl farklı şekillerde (statü, reklamcılık, kitle hareketleri vb.) uyum sağladığını” anlatan yeni bölüme felsefi bir köprü görevi görür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın “ilkel insanın ölüme hazırlıklı olduğu” ve modern insanın “tatminsizlikten dolayı ölmekten korktuğu” tezini kurduğu bu paragraf, ciddi tarihsel yanılsamalar barındırır ve bizzat yazarın kendi dipnotuyla çelişkiye düşer:
76.
Bu bölümde öne sürülen argümanlara karşı birisi şunu söyleyecektir, “Toplum insanlara güç sürecinden geçmenin fırsatlarını sağlamanın bir yolunu bulmalıdır.” Bu, güç sürecinde otonomiye ihtiyaç duyanlar için işe yaramaz. Bu insanlar için fırsatın değeri, tam da toplumun bunu onlara vermesi yüzünden ortadan kalkar. İhtiyaç duydukları şey, kendi fırsatlarını bulmak ya da onları yaratmaktır. Fırsatları onlara sistem verdiği sürece, onları tasmanın ucunda tutuyor demektir. Otonomi kazanmak için bu tasmadan kurtulmaları gerekir.
Sistemin “Fırsat” Sunma İllüzyonu ve Otonominin Tasmaları
Yetmiş altıncı paragraf, yazarın makalenin 59. paragrafından itibaren kurduğu “Modern Toplumda Güç Sürecinin Bozulması” adlı devasa psikolojik tahlil bölümünün sert ve tavizsiz kapanışıdır. Yazar burada kendi teorisine yöneltilebilecek son ve en makul itirazı öngörür: “Toplum insanlara güç sürecinden geçmeleri için fırsatlar sağlamanın bir yolunu bulsa sorun çözülmez mi?”. Kaczynski’nin bu reformist yaklaşıma cevabı mutlaktır: Otonomiye ihtiyaç duyan bir insan için bu tür fırsatlar hiçbir işe yaramaz. Yazara göre, bir fırsatın bizzat sistem tarafından “verilmiş/sağlanmış” olması, o fırsatın varoluşsal değerini anında ortadan kaldırır. İhtiyaç duyulan asıl şey, kişinin o fırsatları kendi başına bulması ya da yaratmasıdır. Sistemin insana fırsat sunması, gerçekte onu “tasmanın ucunda tutmasından” başka bir şey değildir; dolayısıyla bireyin otonomi kazanabilmesi için yapması gereken tek şey o tasmadan tamamen kurtulmaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa ama kilit paragraf, Kaczynski’nin makale boyunca inşa edeceği “sistem içi reformların imkânsızlığı” fikrinin temel felsefi gerekçesidir. Yazar bir önceki bölümde ilkel insanın hayatın doğal ritmiyle kurduğu otonom bağı överken (75. paragraf), burada modern devletlerin ya da kurumların “daha insani çalışma koşulları” veya “daha fazla kendini gerçekleştirme imkânı” sunarak sistemi iyileştirebileceği hayallerinin kapısını temelli kapatır. Eğer sistemin bize sunduğu çözümler ve iyileştirmeler bizatihi problemin kendisiyse (yani tasmaysa), o halde sistemi onarmak imkânsızdır. Bu mutlak ret, okuyucuyu ilerleyen kısımlarda (111. ve 114. paragraflar gibi) karşısına çıkacak olan “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez, Ancak Yıkılabilir” ana fikrine doğrudan hazırlar. Aynı zamanda bu kapanış, insanların bu “tasmaya” nasıl farklı tepkiler verip boyun eğdiklerini anlatan makalenin bir sonraki ana başlığına (“Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar”, 77-86. paragraflar) kusursuz bir geçiş işlevi görür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumun sağladığı her türlü imkânı ve kolaylaştırıcılığı “tasma” olarak nitelendiren bu reddedici yaklaşım, ciddi sosyolojik ve felsefi açmazlar barındırır:
Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar
77.
Endüstriyel-teknolojik toplumdaki herkes psikolojik problemlerden mustarip değildir. Bazı insanlar toplumun mevcut halinden oldukça memnun olduklarını iddia ederler. Şimdi insanların modern topluma yönelik tepkilerinin bu kadar farklı olmasının bazı nedenlerini tartışacağız.
“Uyum Sağlayanlar” Geçişi ve Mutluluğun Patolojikleştirmesine Hazırlık
Yetmiş yedinci paragraf, Kaczynski’nin makalesinde yeni bir ana bölüme (“Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar”) geçtiği kısa ama son derece stratejik bir giriş ve kabul cümlesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; kurduğu onca karanlık tabloya rağmen endüstriyel-teknolojik toplumdaki herkesin psikolojik problemlerden mustarip olmadığı ve bazı insanların sistemin mevcut halinden oldukça memnun oldukları gerçeğidir. Yazar, bu kısa geçiş paragrafında insanların modern topluma yönelik tepkilerinin neden bu kadar farklılaştığını ve bazı insanların bu cenderede nasıl mutlu olabildiğini tartışacağını ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 59. ve 76. paragraflar arasında inşa edilen “Güç Sürecinin Bozulması” teorisi ile hemen ardından gelecek olan (78-86. paragraflar) tahliller arasındaki zorunlu bir köprüdür. Yazar, onca yabancılaşma ve çaresizlik tespitinin ardından okuyucunun aklına kaçınılmaz olarak “İyi ama etrafımda işine giden, mutlu, başarılı ve halinden memnun bir sürü insan var; senin teorin gerçeklikle çelişmiyor mu?” sorusunun geleceğini çok iyi bilmektedir. İşte 77. paragraf, bu nesnel itirazı kendi teorisine entegre etme hamlesidir. Yazar, ilerleyen paragraflarda sistemin içinde “mutlu” görünen insanları analiz edecek ve bu mutluluğun aslında; otonomi ihtiyacının düşüklüğünden (78. paragraf), aşırı statü hırsından (79. paragraf), reklamcılığa olan zafiyetten (80. paragraf) veya kitle hareketlerine körü körüne bağlanmaktan (83. paragraf) kaynaklandığını iddia edecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın “memnun olanlar da var” itirazını kabul ediyormuş gibi göründüğü bu geçiş paragrafı, aslında devasa bir retorik tuzağın (catch-22) başlangıcıdır:
78.
İlk olarak, güce yönelik istek konusunda tabi ki insanlar arasında farklılıklar vardır. Güce yönelik dürtüleri zayıf olan bireylerde güç sürecinden geçme ihtiyacı görece olarak daha düşük olabilir ya da en azından güç süreci boyunca duydukları otonomi ihtiyacı daha az olabilir. Bu tipler, Eski Güney’de plantasyon zencisi olmaktan mutluluk duyan uysal tiplerdir. (Eski güneyin “plantasyon zencilerini” küçümsemek gibi bir derdimiz yok. Haklarının verilmesi gerekir ki, kölelerin çoğu köleliklerinden mutlu değillerdi. Kölelikleri ile mutlu olan insanları küçümsüyoruz.)
Düşük Otonomi İhtiyacı, Uysallık ve “Mutlu Köle” Metaforu
Yetmiş sekizinci paragraf, yazarın bir önceki bölümde (77. paragraf) sorduğu “bazı insanlar modern toplumda nasıl mutlu olabiliyor?” sorusuna verdiği ilk yapısal cevaptır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, insanların güce yönelik istekleri konusunda birbirlerinden farklılaştığı ve güce yönelik dürtüleri zayıf olan bireylerin “güç sürecinden geçme ve otonomi” ihtiyaçlarının görece daha düşük olduğudur. Kaczynski, otonomi ihtiyacı düşük olan bu insanları tanımlamak için oldukça sarsıcı ve kışkırtıcı bir tarihsel metafor kullanır: Onları, Eski Güney’de köle olmaktan (plantasyon zencisi olmaktan) mutluluk duyan uysal tiplere benzetir. Yazar, kölelerin çoğunun bu durumdan mutlu olmadığını itiraf edip haklarını teslim etse de, köleliğiyle mutlu olan (uysal) insanları “küçümsediğini” açıkça ifade ederek kendi ahlaki duruşunu da netleştirir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar” bölümünün ilk kategorisidir ve makalenin geri kalanı için son derece kritik bir psikolojik zemin sunar. Yazar, 33-76. paragraflar arasında modern sistemin insanın otonomisini nasıl elinden aldığını anlatmıştı. Şimdi ise bu otonomi gaspına rağmen sistemin içinde halinden memnun görünen ilk kitleyi deşifre eder: Uysallar. Kaczynski’ye göre modern toplumda sabah 9 akşam 5 işine giden, sistemin kurallarına itiraz etmeyen ve halinden şikayet etmeyen o “mutlu” çoğunluğun bir kısmı, aslında sağlıklı oldukları için değil, tam tersine “doğuştan gelen güç dürtüleri çok zayıf olduğu için” mutludur. Yazar bu hamlesiyle, sisteme uyum sağlamayı bir “başarı” veya “psikolojik sağlık” göstergesi olmaktan çıkarıp, doğrudan bir “düşük tabiatlılık” ve “köle ruhluluk” olarak kodlar. Bu yaklaşım, yazarın daha sonra statü arayanları (79. paragraf) ve reklam kurbanlarını (80. paragraf) analiz edeceği argüman silsilesinin de kilit taşıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern topluma uyum sağlayan uysal kitleleri “mutlu kölelere” benzeten bu paragraf, kendi içinde belirgin sosyolojik körlükler ve ahlaki kibir barındırmaktadır:
79.
Bazı insanların çok istisnai bir dürtüsü olabilir ve bunun peşinde koşarken güç süreçlerini tatmin edebilirler. Örneğin, toplumsal statü için olağanüstü güçlü bir arzuya sahip olanlar tüm yaşamlarını bu oyundan hiç sıkılmaksızın statü merdivenlerini tırmanmak ile geçirebilirler.
İstisnai Dürtüler, Statü Hırsı ve Sisteme İkinci Uyum Biçimi
Yetmiş dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin “Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar” başlığı altında modern toplumda halinden memnun olan insanları sınıflandırdığı ikinci kategoriyi oluşturur. Yazarın buradaki merkezi argümanı, bazı insanların çok istisnai (sıra dışı) bir dürtüye sahip olabildikleri ve tüm güç süreçlerini yalnızca bu spesifik dürtünün peşinden koşarak tatmin edebildikleridir. Kaczynski bu duruma örnek olarak, toplumsal statü için olağanüstü güçlü bir arzuya sahip olan kişileri gösterir; bu insanlar tüm yaşamlarını, bu oyundan hiç sıkılmaksızın “statü merdivenlerini tırmanmakla” geçirebilir ve böylece sistemin içinde kalarak tatmin olabilirler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, yazarın daha önce 62. paragrafta kurduğu tezin bir nevi “istisnai” tamamlayıcısıdır. Yazar 62. paragrafta, aşk ve statü gibi toplumsal dürtülerin sıradan bir insanın “güç sürecini” (otonom çaba ihtiyacını) doldurmaya yetmeyeceğini iddia etmiş, ancak statü konusunda “çok yüksek bir arzuya sahip olanları” bu durumun istisnası olarak kenara ayırmıştı. İşte 79. paragraf, o ayrılan istisnanın detaylandırılmasıdır.
1. paragrafta otonomi ihtiyacı düşük olan “uysal” kitlelerin sisteme nasıl boyun eğdiğini anlatan yazar, burada ise uysal olmayan, son derece hırslı ve aktif bir kitlenin sisteme nasıl entegre olduğunu açıklar: Statü arayanlar. Sistem onlara tırmanacakları sonsuz merdivenler (şirket hiyerarşileri, akademik unvanlar, politik makamlar) sunar; onlar da güç süreçlerini (hedef koyma, çaba harcama, ulaşma) bu hiyerarşi içinde tatmin ederler. Yazar bu hamlesiyle, modern toplumda başarılı ve hırslı görünen elit/yönetici kesimin varoluşsal durumunu da “gerçek bir otonomi” değil, salt sisteme uyum sağlamış bir “istisna/oyun” olarak kodlayarak kendi yabancılaşma teorisinin içine hapseder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Başarı ve statü arzusunu yalnızca sistemi meşgul eden istisnai bir “oyun” olarak niteleyen bu yaklaşım, yazarın teorisini korumak adına başvurduğu bazı analitik kolaycılıklar barındırmaktadır:
80.
İnsanlar, reklamcılık ve pazarlama tekniklerine yönelik hassasiyetleri bakımından birbirlerinden ayrılırlar. Bazı insanlar o kadar hassastır ki, çok fazla para kazansalar dahi, pazarlama endüstrisinin gözlerinin önünde salladığı yeni parlak oyuncaklara duydukları doymak bilmez arzuyu tatmin edemezler. Dolayısı ile gelirleri yüksek olmasına rağmen finansal anlamda sürekli olarak kendilerini zorda hissederler ve böylece hayal kırıklığına uğrarlar.
Reklamcılığa Zafiyet, Tüketim Çarkı ve Sisteme Üçüncü Uyum Biçimi
Sekseninci paragraf, yazarın “Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar” başlığı altında modern topluma entegre olmuş kitleleri sınıflandırdığı üçüncü kategoridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, bazı insanların reklamcılık ve pazarlama tekniklerine karşı olağanüstü bir hassasiyet (zafiyet) gösterdiği ve bu yüzden sonu gelmez bir tüketim çarkına hapsolduklarıdır. Kaczynski’ye göre bu insanlar ne kadar çok para kazanırlarsa kazansınlar, pazarlama endüstrisinin “gözlerinin önünde salladığı yeni parlak oyuncaklara” duydukları doymak bilmez arzuyu asla tam olarak tatmin edemezler. Dolayısıyla, gelirleri çok yüksek olsa bile sürekli olarak kendilerini finansal bir dar boğazda hissederler ve bu durum kalıcı bir “hayal kırıklığına” dönüşür.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin daha önceki bölümlerinde (özellikle 63. paragrafta) ortaya attığı “yapay ihtiyaçlar” teorisinin doğrudan tüketici davranışına uyarlanmış halidir. Yazar 78. paragrafta otonomi ihtiyacı düşük olan “uysal” kitleleri, 79. paragrafta ise hiyerarşide yükselmekle tatmin olan “statü hırslılarını” anlatmıştı. Burada ise modern kapitalizmin ana motorunu oluşturan kitleyi, yani “kronik tüketicileri” deşifre eder. İnsanın içindeki “otonom çaba” boşluğu öylesine büyüktür ki, sistem bu boşluğu sürekli yeni ürünler icat ederek doldurmaya çalışır. İlerleyen kısımlarda yazarın bizzat itiraf edeceği üzere; maddi kazanç sağlama isteğini bütünüyle reklamcılığın bir ürünü olarak varsaymak konuyu aşırı basitleştirmek olsa da, bu analiz modern insanın içine düştüğü “hedonik koşu bandı” (sürekli daha fazlasını isteyip asla tatmin olamama) krizinin kusursuz bir özetidir. Yazar bu kitleyi sisteme “uyum sağlamış” kabul eder, çünkü bu kişiler enerjilerini sistemi yıkmak için değil, sistemin onlara sunduğu o parlak oyuncakları satın almak için daha çok çalışarak (sistemi besleyerek) harcarlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern tüketim alışkanlıklarını yalnızca reklamcılığa duyulan psikolojik bir zafiyet ve hayal kırıklığı olarak özetleyen bu yaklaşım, belirli analitik kısıtlılıklar barındırır:
81.
Bazı insanların reklamcılık ve pazarlama tekniklerine yönelik hassasiyetleri düşüktür. Bu insanlar paraya çok fazla önem vermezler. Maddi kazanç elde etmek bu insanların güç sürecini tatmin etmez.
Tüketim Kültürüne Bağışıklık ve Maddiyatın Yetersizliği
Seksen birinci paragraf, Kaczynski’nin sistem içi uyum mekanizmalarını tasnif ettiği bölümde oldukça kısa ama kritik bir istisna cümlesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; 80. paragrafta anlatılan tüketim odaklı kitlenin tam aksine, bazı insanların reklamcılık ve pazarlama tekniklerine karşı çok düşük bir hassasiyete (zafiyete) sahip olduğudur. Kaczynski’ye göre bu insanlar paraya ve maddi zenginliğe çok fazla önem vermezler; dolayısıyla sadece maddi kazanç elde etmek, bu insanların “güç sürecinden geçme” ve tatmin olma ihtiyacını karşılamaya yetmez.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin insanları modern endüstriyel topluma entegre eden “havuçları” elediği bir geçiş ve sınıflandırma aşamasıdır. Yazar 78. paragrafta itaatkâr uysalları, 79. paragrafta statü peşinde koşanları, 80. paragrafta ise tüketim çarkına hapsolmuş reklam kurbanlarını anlatmıştı. Peki ya bir insan uysal değilse, hiyerarşi basamaklarını tırmanmak ilgisini çekmiyorsa ve parlak yeni oyuncaklar (tüketim) satın almak onu tatmin etmiyorsa ne olacaktır? Eğer maddi kazanç bu insanların otonomi (güç) boşluğunu dolduramıyorsa, bu devasa varoluşsal enerji nereye akacaktır? İşte bu çok kısa paragraf, yazarın hemen ardından (83. ve 84. paragraflarda) detaylandıracağı diğer sistem içi kaçış yollarına; yani insanların “kitle hareketlerine ve ideolojilere bağlanma” ya da “ikame etkinliklere (hobiler, bilim, sanat) takıntı derecesinde yönelme” mekanizmalarına kapı aralayan yapısal bir boşluk beyanıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tüketim toplumuna bağışık olan insanları tek bir özellikle sınırlandıran bu kısa geçiş paragrafı, yazarın şematik düşünce tarzının sınırlarını gösterir:
82.
Reklamcılık ve pazarlama tekniklerine yönelik ortalama bir hassasiyete sahip insanlar mal ve hizmetlere yönelik arzularını karşılamaya yetecek kadar parayı kazanabilirler, ancak bunu ciddi bir çaba karşılığında yapabilirler (mesai yapmak, ikinci bir işte çalışmak, işinde yükselmek, vb.). Böylece maddi kazanç sağlamak güç süreçlerini tatmin eder. Fakat bu, güç sürecine yönelik ihtiyaçlarının tamamı ile tatmin olması anlamına gelmez. Güç süreci sırasında yeterli otonomiye sahip olmayabilirler (işleri emirleri takip etmekten ibaret olabilir) ve bazı dürtülerini tatmin edemeyebilirler (güvenlik, saldırganlık gibi). (80-82. paragraflarda, maddi kazanç sağlama isteğinin tamamı ile reklamcılık ve pazarlama endüstrisinin bir ürünü olduğunu varsaydığımız için durumu çok fazla basitleştirdik. Tabi ki mesele o kadar basit değildir.)
Ortalama Tüketici, Kısmi Tatmin ve Aşırı Basitleştirme İtirafı
Seksen ikinci paragraf, Kaczynski’nin tüketim kültürüne yönelik hassasiyet üzerinden kurduğu yelpazenin “ortalama” kitleyi temsil eden son basamağıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı; reklamcılık ve pazarlama tekniklerine karşı ortalama bir zafiyete sahip insanların, mesai yapmak veya işinde yükselmek gibi ciddi çabalar göstererek maddi arzularını karşılayacak parayı kazanabildikleridir. Bu ciddi çaba ve kazanım, onların güç sürecini belirli bir oranda tatmin eder. Ancak yazar, bu durumun “tam bir tatmin” sağlamadığını şerh düşer; çünkü bu kişilerin iş hayatları yalnızca “emirleri takip etmekten ibaret” olabildiği için güç süreci sırasında yeterli otonomiye sahip olamazlar ve modern toplumda güvenlik veya saldırganlık gibi diğer dürtülerini asla tatmin edemezler. Ayrıca Kaczynski paragrafın sonunda oldukça kritik bir geri adım atarak; son üç paragrafta (80-82) kurduğu “maddi kazanç sağlama isteğinin tamamı ile reklamcılığın bir ürünü olduğu” yönündeki kurgusunun meseleyi çok fazla basitleştirdiğini itiraf eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin “Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar” bölümünde toplumsal çoğunluğun durumunu açıkladığı kısımdır. Yazar 80. paragrafta doymak bilmez reklam kurbanlarını, 81. paragrafta ise tüketimden hiç etkilenmeyen istisnaları anlatmıştı. Bu paragrafta ise toplumun o büyük, “ortalama” kesiminin sistem içerisinde neden tamamen çökmediğini açıklar: Onlar “maddi hedefler” koyarak ve çabalayarak asgari de olsa bir güç süreci yaşayabilmektedirler. Kaczynski bu tespitiyle, ortalama vatandaşın iş hayatındaki koşturmacasını ve elde ettiği kısmi mutluluğu kendi teorisine entegre ederken; otonomi eksikliğini ve bastırılan dürtüleri (saldırganlık gibi) öne çıkararak bu “uyum sağlama” halinin ne kadar hastalıklı ve yetersiz bir varoluş olduğunu vurgulamaya devam etmektedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Ortalama insanın tüketim ve çalışma dengesini çözümleyen bu paragraf, hem yazarın metin kurgusundaki zayıflıkları açıkça ifşa etmesi hem de bazı yapısal genellemeleri sürdürmesi açısından önemlidir:
83.
Bazı insanlar güç ihtiyaçlarını, kısmi olarak, güçlü bir organizasyon ya da bir kitle hareketi ile özdeşlik kurarak tatmin edebilerler. Amacı ya da gücü olmayan bir birey bir harekete ya da organizasyona katılır, onun amaçlarını kendi amacı olarak kabul eder ve bu amaçlara yönelik çalışır. Amaçların bazılarına ulaşıldığında, birey, kendi kişisel çabaları amacın elde edilmesinde yalnızca önemsiz bir role sahip olmasına rağmen (hareket ya da organizasyonla özdeşleşmesi yoluyla) sanki güç sürecinden geçmiş gibi hisseder. Bu fenomen Faşistler, Naziler ve Komünistler tarafından kullanılmıştır. Bizim toplumumuz da, daha ince bir şekilde olmakla beraber, bunu kullanır. Örnek: Manuel Noriega ABD’yi rahatsız ediyordu. (Amaç: Noriega’yı cezalandırmak.) ABD Panama’yı işgal eder (çaba) ve Noriega’yı cezalandırır (amaca ulaşılması). ABD güç sürecinden geçer ve birçok Amerikalı, ABD ile girdikleri özdeşlik sebebiyle güç sürecinden vekaleten geçmiş olur. Panama işgaline yönelik geniş onayın sebebi budur, insanlara güç hissi vermiştir.[23] Aynı fenomeni ordularda, şirketlerde, siyasi partilerde, sivil toplum örgütlerinde, dini ya da ideolojik hareketlerde de görüyoruz. Özellikle solcu hareketler, güç isteklerini tatmin etme arayışında olan insanları çekme eğilimindedirler. Fakat insanların çoğu, büyük bir organizasyon ya da bir kitle hareketi ile özdeşlik kurarak güç ihtiyaçlarını tamamı ile tatmin edemez.
Kitle Hareketleriyle Özdeşleşme ve “Vekaleten” Güç Süreci
Seksen üçüncü paragraf, yazarın modern insanın sisteme uyum sağlama biçimlerini sınıflandırdığı bölümün dördüncü ve en sosyo-politik aşamasıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı; kendi hayatında amacı veya gücü olmayan bireylerin, güçlü bir organizasyon veya kitle hareketi ile özdeşlik kurarak güç ihtiyaçlarını “kısmi ve vekaleten” tatmin etmeye çalıştıklarıdır. Kaczynski’ye göre bu bireyler, katıldıkları hareketin amaçlarını kendi amaçları olarak benimserler ve hareket başarıya ulaştığında, bireysel çabaları bu başarıda tamamen “önemsiz bir role sahip olmasına rağmen” sanki güç sürecinden kendileri geçmiş gibi bir tatmin hissederler. Yazar, Faşistlerin, Nazilerin ve Komünistlerin bu fenomeni açıkça kullandığını, modern Batı toplumunun ise bunu daha ince yöntemlerle yaptığını belirtir. Metin, ABD’nin Manuel Noriega’yı cezalandırmak için Panama’yı işgal etmesi örneğini verir; Amerikan halkının bu işgali geniş çapta onaylamasının asıl sebebi, devletin bu güç gösterisiyle özdeşleşerek kendilerine vekaleten bir “güç hissi” sağlamalarıdır. Şirketler, ordular, siyasi partiler ve dini/ideolojik hareketler de aynı mekanizmayla işler. Yazar, özellikle solcu hareketlerin bu tatmin arayışındaki insanları çekme eğiliminde olduğunu belirtse de, paragrafı “insanların çoğunun kitle hareketleriyle özdeşleşerek güç ihtiyaçlarını tam olarak tatmin edemeyeceği” teşhisiyle bitirir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin psikolojik yabancılaşma teorisi ile makro-politik tarih (emperyalizm, totaliter rejimler, savaşlar) arasında kurduğu en önemli felsefi köprüdür. 78., 79. ve 80. paragraflarda sırasıyla uysallığı, statü hırsını ve tüketim zafiyetini inceleyen yazar, burada çemberi genişleterek sistemin ürettiği otonomi boşluğunun nasıl devasa ve tehlikeli kitle histerilerine dönüştüğünü açıklar. Ayrıca bu analiz, makalenin en başında (19. paragrafta) yapılan; solcunun aşağılık kompleksinden dolayı kendini bireysel olarak değerli göremediği ve ancak “özdeşlik kurduğu büyük bir organizasyonun ya da kitle hareketinin üyesi olarak” kendini güçlü hissedebileceği yönündeki teşhise doğrudan geri dönüş yapar. Modern insan otonomisini kaybettiği için, kendisinden çok daha büyük bir aygıtın (devletin, şirketin veya partinin) zaferleriyle sarhoş olarak kendi acizliğini unutmaya çalışmaktadır. Bu yapısal tespit, yazarın neden sadece kapitalizme veya sosyalizme değil, bizzat kitleleri organize eden “teknolojik-endüstriyel sistemin” kendisine karşı olduğunun da kilit göstergesidir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsanların kolektif hareketlere katılımını bütünüyle bir “psikolojik telafi ve vekaleten tatmin” mekanizmasına indirgeyen bu analiz, bazı sosyolojik körlükler ve kavramsal çelişkiler barındırır:
84.
İnsanların güç süreçlerini tatmin ettikleri bir diğer yol ikame etkinliklerdir. 38 ilâ 40. paragraflarda açıkladığımız gibi, ikame etkinlik, yapay bir amaca yönelik olan ve bireyin “tatmin” duygusunu amacın kendisine ulaşarak değil, bu amacın peşinde koşarken elde etmeye çalıştığı bir faaliyettir. Örneğin devasa kaslar yapmanın, küçük beyaz bir topu bir deliğe sokmanın, ya da posta pullarının serisini tamamlamanın pratik bir amacı yoktur. Fakat toplumumuzda birçok insan büyük bir tutkuyla kendisini vücut geliştirmeye, golfe ya da pul biriktirmeye adar. Bazı insanlar diğerlerine göre daha fazla “başkası odaklıdırlar;” bu sebeple çevresindeki insanlar önemli gördüğü için ya da toplum önemli olduğunu söylediği için, bir ikame etkinliğe daha kolay bir şekilde bağlanırlar. Bazı insanların, aslında önemsiz aktiviteler olan spor, briç, satranç ya da acayip akademik uğraşlar konusunda bu kadar ciddi olmalarının sebebi budur. Buna nazaran daha keskin görüşlü olan başka bazıları, bu faaliyetleri oldukları şeyin ötesinde bir şey olarak, yani birer ikame etkinlikten daha fazlası olarak görmezler ve bu yüzden bu faaliyetlere, güç süreçlerini tatmin etmek için gerekli olacak önemi atfetmezler. Şunu da vurgulamak gerekir ki, bir çok durumda kişinin hayatını kazanma yolu da bir ikame etkinliktir. Tam anlamıyla bir ikame etkinlik değildir, çünkü bu işi yapmaktaki motivasyonun bir bölümü fiziksel ihtiyaçları elde etmek üzerinedir. Bir bölümü de, (bazı insanlar için) toplumsal statü elde etmek ve reklamcılığın istemelerini sağladığı lükslere erişmek içindir. Fakat pek çok insan işi için ihtiyaç duyduğu para ve statüyü kazanmak için yeterli olacak olan çabadan çok daha fazlasını harcar ve bu ekstra efor bir ikame etkinliktir. Bu ekstra efor, onunla birlikte gelen duygusal yatırım ile birlikte, sistemin sürekli gelişmesindeki ve mükemmelleştirilmesindeki en önemli güçtür ve bireysel özgürlük anlamında olumsuz sonuçlara yol açar. (131. paragrafa bakınız.) Özellikle en yaratıcı bilim adamları ve mühendisler için, iş, büyük oranda bir ikame etkinlik olma eğilimindedir. Bu mesele o kadar önemlidir ki, birazdan gerçekleştireceğimiz (87 -92. paragraflar) ayrı bir tartışmayı hak etmektedir.
İkame Etkinliklerin Dönüşümü ve Sistemin Gönüllü Motoru (Kariyerizm)
Seksen dördüncü paragraf, yazarın modern insanın sisteme uyum sağlama (ve tatmin arama) yollarını sınıflandırdığı bölümün son ve en sarsıcı aşamalarından biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, insanların güç süreçlerindeki boşluğu doldurmak için “ikame etkinliklere” (surrogate activities) başvurmaları ve modern dünyada bizzat “hayatını kazanma yolunun” (kariyerin) devasa bir ikame etkinliğe dönüşmüş olduğudur. Yazar önce 38. ve 40. paragraflardaki tanımına geri dönerek; kas yapmak, küçük beyaz bir topu bir deliğe sokmak (golf) ya da pul koleksiyonu yapmak gibi hiçbir pratik amacı olmayan faaliyetleri hatırlatır. Bazı insanların “başkası odaklı” oldukları için toplumun veya çevrelerinin önemli gördüğü bu hedeflere kolayca bağlandıklarını, ancak “daha keskin görüşlü” insanların bunların sahteliğini fark edip tatmin olamadıklarını belirtir. Paragrafın asıl vurucu tezi ise şudur: Birçok insan işinde, sadece fiziksel ihtiyaçlarını veya reklamların dayattığı lüksleri karşılamak için gerekenden çok daha fazla efor (ekstra çaba) harcar. İşte bu ekstra çaba ve beraberindeki duygusal yatırım, sistemin sürekli gelişmesini ve mükemmelleştirilmesini sağlayan en önemli güçtür; özellikle de en yaratıcı bilim adamları ve mühendisler için iş, bütünüyle bir ikame etkinliğe dönüşür.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başından beri inşa ettiği “yabancılaşma” ve “güç süreci” teorisini, modern iş ahlakı (workaholism) ve sistemin büyüme dinamikleriyle doğrudan birbirine bağladığı kusursuz bir sentezdir. Yazar 78-83. paragraflar arasında itaati, statü hırsını, tüketimi ve kitle hareketlerini incelemişti. Burada ise sistemin nasıl olup da bu kadar hızlı geliştiği sorusuna psikolojik bir cevap verir: Sistem kendi iç dinamikleriyle değil, güç sürecinden (otonomiden) mahrum bırakılmış insanların bu varoluşsal boşluğu doldurmak için işlerine “hastalıklı bir şekilde” sarılmaları (ekstra eforları) sayesinde büyümektedir. Kaczynski bu tespitle kapitalist “başarı, çok çalışma, kariyer yapma” mitini temelinden yıkarak, bu eforu bireysel özgürlüğün altını oyan trajik bir gönüllü kölelik (ikame etkinlik) olarak yeniden tanımlar. Bu paragraf, makalenin hemen ardından (87-92. paragraflarda) “Bilim Adamlarının Motivasyonları” başlığı altında başlatacağı teknoloji/bilim eleştirisine doğrudan ve çok güçlü bir felsefi zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern çalışma kültürünü ve insan eforunu tamamen “ikame etkinlik” kavramı üzerinden patolojikleştiren bu paragraf, yazarın ideolojik şablonunun getirdiği bazı analitik körlükleri barındırmaktadır:
85.
Bu bölümde, modern toplumdaki pek çok insanın, güç sürecine yönelik ihtiyaçlarını nasıl az ya da çok tatmin ettiklerini açıkladık. Fakat insanların çoğunluğunun güç sürecine yönelik ihtiyaçlarının tam olarak tatmin edilmediğini düşünüyoruz. İlk olarak, statü konusunda tatmin edilemeyecek kadar güçlü bir arzuya sahip olanlar, bir ikame etkinliğe sıkı bir şekilde “bağlananlar” ya da bir hareket ya da organizasyonla yeteri kadar güçlü bir bağ kurarak güç ihtiyaçlarını tatmin edenler istisna kişiliklerdir. Bunun haricindeki kişiler, ikame etkinlikler yolu ile ya da bir organizasyon ile özdeşlik kurarak yeteri kadar tatmin olmazlar. (41, 64. paragraflara bakınız.) İkinci olarak, sistem tarafından, açıkça bu amaç için konmuş kurallar ya da toplumsallaşma yolu ile çok büyük bir kontrol uygulanır. Bunun sonuçları otonomide yaşanan eksiklik, bazı amaçların gerçekleştirilmesindeki imkansızlık sebebiyle yaşanan hayal kırıklığı ve birçok dürtünün baskılanması gerekliliğidir.
Uyum Mekanizmalarının İflası ve Genel Yabancılaşmanın Bilançosu
Seksen beşinci paragraf, Kaczynski’nin “Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar” başlığı altında yürüttüğü sosyolojik ve psikolojik tahlillerin nihai özetidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; modern toplumda insanların güç sürecine yönelik ihtiyaçlarının çoğunlukla tam olarak tatmin edilemediğidir. Yazar, bir önceki bölümlerde saydığı ve sisteme uyum sağladığı varsayılan kişilerin (statü hırsı çok yüksek olanlar, ikame etkinliklere sıkı sıkıya bağlananlar veya kitle hareketleriyle güçlü özdeşlik kuranlar) aslında yalnızca “istisna kişilikler” olduğunu öne sürer. Toplumun geri kalan büyük çoğunluğu ise ikame etkinlikler veya organizasyonlar yoluyla yeteri kadar tatmin olamaz. Ayrıca paragrafın ikinci büyük tespiti, sistemin insanlara açık kurallar ve toplumsallaşma yoluyla “çok büyük bir kontrol” uyguladığıdır; bunun kaçınılmaz sonucu ise otonomi eksikliği, amaca ulaşamamanın getirdiği hayal kırıklığı ve birçok doğal dürtünün baskılanmasıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın 77. paragraftan itibaren kurduğu “modern hayatta mutlu görünen kitlelerin deşifresi” bölümünün kapanışıdır. Kaczynski; uysalları (78. paragraf), statü peşinde koşanları (79. paragraf), reklam kurbanlarını (80. paragraf), kitle hareketlerine katılanları (83. paragraf) ve işkolikleri (84. paragraf) tek tek analiz ettikten sonra burada genel bir hüküm verir: Sistemin sunduğu bu “havuçların” hiçbiri, insanın içindeki o devasa varoluşsal otonomi boşluğunu (güç sürecini) tam olarak doldurmaya yetmez. Bu tespit, hemen ardından (86. paragrafta) gelecek olan ve yazarın ahlaki/felsefi pozisyonunu en net şekilde özetleyen o meşhur çıkışına zemin hazırlar: Yazar bir sonraki adımda, “İnsanlar bu yapay yollarla (ikame etkinlikler ve kitle hareketleri ile) tatmin olsalar dahi, biz bu topluma yine de karşı olurduk, çünkü bu yollarla tatmin olmak onur kırıcıdır (hakarettir)” diyerek kendi itirazının yalnızca pratik bir “mutsuzluk” tespiti olmadığını, ontolojik bir reddiye olduğunu ilan edecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern toplumdaki uyum sağlama ve tatmin bulma biçimlerini “çoğunluk için yetersiz” ve “istisnai” ilan eden bu özet paragrafı, yazarın kendi teorisini korumak adına başvurduğu bazı analitik zaaflar barındırmaktadır:
86.
Ancak, endüstriyel-teknolojik sistemdeki birçok insan tatmin olsaydı dahi, biz (FC), bu tarz bir topluma yine de karşı olurduk. Çünkü (başka sebepler ile birlikte) bir insanın güç sürecini, gerçek amaçlar peşinde koşmak yerine ikame etkinlikler yolu ile ya da bir organizasyonla kurduğu özdeşlik yolu ile tatmin etmesini hakaret olarak görüyoruz.
Mutluluğun Reddi, Ontolojik İtiraz ve Dogmatik Kapanış
Seksen altıncı paragraf, Kaczynski’nin (FC – Freedom Club) tüm yabancılaşma ve güç süreci teorisini ahlaki bir dogmaya dönüştürdüğü çok keskin bir manifestodur. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel-teknolojik sistemdeki insanlar bu yapı içerisinde bir şekilde tatmin olsalar (mutlu olsalar) dahi, kendisi bu topluma yine de karşı olacaktır. Kaczynski’ye göre itirazın asıl sebebi artık sadece sistemin “işe yaramaması” veya “insanları mutsuz etmesi” değildir; asıl mesele, bir insanın güç sürecini kendi otonom çabasıyla gerçek amaçlar peşinde koşarak değil de, yapay “ikame etkinlikler” ya da “kitle hareketleriyle özdeşleşme” yoluyla tatmin etmesinin bizzat insan onuruna yönelik bir “hakaret” (aşağılama) olmasıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu çok kısa fakat sarsıcı paragraf, “Bazı İnsanlar Nasıl Uyum Sağlar” bölümünün (77-85. paragraflar) nihai kapanışı ve makalenin felsefi dönüm noktasıdır. Yazar önceki bölümlerde insanların teknolojik topluma uyum sağlamak için statüye, tüketime veya ideolojilere sığındığını, ancak çoğunluğun yine de tam bir tatmin yaşayamadığını iddia etmişti. Fakat 86. paragrafta Kaczynski, kendi argümanını radikal bir şekilde vites büyüterek “faydacı/psikolojik” bir eleştiriden “ontolojik/ahlaki” bir eleştiriye taşır. Okuyucuya zımnen şunu söyler: “Benim devrimciliğim insanların mutsuzluğuna dayanan bir merhamet hareketi değildir; benimki insan onurunu korumaya yönelik mutlak bir ahlaki isyandır.” Mutluluğun kendisini, eğer yapay yollardan elde edilmişse, bir “hakaret” olarak etiketleyen bu yaklaşım, yazarın hemen ardından (87. paragraftan itibaren) başlayacağı ve “bilim adamlarının motivasyonlarını” tarihin en büyük ikame etkinliği olarak yargılayacağı yeni bölüme kusursuz bir felsefi zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tüm toplumsal tatmin yollarını insan onuruna yapılmış bir “hakaret” olarak ilan eden bu paragraf, Kaczynski’nin kurduğu mantık evrenindeki en büyük kibri ve felsefi açmazı barındırmaktadır:
Bilim Adamlarının Motivasyonları
87.
Bilim ve teknoloji, ikame etkinliklerin en önemli örneklerini sunmaktadırlar. Bazı bilim adamları motivasyonlarının “merak” ya da “insanlığa faydalı olmak” olduğunu söyler. Fakat bunların ikisinin de, bilim adamlarının çoğunluğunun gerçek motivasyonları olamayacağını görmek kolaydır. “Merak” örneğin, tamamen absürt bir kavramdır. Bilim adamlarının çoğu, normal bir merak duygusunun nesnesi olamayacak, aşırı derecede uzmanlaşmış problemler üzerinde çalışırlar. Örneğin bir astronom, matematikçi ya da böcek bilimci izopropiltrimetilmetan’ın özellikleri hakkında bir merak duyar mı? Tabi ki hayır. Yalnızca bir kimyager böyle bir meraka sahiptir ve bunu merak etmesinin tek sebebi kimyanın onun ikame etkinliği olmasıdır. Kimyager, yeni keşfedilmiş bir böcek türünün doğru sınıflandırması ile ilgilenir mi? Hayır. Bu problem yalnızca böcek bilimciyi ilgilendirir, çünkü böcek bilimi onun ikame etkinliğidir. Eğer kimyager ve böcek bilimci, fiziksel ihtiyaçlarını karşılamak için ciddi bir efor sarf etmek zorunda olsalardı ve bu efor yeteneklerini bilimsel faaliyetin dışında ve ilginç bir şeklide kullanmalarını gerektirseydi, izopropiltrimetilmetan ya da böceklerin sınıflandırılması umurlarında olmazdı. Lisans sonrası eğitimi fonlayan kaynakların yetersiz olduğunu ve bu durumun kimyagerin bir sigortacı olmasını zorunlu kıldığını varsayalım. Bu durumda sigortacılık ile ilgili meselelere büyük bir ilgi duyacaktır, fakat izopropiltrimetilmetan ile hiç ilgilenmeyecektir. Her halükârda, bilim adamlarının işlerine adadığı zaman ve çabanın miktarı, sadece bir merakın tatmini için normal değildir. Bilim adamlarının motivasyonlarını “merak” ile açıklamak hiç mantıklı değildir.
Bilimin İkame Etkinliğe İndirgenmesi ve “Merak” Efsanesinin Yıkılışı
Seksen yedinci paragraf, Kaczynski’nin makalesinde yeni ve oldukça kritik bir alt başlığa (“Bilim Adamlarının Motivasyonları”) geçtiği temel giriş metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, bilim ve teknolojinin “ikame etkinliklerin en önemli örneklerini sunduğu” ve bilim insanlarını araştırmaya iten temel güdünün sanıldığı gibi “merak” olmadığıdır. Yazar, meraka dayalı bu popüler açıklamayı “absürt” bulur; zira ona göre bilim insanları genel bir merak duygusuyla değil, (örneğin izopropiltrimetilmetan’ın özellikleri veya yeni keşfedilmiş bir böcek türünün doğru sınıflandırılması gibi) son derece dar ve uzmanlaşmış problemlerle ilgilenirler. Kaczynski’ye göre bir astronomun, kimyagerin veya böcek bilimcinin bu spesifik detaylara duyduğu ilginin tek sebebi, o bilim dalının kişinin kendi varoluşsal boşluğunu doldurmak için seçtiği bir “ikame etkinlik” olmasıdır. Yazar bu tezini kanıtlamak için çarpıcı bir varsayım sunar: Eğer bu bilim insanları fiziksel hayatta kalmak için çabalamak zorunda kalsalardı ya da fon yetersizliğinden dolayı bir kimyager sigortacı olmak zorunda kalsaydı, izopropiltrimetilmetan zerre kadar umurunda olmayacak, enerjisini sigortacılık meselelerine adayacaktı. Ayrıca yazar paragrafı, bilim insanlarının işlerine harcadığı devasa zaman ve çabanın basit bir merakın tatminiyle açıklanamayacak kadar anormal olduğunu söyleyerek kapatır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin daha önceki bölümlerinde (38-41. paragraflar) tanımlanan “ikame etkinlikler” kavramının ve hemen öncesindeki 84. paragrafta belirtilen “ekstra eforun ve kariyerin ikame etkinliğe dönüşmesi” tezinin doğrudan bilim camiasına uyarlanmasıdır. Yazar, insanların sisteme nasıl uyum sağladığını anlattığı bir önceki bölümü kapattıktan hemen sonra, doğrudan endüstriyel-teknolojik sistemin yaratıcılarını (bilim insanlarını ve teknisyenleri) hedef tahtasına oturtur. Kaczynski’nin stratejik amacı, toplumda kutsanan “bilimin yalnızca gerçeği bulmak ve insanlığa fayda sağlamak için yapıldığı” yanılsamasını yıkmaktır. İlerleyen paragraflarda sistemin rasyonel bir ahlakla değil, yalnızca bilim insanlarının “güç sürecinden geçme” (amaç belirleme, çaba harcama ve problemi çözme) yönündeki psikolojik tatminsizlikleri doğrultusunda kör bir şekilde ilerlediğini ilan edecektir. 87. paragraf, bilimi bir ideal olmaktan çıkarıp bencilce bir “hobi/takıntı” statüsüne indirgeyerek bu büyük eleştirinin ilk tuğlasını koyar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimsel üretimi ve insan zekâsını tamamen “ikame etkinlik” ve tatminsizlik üzerinden okuyan bu paragraf, Kaczynski’nin dogmatik ilkelciliğinin yarattığı bazı mantıksal ve felsefi körlükler barındırmaktadır:
88.
“İnsanlığa faydalı olmak” açıklaması daha inandırıcı değildir. Bazı bilimsel çalışmaların insan ırkının refahı ile hiçbir alakası yoktur – arkeolojinin çoğu ya da mesela karşılaştırmalı dil bilimi. Bilimin başka bazı alanları açık bir şekilde tehlikeli olasılıklar içermektedir. Fakat bu alanlardaki bilim adamları, en az aşı üreten ya da hava kirliliğini araştıran bilim adamları kadar hevesli bir şekilde çalışmaktadırlar. Nükleer güç santrallerini açık bir duygusal bağlılık ile savunan Dr. Edward Teller örneğini düşünün. Bu bağlılık, insanlığa faydalı olmak gibi bir istekten mi ileri gelmektedir? Eğer öyle ise neden Dr. Teller başka “insani” meseleler söz konusu olduğunda bu kadar duygusallaşmamaktadır? Eğer bu kadar insani birisi idiyse neden hidrojen bombasının yapımına yardım etti? Başka birçok diğer bilimsel ilerlemede olduğu gibi, nükleer güç santrallerinin gerçekten insanlığa faydalı olup olmadığı tartışmaya açıktır. Ucuz elektrik, atıkların birikmesinden ve kaza risklerinden daha mı önemlidir? Dr. Teller meselenin yalnızca bir yüzünü görmektedir. Nükleer güce olan duygusal bağlılığının “insanlığa faydalı olmak” arzusundan kaynaklanmadığı, fakat kendi işinden ve onun pratik anlamda kullanıma sokulmasından aldığı kişisel tatminden kaynaklandığı oldukça açıktır.
“İnsanlığa Fayda” Efsanesinin Yıkılışı ve Dr. Teller Örneği
Seksen sekizinci paragraf, yazarın bir önceki bölümde (87. paragraf) “merak” kavramını çürüterek başladığı bilim eleştirisinin ikinci aşamasıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı, bilim insanlarını araştırmaya iten güdünün “insanlığa faydalı olmak” şeklindeki o meşhur iddia da olamayacağıdır. Kaczynski bu tezini kanıtlamak için bilimin üç farklı veçhesine dikkat çeker: İlk olarak, arkeoloji veya karşılaştırmalı dilbilimi gibi alanların insan ırkının fiziksel refahıyla hiçbir alakası yoktur, ancak bu alanlardaki bilim insanları da diğerleri kadar şevkle çalışır. İkincisi, açıkça tehlikeli olan (örneğin nükleer) alanlardaki bilim insanları da aşı üretenler kadar heveslidir. Üçüncü ve en çarpıcı kanıt olarak ise yazar, Dr. Edward Teller (hidrojen bombasının babası) örneğini verir. Dr. Teller’ın nükleer enerjiye olan aşırı duygusal bağlılığının insanlık sevgisinden kaynaklanmadığını; eğer öyle olsaydı hidrojen bombası yapımına yardım etmeyeceğini ve diğer insani meselelerde de aynı duygusallığı göstereceğini belirtir. Sonuç olarak yazar, bilim insanının asıl bağlılığının “insanlığa” değil, kendi işinden ve o işin pratik uygulamasından aldığı kişisel tatmine (ikame etkinliğe) yönelik olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin “Bilim Adamlarının Motivasyonları” (87-92. paragraflar) alt başlığında yürüttüğü o büyük felsefi deşifrenin kilit taşıdır. 87. paragrafta “bilim sadece bir meraktır” şeklindeki masumane savunmayı yıkan yazar, burada “bilim insanlığın iyiliği içindir” şeklindeki ahlaki/faydacı savunmayı da yerle bir eder. Eğer bilim merak için yapılmıyorsa ve insanlığın iyiliğini de gözetmiyorsa geriye tek bir açıklama kalır: Bilim, sadece bilim insanlarının varoluşsal boşluklarını doldurmak için oynadıkları bencil ve tehlikeli bir “oyundur”. Bu sarsıcı tespit, yazarın hemen ardından (89. ve 92. paragraflarda) bilimin “insanlığın refahına veya ahlaki bir kritere göre değil, yalnızca bilim adamlarının psikolojik ihtiyaçlarına itaat ederek kör bir şekilde ilerlediği” yönündeki nihai hükmüne kusursuz bir geçiş sağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimsel üretimin arkasındaki insani veya ahlaki motivasyonları bütünüyle “kişisel tatmin ve ikame etkinlik” olarak değersizleştiren bu analiz, belirgin analitik zaaflar ve retorik çarpıtmalar barındırmaktadır:
89.
Aynı şey bilim adamlarının geneli için de geçerlidir. Bazı olası nadir istisnalar haricinde, amaçları merak ya da insanlığa faydalı olmak değil, güç sürecinden geçmektir: Bir amaca sahip olmak (çözecek bir bilimsel problem), bir çaba sarf etmek (araştırma) ve amaca ulaşmak (problemin çözümü). Bilim bir ikame etkinliktir çünkü bilim adamları çoğunlukla işin kendisinden aldıkları tatmin duygusu için çalışırlar.
Bilimin İkame Etkinlik Olarak İfşası ve Güç Sürecinin Tamamlanması
Seksen dokuzuncu paragraf, yazarın bilim insanlarının motivasyonlarına dair yürüttüğü eleştirinin nihai sentezini ve teşhisini sunduğu kilit bölümdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı, nadir istisnalar dışında bilim insanlarını motive eden asıl gücün merak ya da insanlığa fayda sağlamak değil, doğrudan doğruya “güç sürecinden geçme” ihtiyacı olduğudur. Kaczynski, daha önce tanımladığı güç sürecinin üç temel aşamasını doğrudan bilimsel pratiğe uyarlar: Bir amaca sahip olmak (çözülecek bir bilimsel problem bulmak), çaba sarf etmek (araştırma yapmak) ve amaca ulaşmak (problemi çözmek). Yazar, bilim insanlarının çoğunlukla işin kendisinden aldıkları bu kişisel tatmin duygusu için çalıştıklarını belirterek, bilimi tarihin en büyük “ikame etkinliklerinden” biri olarak ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 87. ve 88. paragraflarda kurulan yıkıcı argümanların mantıksal sonucudur. Yazar, 87. paragrafta bilimin basit bir “merak” duygusuyla açıklanamayacak kadar dar ve uzmanlaşmış olduğunu, 88. paragrafta ise nükleer silahlara destek veren Dr. Teller örneği üzerinden “insanlığa fayda” efsanesinin gerçeği yansıtmadığını öne sürmüştü. Tüm bu soylu (ve toplumsal olarak kabul gören) bahaneler ortadan kalktığında geriye kalan tek açıklama, 89. paragrafta formüle edilen bu “bencilce psikolojik tatmin ve güç süreci” tezidir. Yazar bu hamlesiyle, teknolojik sistemi var eden ve ilerleten en üst düzey zihinsel faaliyetin (bilimin) bile rasyonel, ahlaki veya insan odaklı bir temele dayanmadığını, tamamen bir varoluşsal boşluk doldurma oyunu olduğunu iddia eder. Bu sarsıcı teşhis, makalenin ilerleyen kısmında (92. paragrafta) bilimin insan ırkının gerçek refahına göre değil, yalnızca bilim adamlarının ve yöneticilerin psikolojik ihtiyaçlarına itaat ederek “kör bir şekilde” ilerlediği yönündeki o karanlık hükmün felsefi zeminini oluşturur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimsel üretimi tamamen bencilce bir “ikame etkinlik ve güç süreci” şablonuna hapseden bu paragraf, yazarın insan doğasına yönelik indirgemeci mantığının en belirgin örneklerinden birini barındırır:
90.
Tabi ki mesele bu kadar basit değildir. Birçok bilim adamı için başka motivasyonlar da söz konusudur. Para ve statü gibi örneğin. Bazı bilim adamları, statü konusunda doyurulamayan bir arzuya sahip olan tiplerden olabilirler (paragraf 79’a bakınız). Bu arzu, işleri ile ilgili motivasyonlarının büyük bir kısmını oluşturabilir. Hiç şüphe yok ki, bilim adamlarının çoğu, genel nüfusun çoğunluğu gibi, reklamcılık ve pazarlama faaliyetlerinden etkilenirler ve ürün ve hizmetlere duydukları isteği karşılamak için paraya ihtiyaç duyarlar. Bu sebeple bilim, yalnızca bir ikame etkinlik değildir. Fakat büyük oranda ikame bir etkinliktir.
Bilim İnsanlarının Diğer Motivasyonları (Para, Statü) ve İkame Etkinliğin Esnetilmesi
Doksanıncı paragraf, yazarın bir önceki bölümde (89. paragraf) bilimi mutlak bir “ikame etkinlik” olarak tanımladığı o keskin iddiasını bir miktar yumuşattığı ve gerçekliğe uyarladığı bir esneme (taviz) bölümüdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı; meselenin aslında o kadar da basit olmadığı, bilim insanlarını motive eden şeyin yalnızca psikolojik güç süreci (problem çözme hazzı) değil, aynı zamanda para ve statü gibi diğer dünyevi arzular olduğudur. Kaczynski, daha önce 79. paragrafta bahsettiği “doyurulamayan statü arzusuna” sahip kişilerin bilim camiasında da bulunduğunu ve bilim insanlarının çoğunun sıradan insanlar gibi reklam ve pazarlama faaliyetlerinden etkilenerek tüketim arzularını karşılamak için paraya ihtiyaç duyduklarını belirtir. Dolayısıyla yazar paragrafı, “bilim yalnızca bir ikame etkinlik değildir, fakat büyük oranda ikame bir etkinliktir” diyerek bağlar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin kurguladığı “güç süreci” şablonunun gerçek dünyadaki karmaşıklıkla sınandığında gösterdiği esnekliğin bir ürünüdür. Yazar, 82. paragrafta da maddi kazanımın sadece reklamların ürünü olmadığını söyleyerek kendi teorisine bir şerh düşmüştü. Burada da benzer bir hamleyle bilim insanlarını yalnızca laboratuvara kapanmış, soyut bir “güç süreci” takıntılı yabancılaşmış varlıklar olmaktan çıkarır; onları toplumun genel uyum mekanizmalarına (statü hırsı ve tüketim çarkına) geri bağlar. Bilim insanları sadece kendi entelektüel oyunlarını oynamazlar; aynı zamanda kapitalist sistemin sunduğu havuçların (para ve prestijin) peşinden koşarak sisteme tam bir uyum sağlarlar. Bu gerçekçi ekleme, yazarın hemen ardından (91. ve 92. paragraflarda) bilimin neden insanlığın gerçek refahını hiçe sayıp yalnızca “bilim adamlarının ve yöneticilerin psikolojik ihtiyaçlarına itaat ederek kör bir şekilde ilerlediğini” ilan edeceği büyük kapanış için eksik parçaları tamamlamaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimsel motivasyonu para ve statü hırsıyla genişleterek kısmi bir sosyolojik gerçekçilik yakalayan bu paragraf, yazarın genel felsefi şablonunun yarattığı temel sorunları yine de aşamamaktadır:
91.
Bilim ve teknoloji aynı zamanda güçlü bir kitle hareketi oluşturur ve pek çok bilim adamı güce yönelik ihtiyaçlarını bu kitle hareketi ile özdeşlik içerisine girerek tatmin eder. (Bakınız paragraf 83.)
Bilimin Bir Kitle Hareketine Dönüşmesi ve Vekaleten Güç Tatmini
Doksan birinci paragraf, yalnızca tek bir cümleden oluşmasına rağmen yazarın bilim eleştirisine yepyeni bir sosyolojik boyut kattığı oldukça stratejik bir teşhistir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; bilim ve teknolojinin salt akademik veya mesleki bir alan olmanın ötesine geçerek “güçlü bir kitle hareketi” oluşturduğu ve pek çok bilim adamının güce yönelik varoluşsal ihtiyaçlarını bu büyük kitle hareketiyle özdeşleşerek tatmin ettiğidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, Kaczynski’nin makalede daha önce birbirinden bağımsız gibi görünen iki büyük teorisini kusursuzca birbirine bağlar: 83. paragrafta işlenen “Kitle Hareketleriyle Özdeşleşme” mekanizması ile 87-90. paragraflarda işlenen “Bilim Adamlarının Motivasyonları” tezi. Yazar, 83. paragrafta insanların kendi bireysel amaçsızlıklarını ve güçsüzlüklerini Faşizm, Komünizm veya emperyalizm gibi büyük hareketlere katılarak (ve onların zaferleriyle vekaleten gururlanarak) telafi ettiklerini anlatmıştı. Şimdi ise, bilim ve teknoloji dünyasının da rasyonel bir araştırma sahası olmaktan öte, tıpkı bu ideolojiler gibi devasa bir “kitle hareketi” olduğunu ilan eder. Bir bilim adamı yalnızca laboratuvarındaki problemi çözerek (ikame etkinlik) veya para kazanarak (tüketim) tatmin olmaz; aynı zamanda o büyük, yenilmez “Bilimsel İlerleme” ordusunun bir neferi olmaktan gelen devasa bir vekaleten güç hissi yaşar. Bu tespit, hemen bir sonraki paragrafta (92. paragraf) bilimin neden insanlığın refahını hiç umursamadan, yalnızca elitlerin ve bilim adamlarının psikolojik ihtiyaçlarına itaat ederek “kör bir şekilde ilerlediği” şeklindeki nihai hükmüne mükemmel bir sosyolojik zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimsel faaliyeti politik veya ideolojik bir “kitle hareketi” ile aynı kefeye koyan bu yaklaşım, yazarın ideolojik şablonunun yarattığı belirli kavramsal çelişkiler barındırmaktadır:
92.
Bu sebeple bilim, insan ırkının gerçek refahı ya da başka herhangi bir kriterin yönlendirmesine bağlı olmadan, yalnızca bilim adamlarının, araştırmaları fonlayan devlet yetkilerinin ve şirket yöneticilerinin psikolojik ihtiyaçlarına itaat ederek, kör bir şekilde ilerlemektedir.[24]
Bilimin “Kör İlerleyişi”, Elitlerin Psikolojisi ve Nihai Hüküm
Doksan ikinci paragraf, Kaczynski’nin “Bilim Adamlarının Motivasyonları” alt başlığı (87-92. paragraflar) altında yürüttüğü devasa sistem eleştirisinin kapanış cümlesi ve nihai sentezidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, oldukça karanlık ve kesin bir hükümdür: Bilim, insan ırkının gerçek refahına ya da başka herhangi bir rasyonel kritere göre yönlendirilmez; yalnızca bilim adamlarının, devlet yetkililerinin ve şirket yöneticilerinin psikolojik ihtiyaçlarına itaat ederek “kör bir şekilde” ilerler. Yazar bu tespitiyle bilimi etik, ahlaki veya toplumsal bir pusulası olan bir kurum olmaktan çıkarıp, onu sadece elit bir azınlığın (teknisyenler, bürokratlar ve kapitalistler) kendi varoluşsal “güç süreci” boşluklarını doldurmak için kullandıkları otonom ve kontrolden çıkmış bir canavara benzetir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 87. paragraftan beri ilmek ilmek işlenen felsefi deşifrenin zirve noktasıdır. Yazar daha önceki bölümlerde “merak” efsanesini ve “insanlığa fayda” masalını yıkmış, yerine “ikame etkinlik”, “maddi/statü hırsı” ve “kitle hareketi ile vekaleten tatmin” kavramlarını yerleştirmişti. 92. paragraf ise tüm bu psikolojik tahlilleri makro-politik bir sonuca bağlar. Eğer bilimin ilerleyişini belirleyen şey insanlığın faydası değil de yalnızca birkaç elitin laboratuvardaki tatmin duygusu, statü hırsı veya şirketlerin fonlama öncelikleriyse; o halde teknolojiyi ahlaki olarak sınırlandırmak veya “insani amaçlar” doğrultusunda kontrol etmek imkânsızdır. Bu paragraf, makalenin ilerleyen bölümlerinde (111-114. paragraflar) karşımıza çıkacak olan “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez” fikrinin en temel rasyonelini oluşturur: Gözleri kör olan ve sadece bencil psikolojik dürtülerle ilerleyen bir mekanizma ehlileştirilemez, ancak yok edilebilir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimsel ve teknolojik ilerlemeyi bütünüyle psikolojik bir körlüğe ve elitlerin tatminine indirgeyen bu paragraf, hem yazarın kendi itirafını hem de sosyo-ekonomik körlükleri barındırmaktadır:
Özgürlüğün Doğası
93.
Endüstriyel-teknolojik toplumun, insan özgürlüğünün alanını sürekli olarak daraltmasını engelleyecek şekilde reforme edilemeyeceğini iddia ediyoruz. Fakat “özgürlük” çok farklı şekillerde yorumlanabilecek bir kavram olduğu için, ne tarz bir özgürlük ile ilgilendiğimizi açıklığa kavuşturmak zorundayız.
Reformun İmkânsızlığı İlanı ve Özgürlüğü Yeniden Tanımlama İhtiyacı
Doksan üçüncü paragraf, Kaczynski’nin makalesinde yepyeni ve felsefi ağırlığı en yüksek kısımlardan biri olan “Özgürlüğün Doğası” (The Nature of Freedom) alt başlığının açılış ve manifesto cümlesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı oldukça kesin ve tavizsizdir: Endüstriyel-teknolojik toplum, insan özgürlüğünü sürekli olarak daraltmaktadır ve bu daralmayı engelleyecek hiçbir “reform” yapılamaz. Yazar, sistemin reforme edilemeyeceği hükmünü peşinen verdikten hemen sonra, “özgürlük” kavramının çok farklı şekillerde yorumlanmaya açık, esnek bir kelime olduğunu itiraf eder ve kendi eleştirisinin anlaşılabilmesi için öncelikle ne tarz bir “özgürlükten” bahsettiğini açıklığa kavuşturmak zorunda olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa geçiş paragrafı, makalenin başından beri inşa edilen psikolojik ve sosyolojik çerçevenin nihayet somut bir politik/felsefi zemine oturtulmasıdır. Yazar, 87-92. paragraflar arasındaki “Bilim Adamlarının Motivasyonları” bölümünü “sistem hiçbir rasyonel kritere veya insanlığın refahına göre değil, elitlerin psikolojik ihtiyaçları doğrultusunda kör bir şekilde ilerler” diyerek kapatmıştı. Mademki sistem kördür ve otonom bir şekilde genişlemektedir, o halde onu “insancıllaştırmak” veya “reforme etmek” yapısal olarak imkânsızdır. Kaczynski bu paragrafta, okuyucunun aklına derhal gelecek olan “İyi ama biz demokratik devletlerde yaşıyoruz, anayasal haklarımız var, reform yapabiliriz” şeklindeki liberal/burjuva itirazının önünü kesmek için stratejik bir hamle yapar. Kaczynski okuyucuya şunu ima eder: Sizin bildiğiniz ve alıştığınız (anayasal/toplumsal) özgürlük kavramı sahtedir; asıl sorunu görebilmeniz için kelimenin sözlük anlamını benim (anarşo-ilkelci) standartlarıma göre baştan tanımlamamız gerekecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın “özgürlüğü kendi kavramsal çerçevesine göre tanımlamaya hazırlandığı” bu giriş paragrafı, Kaczynski’nin retorik stratejisinin temel manipülasyonlarını da barındırır:
94.
“Özgürlük,” güç sürecinden, hiç kimsenin, özellikle herhangi bir büyük organizasyonun müdahalesi, manipülasyonu ve yönlendirmesine tabi olmadan – ikame etkinliklerin yapay amaçları ile değil gerçek amaçlarla – geçebilme imkanına sahip olmaktır. Özgürlük (birey olarak ya da küçük bir grubun üyesi olarak) kendi varoluşunun ölüm kalım meselelerini kontrol altında tutabilmektir: Gıda, kıyafet, barınma ve kişinin çevresinde bulunabilecek herhangi bir tehlikeye karşı kendini savunabilmesi. Özgürlük güce sahip olmak demektir, başka insanları kontrol etmek üzerine bir güç değil fakat kendi hayatının koşullarını kontrol edebilme gücü.[25] Herhangi bir kişi ya da kurum (özellikle büyük bir organizasyon), kişinin üzerinde güç sahibi ise, bu güç ne kadar iyi niyetli, toleranslı ve müsamahalı bir şekilde kullanılırsa kullanılsın, bu kişi özgür değildir. Özgürlüğü basit bir serbestlik ile karıştırmamak önemlidir (bakınız paragraf 72).
Gerçek Özgürlüğün Yeniden Tanımlanması ve “Hayatta Kalma” Otonomisi
Doksan dördüncü paragraf, Kaczynski’nin tüm felsefi/politik yapısını üzerine inşa ettiği o meşhur ve radikal “özgürlük” tanımını yaptığı merkez üssüdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı; özgürlüğün basitçe canının istediğini yapabilmek (serbestlik) olmadığı, doğrudan doğruya büyük organizasyonların müdahalesi olmadan “gerçek amaçlarla” (ikame etkinliklerle değil) güç sürecinden geçebilme imkânı olduğudur. Kaczynski’ye göre özgürlük, bireyin ya da küçük bir grubun kendi varoluşunun “ölüm kalım meselelerini” (gıda, kıyafet, barınma ve tehlikelere karşı savunma) bizzat kendi kontrolü altında tutabilmesidir. Özgürlük bir “güç” meselesidir; ancak bu, başkalarını kontrol etme gücü değil, “kendi hayatının koşullarını kontrol edebilme gücüdür”. Paragrafın en vurucu politik hükmü ise şudur: Eğer herhangi bir büyük kurum veya organizasyon sizin üzerinizde güç sahibiyse, bu gücü ne kadar iyi niyetli, toleranslı ve müsamahalı kullanırsa kullansın, siz özgür değilsinizdir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın 33. paragraftan beri inşa ettiği “güç süreci” ve “ikame etkinlikler” psikolojisinin kusursuz bir şekilde politik teoriye dönüştürüldüğü yerdir. Bir önceki paragrafta (93. paragraf) sistemin reforme edilemeyeceğini ilan eden yazar, burada okuyucunun elindeki “modern/anayasal özgürlük” algısını tamamen parçalayarak yerine kendi anarşo-ilkelci standartlarını koyar. Eğer özgürlüğün tanımı yazarın dediği gibi “gıda, barınma ve fiziksel güvenlik meselelerini büyük kurumlara muhtaç olmadan bizzat çözmek” ise; modern endüstriyel toplum tanımı gereği özgürlükle bağdaşmaz hale gelir. Çünkü teknolojik toplum (daha önce 114. paragrafta değineceği gibi) işleyebilmek için gıdayı, sağlığı ve barınmayı devasa altyapı sistemlerine ve devlete bağlamak zorundadır. Kaczynski bu tanımıyla, ilerleyen paragraflarda (95-97. paragraflar) karşımıza çıkacak olan “burjuva özgürlüğünü” (basın özgürlüğü, mülkiyet hakkı, anayasal haklar) gerçek özgürlüğün sığ bir illüzyonu olarak aşağılayabilmek için felsefi zeminini sağlamlaştırmıştır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Özgürlüğü bütünüyle vahşi doğada hayatta kalma pratiklerine ve mutlak bir kurumsal izolasyona indirgeyen bu tanım, ciddi felsefi körlükler ve Kaczynski’nin kendi teorisiyle çeliştiği açmazlar barındırır:
95.
Anayasa tarafından garanti altına alınmış bazı haklara sahip olduğumuz için özgür bir toplumda yaşadığımız iddia edilir. Fakat bunlar göründükleri kadar önemli değildir. Bir toplumda var olan bireysel özgürlüğün derecesi, o toplumun kanunları ya da hükumet biçiminden çok, toplumun ekonomik ve teknolojik yapısı tarafından belirlenir.[26] New England’daki Kızılderili toplumların çoğu monarşiydi[27] ve Rönesans İtalya’sının çoğu şehri diktatörler tarafından kontrol ediliyordu. Fakat insan bu toplumlar ile ilgili okumalar yaparken, bu toplumların kişisel özgürlüğe bizdekinden çok daha fazla yer verdiği intibasına kapılmaktadır. Bu kısmen bu toplumların, yöneticilerinin iradelerini gerçekleştirecek etkili mekanizmalardan yoksun olmalarından kaynaklanmaktadır: Bu toplumlarda modern, iyi organize olmuş polis teşkilatları, uzun mesafeli iletişim, gözetleme kameraları ve ortalama vatandaş hakkında fişleme dosyaları yoktu. Bu sebeple kontrolden kaçmak görece olarak kolaydı.
Anayasal Hakların İllüzyonu ve Teknolojik Otoriterlik
Doksan beşinci paragraf, Kaczynski’nin “Özgürlüğün Doğası” bölümünde modern anayasal sistemlere yönelttiği en radikal eleştirilerden biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; bir toplumdaki bireysel özgürlüğün derecesinin o toplumun kanunları veya hükûmet biçimi (demokrasi, diktatörlük vb.) tarafından değil, doğrudan doğruya ekonomik ve teknolojik yapısı tarafından belirlendiğidir. Kaczynski’ye göre modern bir demokrasideki anayasal haklar, göründükleri kadar önemli değildir. Yazar bu tezini kanıtlamak için çarpıcı bir tarihsel kıyaslama yapar: Rönesans İtalya’sı veya eski Kızılderili toplumları gibi kağıt üzerinde “diktatörlük” veya “monarşi” olan rejimlerde bile insanlar modern insandan çok daha fazla kişisel özgürlüğe sahipti; çünkü o dönemin yöneticileri, halkın üzerinde tam bir kontrol kurmalarını sağlayacak teknolojik mekanizmalardan (modern polis teşkilatları, gözetleme kameraları, iletişim ağları ve fişleme dosyaları) yoksundular. Teknolojinin olmadığı bir yerde, rejim diktatörlük bile olsa “kontrolden kaçmak görece olarak kolaydı”.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın 94. paragrafta kurduğu “özgürlük, büyük organizasyonların müdahalesi olmadan kendi koşullarını kontrol edebilmektir” şeklindeki anarşo-ilkelci tanımın doğrudan politik arenaya (devlet yapılarına) uygulanmasıdır. Kaczynski burada siyaset biliminin klasik rejim sınıflandırmalarını (demokrasi, otokrasi, faşizm) tamamen devre dışı bırakarak kendi “teknolojik determinizm” filtresini devreye sokar. Eğer bir toplum yüksek teknolojiye sahipse, anayasası ne kadar demokratik olursa olsun o toplum otoriterdir; çünkü teknoloji, devlete mutlak gözetim gücü verir. Eğer teknoloji zayıfsa, diktatörlük bile olsa insanlar özgürdür. Yazarın metne eklediği devasa 2. dipnotta, 19. yüzyıl Amerika’sındaki kırsal ve bağımsız yaşamın, fabrika sisteminin getirdiği “saat, takvim ve ustabaşı” ritimlerine yenik düşerek nasıl “uysal ve aşırı toplumsallaşmış” bir kitleye dönüştüğünü anlatması da, bu argümanın sosyolojik kanıtı olarak sunulur. Bu yapısal tespit, okuyucuyu hemen ardından gelecek olan (96. ve 97. paragraflardaki) basın özgürlüğü ve “burjuva özgürlüğü” eleştirisine eksiksiz bir biçimde hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bireysel özgürlüğü anayasal/hukuki bağlamından koparıp bütünüyle teknolojik denetim araçlarının varlığına veya yokluğuna indirgeyen bu analiz, kendi içinde belirgin romantik yanılsamalar barındırmaktadır:
96.
Anayasal haklarımıza gelince, örneğin basın özgürlüğünü düşünün. Kesinlikle bu hakkı sert bir şekilde eleştirmek istemiyoruz; siyasal gücün yoğunlaşmasını engellemek ve siyasal güce sahip olanları, yaptıkları uygunsuzlukları kamuoyuna duyurarak kontrol etmek için çok önemli bir araçtır. Fakat basın özgürlüğü, ortalama bir yurttaşın birey olarak çok az işine yarar. Kitle medyası çoğunlukla, sisteme entegre büyük organizasyonların kontrolündedir. Biraz paraya sahip olan herkes bir şeyi yayınlatabilir, İnternette dağıtabilir ya da başka bir mecrayı kullanabilir. Fakat söylemek isteyecekleri, medya tarafından üretilen muazzam miktardaki içeriğin altında boğulacaktır ve bu yüzden hiçbir pratik etkiye sahip olmayacaktır. Toplum üzerinde kelimeler ile bir etki bırakabilmek bireyler ve küçük gruplar için neredeyse imkansızdır. Örnek olarak bize (FC) bakın. Eğer şiddet kullanmasaydık ve bu yazıyı bir yayıncıya sunsaydık, muhtemelen bu yazı kabul edilmeyecekti. Kabul edilip yayınlansaydı, muhtemelen çok fazla okuyucu çekmeyecekti; çünkü medya tarafından sunulan eğlenceleri izlemek ciddi bir makaleyi okumaktan çok daha eğlencelidir. Bu yazı fazla sayıda kişi tarafından okunsaydı dahi, bu okuyucuların çoğu, kafaları medya tarafından maruz bırakıldıkları muazzam miktardaki malzeme ile doldurulduğu için bunu kısa zamanda unutacaklardı. Mesajımızı kamuoyuna taşımak ve uzun süreli bir etki bırakabilmek için insan öldürmek zorunda kaldık.
Basın Özgürlüğünün İllüzyonu ve Terörün “Halkla İlişkiler” Olarak Meşrulaştırılması
Doksan altıncı paragraf, Kaczynski’nin makalesindeki en dürüst, en karanlık ve yazarın kendi (FC – Freedom Club) eylemlerini doğrudan açıkladığı belki de en çarpıcı bölümdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı; anayasal bir hak olan basın özgürlüğünün, siyasi gücü denetlemek için faydalı olsa da, ortalama bir birey için “hiçbir pratik etkiye sahip olmadığı” ve tamamen işlevsiz olduğudur. Kaczynski’ye göre kitle medyası devasa organizasyonların kontrolündedir. Sıradan bir birey internette ya da başka bir mecrada yazısını yayınlatsa dahi, bu mesaj medya tarafından üretilen o devasa bilgi ve eğlence çığı altında anında boğulacak ve unutulacaktır. Yazar tam bu noktada, argümanını kanıtlamak için bizzat kendi manifestosunu (okuduğumuz bu metni) örnek gösterir ve makalenin en kan dondurucu itirafını yapar: Eğer şiddet kullanmasalardı bu yazının asla yayınlanmayacağını veya kimse tarafından ciddiye alınmayacağını iddia ederek, “Mesajımızı kamuoyuna taşımak ve uzun süreli bir etki bırakabilmek için insan öldürmek zorunda kaldık” der.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 94. paragrafta yaptığı “gerçek özgürlük” tanımının ve 95. paragraftaki “anayasal hakların önemsizliği” tezinin doğrudan kendi eylemleri (bombalı saldırılar) üzerinden somutlaştırılmasıdır. Yazar bir önceki bölümde teknolojinin anayasal hakları (demokrasiyi) nasıl anlamsızlaştırdığını teorik olarak anlatmıştı; burada ise bu teoriyi bizzat kendi cinayetlerini haklı çıkarmak için pratik bir “iletişim mecburiyeti” olarak sunar. Mademki teknolojik sistemin ürettiği medya ağı insanların dikkatini yalnızca eğlenceye çekiyor ve bireysel söz hakkını (basın özgürlüğünü) bir illüzyona çeviriyordu, o halde Kaczynski’ye göre sistemin dışına çıkıp sesini duyurmanın tek yolu, sistemin görmezden gelemeyeceği bir şiddet (terör) üretmekti. Bu paragraf, FC’nin eylemlerinin psikolojik bir cinnet değil, teknolojik sistemin kurallarına göre oynanmış, soğukkanlı ve rasyonel bir “medya / halkla ilişkiler stratejisi” olduğunun manifestosudur. Okuyucuyu, modern sistemdeki anayasal hakların (burjuva haklarının) aslında bireyi değil, yalnızca sistemi korumak için tasarlandığı fikrini işleyeceği 97. paragrafa doğrudan bağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Basın özgürlüğünün kısıtlılıklarını isabetli bir şekilde tespit etmesine rağmen, bu durumu cinayet işlemek için bir mazeret olarak sunan bu paragraf, devasa bir ahlaki çöküş ve mantıksal çarpıtma barındırmaktadır:
97.
Anayasal haklar belli bir yere kadar faydalıdır. Ancak burjuva özgürlüğü olarak adlandırılabilecek özgürlüğü garanti etmekten daha fazla bir şey yapmazlar. Burjuva özgürlük kavramına göre, “özgür” bir insan temelde toplumsal makinenin bir unsurudur ve sadece önceden belirlenmiş ve sınırları çizilmiş bir özgürlüğe sahiptir; bireyden çok toplumsal makinenin ihtiyaçlarını karşılamak üzeri tasarlanmış özgürlükler. Böylece, burjuvanın “özgür” insanı ekonomik özgürlüğe sahiptir çünkü bu büyümeyi ve ilerlemeyi teşvik eder; ifade özgürlüğüne sahiptir çünkü toplumsal eleştiri siyasal liderlerin yanlışlarını sınırlar; adil yargılanma hakkı vardır çünkü güçlülerin keyfine göre ceza verilmesi sistem için kötüdür. Bu tam olarak Simon Bolivar’ın tavrıydı. Ona göre insanlar, ancak sahip oldukları özgürlük ile ilerlemeye (burjuva tarafından tanımlanan ilerleme) yardımcı oluyorlarsa özgürlüğü hak ediyorlardı.[28] Diğer burjuva düşünürler de, özgürlüğün sadece kolektif amaçlar doğrultusunda bir araç olarak değerlendirildiği benzer görüşleri savunmuşlardır. Chester C. Tan, Chinese Political Thought in the Twentieth Century, sayfa 202’de Kuomintang lideri Hu Han-Min’in felsefesini şöyle açıklıyor: “Birey toplumun bir üyesi olduğu için ve topluluk yaşamı bu haklara ihtiyaç duyduğu için haklara sahiptir. Hu, topluluk ile tüm bir toplumu ya da ulusu kastediyordu.” Ve sayfa 259’da Tan, Carsun Chang’ın, (Chang Chun-Mai, Çin’deki Devlet Sosyalist Partisi’nin lideri) özgürlüğün devletin ve genel halkın çıkarları doğrultusunda kullanılması gerektiğini söylediğini aktarmaktadır. Fakat bir insan, yalnızca başka birisinin öngördüğü şekilde onu kullanacaksa bu nasıl bir özgürlüktür? Bizim özgürlük anlayışımız Bolivar’ın, Hu’nun, Chang’ın ya da diğer burjuva teorisyenlerinin özgürlük anlayışı ile aynı değildir. Bu teorisyenler ile ilgili problem, toplumsal teorilerin geliştirilmesi ve uygulanmasını ikame etkinlikleri haline getirmiş olmalarıdır. Bunun sonucu olarak söz konusu teoriler, bu teorilerin zorla uygulandığı toplumlarda yaşama şanssızlığına sahip insanların ihtiyaçları için değil, bu teorileri geliştiren teori syenlerin ihtiyaçlarına hizmet etmek için tasarlanmaktadırlar.
“Burjuva Özgürlüğü” Kavramı, Anayasal Hakların Araçsallaştırılması ve Teorisyenlerin Kibri
Doksan yedinci paragraf, Kaczynski’nin modern anayasal haklara ve demokratik sistemlere yönelttiği eleştirinin ideolojik merkezidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; anayasal hakların yalnızca “burjuva özgürlüğünü” garanti ettiği ve bu özgürlük anlayışında bireyin, kendi otonomisine sahip bir varlık değil, “toplumsal makinenin bir unsuru” olduğudur. Kaczynski’ye göre modern toplumda haklar, bireyin gerçek ihtiyaçları için değil, sistemin pürüzsüz işlemesi için tasarlanmıştır. Örneğin; ekonomik özgürlük büyümeyi teşvik ettiği için, ifade özgürlüğü siyasal hataları sınırladığı için, adil yargılanma hakkı ise keyfi cezalandırmaların sistemin işleyişini bozmasını engellediği için vardır. Yazar bu tezini kanıtlamak üzere Simon Bolivar’dan ve Çinli teorisyenlerden (Hu Han-Min ve Carsun Chang) alıntılar yaparak; bu düşünürlerin özgürlüğü ancak “toplumun, ulusun veya devletin çıkarlarına ve ilerlemesine” hizmet ettiği sürece meşru gördüklerini belirtir. Paragrafın en vurucu noktası ise, yazarın kendi psikolojik teorisine geri dönerek, bu tarz toplumsal teoriler üreten düşünürlerin aslında yalnızca kendi varoluşsal boşluklarını doldurmak için bir “ikame etkinlik” icra ettiklerini ilan etmesidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 94. paragrafta kurduğu “gerçek özgürlük” (kendi ölüm kalım meselelerini otonom olarak kontrol edebilme) tanımının, modern devlet felsefesiyle nihai olarak çarpıştığı yerdir. Yazar 95. ve 96. paragraflarda teknolojinin gözetim gücünü ve medyanın illüzyonunu anlatmıştı. Burada ise doğrudan liberal-demokratik siyaset felsefesinin kalbine saldırır. Eğer anayasal haklar (ifade, mülkiyet, adil yargılanma) yalnızca endüstriyel-teknolojik sistemin çarklarının yağlanmasına ve arızaların (isyanların) önlenmesine yarıyorsa, bu haklar bireyi özgürleştirmiyor, aksine onu devasa bir mekanizmanın uysal bir dişlisine dönüştürüyor demektir. Ayrıca Kaczynski’nin makalenin başlarında (38-41. paragraflar) sadece hobiler ve bilim için kullandığı “ikame etkinlik” kavramını, burada doğrudan “devlet kuran makro politik teorisyenlere” (Bolivar vb.) uyarlaması, onun psikolojik indirgemeciliğinin ne kadar evrensel ve tavizsiz bir düzeye ulaştığının kanıtıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern anayasal hakları ve özgürlük teorilerini tümüyle sistemin birer aracı (burjuva illüzyonu) olarak değersizleştiren bu yaklaşım, belirli felsefi ve mantıksal kısıtlılıklar barındırır:
98.
Bu bölümde bir noktayı daha vurgulamak gerek: Bir insan yeteri kadar özgürlüğe sahip olduğunu söylüyor diye bu insanın yeterli özgürlüğe sahip olduğu varsayılmamalıdır. Özgürlük belirli bir oranda, insanların bilincinde olmadığı psikolojik kontroller ile sınırlanır ve üstelik pek çok insanın özgürlüğün ne olduğuna dair fikirleri, onların gerçek ihtiyaçlarından çok toplumsal gelenekler tarafından belirlenir. Örneğin, aşırı-toplumsallaşmış tipteki solcuların pek çoğu, kendileri de dahil olmak üzere çoğu insanın çok fazla değil, çok az toplumsallaştıklarını söyleyeceklerdir. Fakat aşırı-toplumsallaşmış solcular bu yüksek düzeydeki toplumsallaşmaları sebebiyle çok ağır bir psikolojik bedel öderler.
Özgürlük Yanılsaması, Psikolojik Kontrol ve “Yanlış Bilinç” Kibri
Doksan sekizinci paragraf, yazarın “Özgürlüğün Doğası” bölümünü noktaladığı ve bireyin kendi özgürlük algısına dahi şüphe düşürdüğü bir kapanış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; bir insanın kendisini özgür hissetmesinin ya da yeterince özgürlüğe sahip olduğunu söylemesinin, o kişinin gerçekten özgür olduğu anlamına gelmeyeceğidir. Kaczynski’ye göre özgürlük, çoğu zaman insanların farkında bile olmadığı psikolojik kontrollerle sınırlandırılmıştır ve insanların “özgürlük” kavrayışları, kendi gerçek varoluşsal ihtiyaçlarından ziyade toplumsal gelenekler (sistemin dayatmaları) tarafından belirlenmektedir. Yazar bu durumu örneklendirmek için makalenin başlarında işlediği “aşırı-toplumsallaşmış” tiplere geri döner: Aşırı-toplumsallaşmış solcular, toplumun çok fazla değil “çok az” toplumsallaştığını iddia etseler de, bizzat bu yüksek toplumsallaşma seviyeleri yüzünden çok ağır bir psikolojik bedel ödemektedirler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 93-97. paragraflar arasında yürüttüğü “anayasal haklar ve burjuva özgürlüğünün sahteliği” eleştirisini psikolojik bir düzleme taşıyarak tamamlar. Yazar bir önceki bölümde özgürlük teorilerinin sadece sistemin işleyişine hizmet ettiğini söylemişti. Burada ise bu illüzyonun nasıl sürdürülebildiğini açıklar: Sistem yalnızca fiziksel veya yasal değil, zihinsel olarak da bireyi ele geçirmiştir. Bu paragraf, klasik Marksist teorideki “yanlış bilinç” (false consciousness) kavramının anarşo-ilkelci bir versiyonudur. Okuyucuya açıkça şunu söyler: “Eğer bu teknolojik toplumda özgür olduğunuzu düşünüyorsanız, bu sizin gerçekten özgür olduğunuzu değil, zihninizin başarılı bir şekilde manipüle edildiğini ve neyin özgürlük olduğunu unuttuğunuzu gösterir.” Bu yapısal teşhis, makalenin hemen ardından (99. paragrafta) başlayacağı “Tarihin Bazı İlkeleri” isimli yeni makro-sosyolojik bölüme geçiş yapmadan önce okuyucunun tüm mevcut özgürlük inançlarını yıkma amacı taşır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsanların öznel özgürlük algılarını basit bir “psikolojik kontrol ve toplumsal gelenek” yanılsamasına indirgeyen bu analiz, Kaczynski’nin kendi teorisini korumak için başvurduğu çok temel bir felsefi açmazı barındırır:
Tarihin Bazı İlkeleri
99.
Tarihi iki bileşenin bir toplamı olarak düşünün: Önceden tahmin edilemeyecek olayların oluşturduğu düzensiz bir bileşen ve uzun dönemli tarihsel eğilimlerden oluşan düzenli bir bileşen. Burada uzun dönemli eğilimler ile ilgileniyoruz.
Tarihin İki Bileşeni ve Makro-Sosyolojik Analize Geçiş
Doksan dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin makalesinde yapısal bir kırılma noktası olan “Tarihin Bazı İlkeleri” alt başlığının açılış cümlesidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, metodolojik bir tanımlamadan ibarettir: Tarih, önceden tahmin edilemeyecek rastgele olayların oluşturduğu “düzensiz bir bileşen” ile uzun dönemli tarihsel eğilimlerin oluşturduğu “düzenli bir bileşen”in toplamıdır. Kaczynski, kendi analizinin ve felsefi odak noktasının bu “uzun dönemli eğilimler” olacağını açıkça ilan ederek paragrafı sonlandırır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu çok kısa paragraf, makalenin başından beri ilmek ilmek örülen psikolojik analizlerin (solculuğun psikolojisi, güç süreci, ikame etkinlikler) ve “Özgürlüğün Doğası” üzerine yapılan teorik tartışmaların ardından, yazarın vizyonunu makro-tarihsel bir düzleme taşıdığı stratejik bir geçiştir. Kaczynski bir önceki bölümde endüstriyel sistemin bireysel özgürlükleri ve anayasal hakları bir illüzyona çevirdiğini iddia etmişti. Şimdi ise okuyucuyu devrime ikna edebilmek için “tarihin nasıl işlediğini” kanıtlaması gerekmektedir. Tarihi “rastgele olaylar” ve “uzun dönemli eğilimler” olarak ikiye ayırması tesadüf değildir. İlerleyen paragraflarda yazar; reformist çabaların yalnızca “rastgele ve geçici olaylar” yarattığını, teknolojinin büyümesinin ise “uzun dönemli yenilmez bir eğilim” olduğunu öne sürecektir. Bu nedenle 99. paragraf, yazarın “reform imkansızdır, tek yol devrimdir” tezini rasyonelleştirmek için kurduğu tarih felsefesinin temel aksiyomudur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tarihi yalnızca bu iki mekanik bileşene indirgeyen bu giriş paragrafı, Kaczynski’nin kurmaya hazırlandığı sistemin felsefi kısıtlılıklarını da ilk andan itibaren ele verir:
100.
Birinci Prensip. Uzun dönemli tarihsel eğilimi etkileyen küçük bir değişim gerçekleştirilirse, bu değişimin sonuçları hemen her zaman için geçici olacaktır – eğilim kısa süre sonra orijinal durumuna dönecektir. (Örnek: Bir toplumdaki politik yozlaşmayı ortadan kaldırmayı amaçlayan bir reform hareketi çok nadiren kısa dönemli bir sonuçtan fazlasını başarır, er ya da geç reformcular rahatlar ve yozlaşma tekrar kendini gösterir. Bir toplumdaki politik yozlaşma sabittir ya da toplumun evrimi ile birlikte çok yavaş bir şekilde değişme eğilimindedir. Normalde, politik bir temizlik hareketi, yalnızca geniş çaplı toplumsal değişmeler ile birlikte gerçekleşiyorsa süreklilik arz eder; toplumdaki küçük bir değişim yeterli olmayacaktır.) Uzun dönemli tarihsel bir eğilimdeki küçük bir değişim sürekli gibi gözüküyorsa bu yalnızca değişimin zaten eğilimin aktığı yönde gerçekleşmesi ve böylece uzun dönemli eğilimin değişmemesi, yalnızca bir adım daha ileri götürülmesi yüzündendir.
Birinci Prensip, Reformların Etkisizliği ve Eğilimlerin Yenilmezliği
Yüzüncü paragraf, yazarın makalesinde yapısal bir çatı kurduğu “Tarihin Bazı İlkeleri” bölümünün ilk maddesi, yani “Birinci Prensip”tir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; uzun dönemli bir tarihsel eğilimi etkilemek için yapılan “küçük” değişimlerin (reformların) neredeyse her zaman geçici olacağı ve ana eğilimin kısa süre sonra orijinal durumuna geri döneceğidir. Kaczynski, bu ilkeyi somutlaştırmak için politik yozlaşmayı ortadan kaldırmayı amaçlayan temizlik hareketlerini örnek verir: Eğer bu tür kısıtlı reformlar toplumda geniş çaplı ve köklü değişimlerle desteklenmiyorsa, reformcular yorulup rahatladığında yozlaşma (eski akıntı) kendini yeniden gösterir. Paragrafın sonundaki ikinci kritik tespit ise şudur: Eğer küçük bir değişim kalıcı gibi görünüyorsa, bu aslında o değişimin tarihsel eğilimin zaten aktığı yönde olmasından kaynaklanır; yani değişimi yaratmamış, uzun dönemli eğilimi yalnızca bir adım ileri taşımıştır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin ilerleyen bölümlerde (örneğin 108. paragrafta) nihai olarak ilan edeceği “reform yetersizdir, devrim şarttır” fikrinin felsefi temelini oluşturur. Bir önceki 99. paragrafta tarihi yalnızca rastgele olaylar ve uzun dönemli eğilimler olarak ikiye ayıran yazar, bu “Birinci İlke” aracılığıyla teknolojik gelişmenin karşısına hukuki engeller koymaya çalışan ılımlı reformistleri ve liberalleri hedef tahtasına oturtur. Yazarın zımnen söylediği şey şudur: Teknolojinin özgürlüğü daraltması “uzun dönemli bir tarihsel eğilimdir”; sizin anayasalar veya yasalar yoluyla yapacağınız küçük reformlar bu akıntının yönünü değiştiremez. Sistemin doğasına ters düşen küçük iyileştirmeler (tıpkı yolsuzlukla mücadele örneğinde olduğu gibi) tarihin o devasa akıntısı karşısında eninde sonunda yutulacaktır. Dolayısıyla, sistemi içeriden düzeltme (reforme etme) hayali rasyonel değil, tarihin işleyiş kurallarına aykırı boş bir çabadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tarihsel değişimi ve reformların etkisini bu katı “büyük-küçük” kuralına hapseden Birinci Prensip, kendi içinde ciddi mantıksal ve sosyolojik zaaflar barındırır:
101.
Birinci prensip neredeyse bir totolojidir. Eğer bir eğilim küçük değişimlere karşı istikrarlı değilse gelişigüzel bir şekilde salınacaktır ve belirli bir yönde seyretmeyecektir; başka bir deyişle uzun dönemli bir eğilim olmayacaktır.
Totoloji İtirafı ve Kendi Kendini Doğrulayan Mantık
Yüz birinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki bölümde öne sürdüğü “Birinci Prensip” üzerine düştüğü kısa ama felsefi olarak çok kritik bir itiraf ve temellendirme notudur. Yazarın buradaki merkezi argümanı, birinci prensibin (yani küçük reformların uzun dönemli eğilimleri değiştiremeyeceği kuralının) aslında “neredeyse bir totoloji” (kendi kendini doğrulayan/kısır döngüsel bir önerme) olduğudur. Kaczynski’nin mantığına göre; eğer tarihsel bir eğilim küçük değişimlere (reformlara) karşı dirençsiz olsaydı, zaten gelişigüzel salınımlar gösterir ve belirli bir yönde seyredemezdi; dolayısıyla ona en başından “uzun dönemli bir eğilim” adını vermek zaten mümkün olmazdı.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, yazarın 99. paragrafta başlattığı makro-tarihsel analizin felsefi kilit taşıdır. Kaczynski, teknolojik ilerlemeyi insan iradesinden bağımsız “uzun dönemli yenilmez bir eğilim” olarak kodlamıştı. 100. paragrafta hukuki ve siyasi reformların bu eğilimi kalıcı olarak değiştiremeyeceğini iddia etti. 101. paragrafta ise bu iddiasını tamamen mantıksal ve döngüsel bir tanım üzerine oturtarak mühürler. Eğer “uzun dönemli eğilim” kavramının tanımı gereği küçük değişimlerden etkilenmemesi gerekiyorsa, o halde sistemi anayasal veya yasal reformlarla içeriden düzeltme umudu sadece pratik olarak zor değil, mantıksal olarak imkânsızdır. Yazar bu totolojiyi kabul ederek, hemen bir sonraki paragrafta (102. paragraf) sunacağı “uzun dönemli bir eğilimi ancak toplumu bir bütün olarak değiştiren devasa hamleler (devrimler) yıkabilir” şeklindeki İkinci Prensip’e giden yolu okuyucu için tamamen dikensiz hale getirir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kendi argümanının bir “totoloji” olduğunu dürüstçe itiraf ettiği bu paragraf, aslında metnin bilimsel ve sosyolojik güvenirliğini en çok zedeleyen metodolojik hilelerden birini barındırır:
102.
İkinci Prensip. Eğer uzun dönemli bir eğilimi kalıcı bir şekilde değiştirecek kapsamda bir değişim gerçekleştirilirse, bu, toplumu bir bütün olarak değiştirecektir. Başka bir deyişle, bir toplum tüm bileşenlerinin birbirleri ile bağlantılı olduğu bir sistemdir ve herhangi önemli bir parçayı, diğer parçaları da değiştirmeden sürekli olarak değiştiremezsiniz.
İkinci Prensip, Toplumun Bütüncül Yapısı ve Kısmi Değişimin İmkânsızlığı
Yüz ikinci paragraf, Kaczynski’nin kurduğu “Tarihin Bazı İlkeleri” bölümünün ikinci kuralı, yani “İkinci Prensip”tir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Uzun dönemli bir tarihsel eğilimi kalıcı bir şekilde değiştirecek çapta bir hamle yaparsanız, bu değişim zorunlu olarak toplumu “bir bütün olarak” değiştirecektir. Yazar bu kuralı, toplumların işleyişine dair temel bir sistem teorisine dayandırır: Toplum, tüm bileşenlerinin birbirleriyle sıkı sıkıya bağlantılı olduğu organik bir yapıdır ve bu yüzden herhangi önemli bir parçayı, sistemin diğer parçalarını da değiştirmeden kalıcı olarak değiştirmek imkânsızdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa prensip, Kaczynski’nin teknolojik sisteme karşı neden “reform” yapılamayacağı yönündeki tezinin en güçlü sosyolojik dayanaklarından biridir. Bir önceki bölümde (100. ve 101. paragraflar) “küçük reformların işe yaramayacağını” iddia eden yazar, burada “büyük bir değişimin” de kısmi olamayacağını ilan eder. Bu prensip, yazarın makalenin ilerleyen kısımlarında (121. paragrafta) “Teknolojinin kötü yanları iyi yanlarından ayrılamaz” diyerek formüle edeceği o büyük çıkmazın teorik altyapısıdır. Kaczynski’ye göre teknolojik toplum öylesine entegre bir sistemdir ki, örneğin sadece “gözetim teknolojilerini” veya “genetik mühendisliğini” yasaklayıp diğer tıbbi ve ekonomik nimetleri (iyi yanları) korumaya devam edemezsiniz. Uzun dönemli bir eğilimi (teknolojinin ilerleyişini) bükmeye kalktığınızda, ona bağlı olan ekonomi, eğitim, gündelik hayat ve iletişim ağları da zincirleme olarak sarsılacaktır. Dolayısıyla bu prensip, okuyucuya “Sistemi sadece beğendiğiniz kısımlarıyla tutamazsınız; ya bütünüyle kabul edeceksiniz ya da topyekûn devrimi göze alacaksınız” mesajını vermektedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumu birbirine bağlı bir ağ (sistem) olarak tanımlayan İkinci Prensip, sosyolojik açıdan oldukça tutarlı ve doğru bir tespit olsa da, yazarın bu tespiti kullanım biçimi bazı felsefi kısıtlılıklar içerir:
103.
Üçüncü prensip. Uzun dönemli bir eğilimi kalıcı olarak değiştirecek büyüklükte bir değişim gerçekleştirilirse, bu değişimin toplum üzerindeki sonuçları önceden tahmin edilemez. (Başka farklı toplumların da aynı değişimden geçmediği ve hepsinde aynı sonuçlar ile karşılaşılmaması halinde. Bu durumda, aynı değişimden geçen farklı toplumun da benzer sonuçları tecrübe edebileceği ampirik bir temele dayanarak söylenebilir.)
Üçüncü Prensip, Toplumsal Değişimin Öngörülemezliği ve Bilinmezlik
Yüz üçüncü paragraf, Kaczynski’nin makalesindeki “Tarihin Bazı İlkeleri” bölümünün “Üçüncü Prensibi”dir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Uzun dönemli bir eğilimi kalıcı olarak değiştirecek büyüklükte (bütüncül) bir değişim gerçekleştirilirse, bu değişimin toplum üzerindeki sonuçları önceden tahmin edilemez. Yazar, bu kurala yalnızca tek bir istisna getirir: Eğer başka farklı toplumlar geçmişte tam olarak aynı değişimden geçmişse ve benzer sonuçlar tecrübe edilmişse, ancak bu ampirik temele (gözleme) dayanarak gelecekteki sonuçlar hakkında bir tahminde bulunulabilir. Bunun haricinde, rasyonel bir öngörüde bulunmak imkânsızdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu prensip, Kaczynski’nin bir önceki 102. paragrafta kurduğu “İkinci Prensip”in (toplumun birbirine bağlı organik bir bütün olduğu tezinin) zorunlu ve mantıksal bir uzantısıdır. Mademki toplumdaki büyük bir değişim sadece tek bir parçayı değil, tüm sistemi kökünden değiştirecektir; o halde sistemin karmaşık ağları içerisindeki bu zincirleme reaksiyonların nereye varacağını insan aklının hesaplaması mümkün değildir. Bu argüman, yazarın teknolojik toplumu içeriden “reforme etmeye” çalışanlara (liberallere, muhafazakarlara ve teknoperverlere) karşı kullandığı en güçlü felsefi silahlardan biridir. Rasyonel planlamanın ve toplum mühendisliğinin sınırlarını çizen bu kural, hemen bir sonraki 104. paragraftaki “Dördüncü Prensip”e (yeni bir toplumun kâğıt üzerinde tasarlanamayacağı kuralına) kusursuz bir zemin hazırlar. Kaczynski’nin okuyucuya verdiği mesaj açıktır: “Teknolojinin zararlarını akıllıca planlarla ortadan kaldırabileceğinizi sanıyorsunuz, ancak yaptığınız büyük planların yol açacağı yeni yıkımları öngöremeyecek kadar körsünüz.”
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumsal sistemlerin karmaşıklığını (kaos teorisine benzer bir yaklaşımla) öne çıkaran bu öngörülemezlik kuralı, isabetli bir sosyolojik tespit olmakla birlikte, yazarın kendi radikal çözüm önerisiyle (devrimle) büyük bir felsefi çelişki yaratır:
104.
Dördüncü prensip. Yeni bir toplum kağıt üzerinde tasarlanamaz. Yani, yeni bir toplumun planını önceden çizip, sonra bunu pratikte uygulayıp, tasarlandığı gibi işlemesini bekleyemezsiniz.
Dördüncü Prensip, Rasyonel Planlamanın İflası ve Ütopyaların Reddi
Yüz dördüncü paragraf, yalnızca iki cümleden oluşan oldukça kısa fakat makalenin politik hedefleri açısından çok kritik bir kuralı, “Dördüncü Prensip”i ortaya koyar. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Yeni bir toplum kâğıt üzerinde tasarlanamaz; yani bir toplumun planını önceden çizip, sonra bunu pratiğe döküp, en başından tasarlandığı gibi pürüzsüz işlemesini bekleyemezsiniz.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu prensip, Kaczynski’nin bir önceki paragrafta (103. paragraf) kurduğu “büyük değişimlerin sonuçları öngörülemez” (Üçüncü Prensip) kuralının doğrudan ve pratik (politik) bir sonucudur. Eğer bir toplumdaki zincirleme reaksiyonları ve değişimlerin nereye varacağını tahmin edemiyorsak, rasyonel bir şekilde oturup yeni bir toplum modeli çizebilmemiz de imkânsızdır. Yazarın bu kuralı koymaktaki asıl stratejik amacı, makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 112. paragrafta) teknolojinin kötü yanlarını ayıklayıp sadece iyi yanlarını bırakacak “yeni ve insancıl bir teknolojik toplum” tasarlamaya çalışan reformistleri, teknoperverleri ve ütopistleri felsefi olarak silahsızlandırmaktır. Kaczynski bu dördüncü prensibi kurarak okuyucuya zımnen şunu söyler: Toplum mühendisliği kocaman bir yalandır; endüstriyel sistemi masa başında alacağınız kararlarla “güvenli ve özgür” bir formata sokamazsınız. Bu kural, yazarın makalenin sonlarına doğru (182. paragraf) “Bizim yeni ve ideal bir toplumsal sistem yaratmak gibi bir hayalimiz/yanılgımız yok, hedefimiz yalnızca mevcut sistemi yıkmaktır” şeklinde yapacağı o karanlık devrimci itirafın teorik mazeretini oluşturur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumların statik birer makine olmadığını ve kâğıt üzerindeki planlara (ütopik tasarımlara) birebir uymayacağını savunan bu prensip, kendi içinde tutarlı bir sosyolojik tespit olsa da, Kaczynski’nin argüman yapısında belirgin kısıtlılıklar ve çelişkiler doğurur:
105.
Üçüncü ve dördüncü prensipler insan toplumlarının karmaşıklığından kaynaklanmaktadırlar. İnsan davranışındaki bir değişim bir toplumun ekonomisini ve onun fiziksel çevresini etkileyecektir; ekonomi çevreyi etkileyecektir ya da tam tersi ve ekonomi ve çevredeki değişimler insan davranışını karmaşık, tahmin edilemeyen şekillerde etkileyecektir ve benzeri. Etki ve tepkilerin oluşturduğu ağ çözülemeyecek ve anlaşılamayacak kadar karmaşıktır.
Toplumun Karmaşıklığı ve Etki-Tepki Ağının Çözülemezliği
Yüz beşinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki bölümde öne sürdüğü Üçüncü Prensip (büyük değişimlerin sonuçlarının öngörülemezliği) ve Dördüncü Prensip’in (yeni bir toplumun kâğıt üzerinde tasarlanamayacağı) arka planındaki asıl sosyolojik ve ekolojik nedeni açıkladığı bölümdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı; bu iki kuralın doğrudan doğruya insan toplumlarının muazzam karmaşıklığından kaynaklandığıdır. Kaczynski bu karmaşıklığı bir döngü olarak tarif eder: İnsan davranışındaki bir değişim ekonomiyi ve fiziksel çevreyi etkiler; ekonomi çevreyi (veya tam tersini) etkiler ve bu değişimler dönüp insan davranışını yeniden, tahmin edilemeyen şekillerde değiştirir. Yazarın vardığı nihai sonuç şudur: Bu etki ve tepkilerin oluşturduğu ağ, insan aklı tarafından çözülemeyecek ve anlaşılamayacak kadar karmaşıktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın rasyonel toplum mühendisliğini ve “reformizm” fikrini bütünüyle iptal etmek için başvurduğu “kaos teorisi” veya “sistem düşüncesi” argümanıdır. Kaczynski, toplumun işleyişini doğrusal (A, B’ye sebep olur) bir mekanizma olarak değil, içinden çıkılmaz bir etki-tepki ağı olarak tanımlayarak, makalenin başından beri eleştirdiği teknoperverlerin ve liberallerin “sistemi içeriden akıllıca iyileştirme” iddialarını felsefi olarak çürütmeyi hedefler. Mademki ağ çözülemeyecek kadar karmaşıktır, o halde teknolojinin kötü yanlarını cımbızla ayıklayıp iyi yanlarını bırakmak imkânsızdır. Bu teşhis, okuyucuyu makalenin hemen ardından (106. paragrafta) gelecek olan Beşinci Prensip’e, yani “Toplumlar rasyonel insan kontrolü altında olmayan evrimsel süreçlerle gelişirler” kuralına doğrudan ve mantıksal bir köprü ile bağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumsal yapıların doğrusal olmayan (non-lineer) ve karmaşık ekosistemler olduğunu belirten bu analiz sosyolojik açıdan son derece isabetli olsa da, Kaczynski’nin kendi devrimci reçetesiyle yüzleştiğinde devasa bir mantıksal paradoks (bumerang etkisi) yaratır:
106.
Beşinci prensip. İnsanlar toplumlarının yapısını bilinçli ve rasyonel bir şekilde seçmezler. Toplumlar, rasyonel insan kontrolü altında olmayan toplumsal evrim süreçlerinde gelişirler.
Beşinci Prensip, Rasyonel İradenin İptali ve Toplumsal Evrim
Yüz altıncı paragraf, Kaczynski’nin “Tarihin Bazı İlkeleri” bölümündeki son kuralı olan “Beşinci Prensip”i ilan ettiği iki kısa cümleden ibarettir. Yazarın buradaki merkezi argümanı oldukça kesindir: İnsanlar, içinde yaşadıkları toplumun yapısını bilinçli ve rasyonel bir şekilde seçemezler; toplumlar, rasyonel insan kontrolü altında olmayan “toplumsal evrim süreçlerinde” kendiliğinden gelişirler. Yazar hemen bir sonraki 107. paragrafta açıkça belirttiği üzere, bu kuralı aslında kendi başına yeni bir argüman olarak değil, doğrudan doğruya diğer ilk dört prensibin zorunlu bir sentezi (sonucu) olarak ortaya koyar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu prensip, makalenin başından beri sistem reformcularına, teknokratlara ve “Aydınlanma” düşüncesine yöneltilen saldırıların felsefi olarak zirve noktasıdır. Kaczynski önceki kurallarda küçük değişimlerin geri döneceğini (1. Prensip), büyük değişimlerin tüm toplumu yıkacağını (2. Prensip), sonuçların öngörülemeyeceğini (3. Prensip) ve toplumun karmaşık yapısı yüzünden masa başında tasarlanamayacağını (4. Prensip) belirtmişti. Bunların tümü birleştiğinde ortaya tek bir sonuç çıkar: İnsan aklı (rasyonalite), devasa toplumsal akıntıları yönlendirebilecek kapasiteye sahip değildir. Yazar bu prensip ile “toplum sözleşmesi” kavramını ve demokratik iradenin sistemi ehlileştirebileceği inancını tamamen iptal eder. Bu kuralın makaledeki asıl stratejik işlevi ise, hemen ardından gelen 108. paragraftaki o nihai hükme kusursuz bir geçiş sağlamaktır: Mademki toplum bilinçli ve rasyonel bir evrimle yönlendirilemiyor, o halde “reform yeterli değildir ve devrim yapmak gerekir”. Sistem ancak kontrol edilemeyen bu evrimsel gidişatın toptan çökertilmesiyle durdurulabilir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumların gelişimini bütünüyle rasyonel kontrolün dışında, kör bir “evrimsel süreç” olarak tanımlayan bu prensip, yazarın kendi manifestosunun varlık amacıyla en sert biçimde çeliştiği felsefi bir açmaz barındırır:
107.
Beşinci prensip diğer dört prensibin bir sonucudur.
Mantıksal Sentez ve Sosyolojik “İspat” İddiası
Yüz yedinci paragraf, yalnızca sekiz kelimelik tek bir cümleden oluşur: “Beşinci prensip diğer dört prensibin bir sonucudur”. Yazarın buradaki merkezi argümanı, 106. paragrafta ilan ettiği o büyük felsefi hükmün (insanların toplum yapısını rasyonel olarak seçemediği ve toplumların kör bir evrimle geliştiği tezinin) havadan uydurulmuş bir fikir olmadığı; aksine, önceki dört kuralın bir araya gelmesiyle oluşan mantıksal ve matematiksel bir zorunluluk olduğudur.
Yazarın kafasındaki mantıksal denklem (tümdengelim) şudur:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu tek cümlelik paragraf, Kaczynski’nin retorik stratejisinde bir tür “Q.E.D.” (geometride ispatın tamamlandığını gösteren Quod erat demonstrandum – gösterilmesi gereken şey gösterildi) işlevi görür. Yazar 99. paragraftan itibaren ilmek ilmek ördüğü tarih felsefesini burada bir geometri problemi gibi kesin bir sonuca bağlar. Eğer okuyucu ilk dört prensibin sosyolojik doğruluğunu kabul etmişse, yazar onu otomatik olarak “insan aklının çaresizliğini” (beşinci prensibi) kabul etmeye zorlamaktadır. Bu kusursuz gibi görünen mantıksal kurgu, yazarın makalenin asıl hedefine, yani hemen bir sonraki 108. paragrafta vereceği “reform imkânsızdır, sistemi içeriden düzeltemeyiz, tek yol teknolojiyi tamamen yıkmaktır” şeklindeki devrimci hükme geçişi için inşa ettiği sağlam bir köprüdür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Beşinci prensibi diğerlerinin matematiksel bir “sonucu” olarak sunan bu kısa paragraf, yazarın entelektüel manipülasyonunun ve metodolojik körlüklerinin en net özetidir:
108.
Tasvir edecek olursak: Birinci prensibe göre, genel olarak, toplumsal reforma yönelik bir girişim ya toplumun zaten geliştiği bir yönde etki yapar (böylece yalnızca zaten gerçekleşecek olan bir değişimi hızlandırmış olur) ya da yalnızca geçici bir etkiye sahip olur ve toplum eskiden gittiği yöne geri döner. Bir toplumun herhangi önemli bir bileşenin gelişmesinde kalıcı bir değişim gerçekleştirmek için reform yeterli değildir ve devrim yapmak gerekir. (Bir devrim illâ ki silahlı bir ayaklanma ya da hükumetin alaşağı edilmesini içermek zorunda değildir.) İkinci prensip gereğince, bir devrim hiçbir zaman bir toplumun yalnızca bir bileşenini değiştirmez; toplumun bütününü değiştirir. Ve üçüncü prensip gereğince, devrimcilerin hiç beklemedikleri ya da arzu etmedikleri değişimler ortaya çıkar. Dördüncü prensip gereğince, devrimciler ya da ütopistler yeni bir toplum biçimi ortaya koymaya çalıştıklarında, bu hiçbir zaman planlandığı gibi işlemez.
Prensiplerin Sentezi, Reformun İflası ve “Devrim” Zorunluluğu
Yüz sekizinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki bölümde kurduğu “Tarihin Bazı İlkeleri”nin pratik ve politik bir sentezidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, ilk dört prensibi harmanlayarak ulaştığı şu kesin hükümdür: Toplumun önemli bir bileşeninin gelişiminde kalıcı bir değişim yaratmak için reform asla yeterli değildir; devrim yapmak şarttır. Yazar bu hükmü ilk dört kuralın doğrudan bir sonucu olarak tasvir eder: Reformlar ya geçicidir ya da zaten var olan bir eğilimi hızlandırır (Birinci Prensip); dolayısıyla kalıcı değişim için gereken “devrim”, toplumun yalnızca bir parçasını değil bütününü değiştirecektir (İkinci Prensip); bu devrimin sonuçları önceden tahmin edilemeyecektir (Üçüncü Prensip) ve devrimciler yeni bir toplumu kâğıt üzerinde kusursuzca planlayamayacaktır (Dördüncü Prensip). Kaczynski ayrıca, stratejik bir şerh düşerek, bir devrimin illâ ki silahlı bir ayaklanma ya da hükûmetin alaşağı edilmesi anlamına gelmediğini belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, soyut tarih felsefesinden somut politik eylem planına geçişin kilit taşıdır. Kaczynski, 99. paragraftan 107. paragrafa kadar kurduğu mantıksal tuzağı burada kapatır. Eğer okuyucu teknolojinin özgürlüğü yok ettiğini kabul ediyorsa ve eğer yazarın kurguladığı bu katı tarih kurallarına (reformun işe yaramazlığına) inanmışsa, mantıksal olarak varacağı tek bir sonuç kalmaktadır: Sistemi içeriden düzeltme umudundan tamamen vazgeçmek ve topyekûn yıkımı (devrimi) kucaklamak. Yazar, devrimin sonuçlarının öngörülemeyeceğini ve kâğıt üzerinde tasarlanamayacağını bizzat bu paragrafta tekrarlayarak, makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 182. paragrafta) açıkça dile getireceği “bizim yeni ve ideal bir toplum kurma hayalimiz yok, tek amacımız mevcut sistemi yıkmaktır” itirafının teorik mazeretini baştan yaratmış olur. Bu sentez, hemen bir sonraki 109. paragrafta “Amerikan Devrimi’nin” neden yazarın kurallarını bozmadığını (reform değil, eğilimi hızlandıran bir süreç olduğunu) açıklayacağı argümana eksiksiz bir zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Reformu yetersiz ilan edip devrimi kaçınılmaz bir yasa olarak sunan bu sentez, Kaczynski’nin kendi teorik çerçevesi içindeki en büyük felsefi açmazları ve “sorumluluktan kaçış” stratejisini barındırır:
109.
Amerikan Devrimi buna aksi bir örnek oluşturmaz. Amerikan “Devrimi” bizim anladığımız anlamda bir devrim değildi, geniş ölçekli politik reformlar ile devam eden bir bağımsızlık savaşıydı. Kurucu Babalar Amerikan toplumunun gelişme yönünü değiştirmemişlerdir, böyle bir amaçları da olmamıştır. Yalnızca Amerikan toplumunun gelişimini İngiliz yönetiminin yavaşlatıcı etkisinden kurtarmışlardır. Politik reformları genel eğilimde hiç bir şeyi değiştirmemiş; tam aksine, Amerikan politik kültürünün takip ettiği doğal yönde gelişmesini hızlandırmıştır. Britanya toplumu, ki Amerikan toplumu onun bir uzantısıdır, çok uzun zamandır temsili demokrasi yönünde ilerliyordu. Ve bağımsızlık savaşından önce Amerikalılar zaten koloni meclislerinde temsili demokrasiyi önemli bir oranda uyguluyorlardı. Anayasa tarafından oluşturulan politik sistem, Britanya sistemini ve kolonyal meclisleri model almıştı; tabi ki büyük değişimler ile birlikte – Kurucu Babaların büyük bir adım attıklarına şüphe yoktur. Fakat bu adım, İngilizce konuşan dünyanın halihazırda gitmekte olduğu yönde bir adımdır. Bunun kanıtı, Britanya’nın ve onun ağırlıklı olarak Britanya halklarına mensup kolonilerinin tamamının Birleşik Devletlere benzeyen temsili demokrasiler haline gelmiş olmalarıdır. Eğer Kurucu Babalar kendilerini kaybedip Bağımsızlık Bildirgesi’ni imzalamayı reddetselerdi, bugünkü yaşam biçimimiz çok farklı olmayacaktı. Belki Britanya ile daha yakın bağlara sahip olabilirdik ve Kongre ve Başkan yerine, Parlamento ve Başbakan’a sahip olabilirdik. Bu çok büyük bir mesele değildir. Dolayısı ile Amerikan Devrimi, prensiplerimize karşı bir örnek değildir; fakat bu prensipleri doğrulayan güzel bir örnektir.
Amerikan Devrimi İstisnası, Eğilimin Hızlandırılması ve Totolojinin Pratiği
Yüz dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin “Tarihin Bazı İlkeleri” bölümünde öne sürdüğü katı kurallara karşı okuyucunun aklına gelebilecek en büyük tarihsel itiraza (Amerikan Devrimi örneğine) verdiği peşin bir cevaptır. Yazarın buradaki merkezi argümanı; Amerikan “Devrimi”nin aslında kendi anladığı anlamda bir devrim olmadığı, yalnızca geniş ölçekli politik reformlarla devam eden bir bağımsızlık savaşı olduğudur. Kaczynski’ye göre Kurucu Babalar Amerikan toplumunun gelişme yönünü değiştirmemiş, sadece bu gelişimin üzerindeki İngiliz yönetiminin yavaşlatıcı etkisini ortadan kaldırmışlardır. Yazar bu iddiasını kanıtlamak için, İngiltere’nin ve diğer İngiliz kolonilerinin de zaten temsili demokrasiye doğru evrildiğini belirtir. Dolayısıyla, eğer Bağımsızlık Bildirgesi hiç imzalanmasaydı bile bugünkü yaşam biçiminin çok farklı olmayacağını, Başkan ve Kongre yerine Başbakan ve Parlamento’nun olacağını, bunun da “çok büyük bir mesele olmadığını” savunur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde inşa ettiği “reformun etkisizliği” tezini korumak için tasarlanmış çok stratejik bir savunma kalkanıdır. Kaczynski, 100. paragraftaki “Birinci Prensip”te reformların ancak var olan bir eğilimi hızlandırdığını, 104. paragraftaki “Dördüncü Prensip”te ise yeni bir toplumun kâğıt üzerinde tasarlanamayacağını iddia etmişti. Okuyucunun haklı olarak “Peki ya Amerikan Anayasası? Kâğıt üzerinde tasarlandı ve yeni bir toplum yarattı!” şeklindeki itirazını savuşturmak zorundadır. Yazar bu itirazı, Amerikan Devrimi’ni gerçek bir devrim olmaktan çıkarıp onu “İngilizce konuşan dünyanın zaten gitmekte olduğu yönde atılmış bir adım” (yani bir eğilimin hızlandırılması) olarak etiketleyerek etkisiz hale getirir. Bu hamle, 108. paragrafta verilen “reform yetersizdir, sistemi bütünüyle yıkacak bir devrim şarttır” hükmünün üzerinde hiçbir tarihsel gölge kalmamasını sağlar. Yazar, “Benim bahsettiğim devrim Amerikan Devrimi gibi politik bir sistem değişikliği değil, endüstriyel altyapının topyekûn yıkımıdır” fikrini temellendirmektedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Amerikan Devrimi’ni yalnızca mevcut bir eğilimin hızlandırılmasına indirgeyen bu analiz, Kaczynski’nin kendi tarih felsefesinin en büyük metodolojik ve mantıksal zaaflarını da açığa çıkarır:
110.
Yine de, bu prensiplerin belirli bir sağduyu ile uygulanması gerekir. Yorum için boşluk bırakan, kesin olmayan bir dille ifade edilmişlerdir ve istisna teşkil eden durumlar bulunabilir. Dolayısı ile bu prensipleri değişmez yasalar olarak değil fakat ipuçları olarak ya da düşünmeye yol gösterecek rehberler olarak, toplumun geleceği ile ilgili saf düşüncelere kapılmayı engelleyebilecek panzehirler olarak öneriyoruz. Prensipler sürekli olarak akılda tutulmalıdır ve bu prensipler ile tezat içerisinde bulunan bir sonuca ulaşıldığında kişi düşüncesini tekrar dikkatli bir şekilde incelemeli ve sonuçları yalnızca iyi, sağlam sebepleri varsa savunmaya devam etmelidir.
Kuralların Esnetilmesi, Yanlışlanamazlık Zırhı ve “Düşünme Rehberi” İtirafı
Yüz onuncu paragraf, Kaczynski’nin 99. paragraftan beri inşa ettiği “Tarihin Bazı İlkeleri” alt başlığının kapanış ve bir tür “şerh düşme” (disclaimer) bölümüdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı; ortaya koyduğu beş prensibin değişmez doğa yasaları olmadığı, istisnaları bulunabilecek ve “sağduyu ile” uygulanması gereken birer “düşünme rehberi” veya “ipucu” olduğudur. Kaczynski bu ilkelerin, toplumun geleceğine dair iyimser ve “saf” (naif) düşüncelere kapılmayı önleyecek birer panzehir işlevi gördüğünü belirtir. Eğer bu prensiplerle çelişen bir sonuca (örneğin bir reformun işe yarayabileceği düşüncesine) ulaşılırsa, kişinin fikrini çok dikkatli bir şekilde yeniden incelemesi ve ancak “çok sağlam sebepleri varsa” o düşünceyi savunması gerektiğini söyleyerek bölümü bağlar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalede kurduğu devasa “tarihsel ve sosyolojik çerçevenin” sonundaki stratejik bir esneme hamlesidir. Yazar, önceki paragraflarda (özellikle 107. ve 108. paragraflarda) reformun imkânsızlığını adeta bir matematiksel kesinlikle sunmuş ve “devrim yapmak şarttır” hükmünü vermişti. Ancak 109. paragrafta Amerikan Devrimi gibi devasa bir tarihi olayı kendi dar kurallarına uydurmaya çalışırken yaşadığı zorlanmanın hemen ardından, bu paragrafta bir “güvenlik sübabı” açma ihtiyacı hisseder. Felsefi olarak okuyucuya şunu söylemektedir: “Eğer benim kurallarıma uymayan bariz bir tarihsel başarı veya reform örneği bulursanız, teorimi hemen çöpe atmayın; sadece bunun istisnai bir durum olduğunu kabul edin.” Bu taktiksel geri adım, hemen ardından (111. paragrafta) açacağı “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez” başlıklı ana saldırı öncesinde, yazarın kendi teorisini olası tarihi itirazlara karşı bir kalkanla koruma altına almasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tarihsel kurallarını “esnek birer rehber” olarak tanımlayan bu paragraf, aslında Kaczynski’nin argümantasyon yapısındaki o meşhur entelektüel hileleri ve çelişkileri barındırır:
Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez
111.
Yukarıdaki prensipler, endüstriyel sistemin özgürlüğün alanını sürekli olarak daraltmasını önlemek adına reforme edilmesinin ne kadar umutsuzca zor olacağını göstermeye yardım etmektedir. Teknolojinin, sistemi bireysel özgürlük ve yerel otonomi aleyhinde güçlendirdiği ve en azından Sanayi Devrimi’ne kadar giden istikrarlı bir eğilim mevcuttur. Dolayısı ile özgürlüğü teknolojiden kurtarmak üzere tasarlanmış herhangi bir değişim toplumumuzun gelişmesindeki köklü eğilime karşı olacaktır. Bunun sonucunda, ya böyle bir değişim geçici olacaktır – kısa bir zamanda tarihin akışı tarafından silinecektir – ya da, sürekli olacak kadar kapsamlıysa, toplumumuzun bütün bir yapısını değiştirecektir. Bu, birinci ve ikinci prensiplerin bir sonucudur. Üstelik, toplum daha önceden tahmin edilemeyecek bir şekilde değişeceği için (üçüncü prensip) büyük bir risk olacaktır. Özgürlüğün kalıcı olarak faydalanacağı büyüklükte değişimlere gidilmeyecektir çünkü bunların sistemin işleyişini derin bir şekilde bozdukları fark edilecektir. Dolayısı ile reform yönündeki her girişim etkili olamayacak kadar ürkek olacaktır. Uzun dönemli farklara sebep olabilecek kapsamda değişimler gerçekleştirilse dahi, bunların zararlı etkileri görüldüğünde geri alınacaklardır. Bu sebeple, özgürlük lehindeki kalıcı değişimler, yalnızca, tüm bir sistemde radikal, tehlikeli ve tahmin edilemez değişimleri kabul etmeye hazır insanlar tarafından gerçekleştirilebilir. Başka bir deyişle, reformcular tarafından değil devrimciler tarafından.
Reformun Teorik İflası ve Devrimi Tek Çare Olarak İlan Etme
Yüz on birinci paragraf, Kaczynski’nin makalesindeki en keskin ve net alt başlık olan “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez” bölümünün açılış manifestosudur. Yazarın buradaki merkezi argümanı; endüstriyel sistemi bireysel özgürlükleri koruyacak şekilde reforme etmenin umutsuzca zor olduğu ve özgürlük lehindeki kalıcı değişimlerin ancak radikal, tehlikeli ve tahmin edilemez değişimleri (topyekûn yıkımı) göze alan devrimciler tarafından gerçekleştirilebileceğidir. Kaczynski bu mutlak hükmü, hemen bir önceki bölümde kurduğu tarihsel ilkelere dayandırır: Teknolojinin sistemi bireysel özgürlük aleyhine güçlendirmesi, Sanayi Devrimi’nden beri süregelen “istikrarlı bir eğilimdir”. Bu eğilimi kırmak için yapılacak herhangi bir reform ya hemen silinip gidecektir (Birinci Prensip) ya da toplumu bütünüyle değiştirecektir (İkinci Prensip). Yazar, bu bütüncül değişimin sonuçları tahmin edilemeyeceği için (Üçüncü Prensip) reformcuların sistemin işleyişini bozmaktan korkacaklarını ve bu nedenle reform girişimlerinin daima “etkili olamayacak kadar ürkek” kalacağını öne sürer.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 99-110. paragraflar arasında bir satranç ustası gibi dizdiği soyut “Tarihin Bazı İlkeleri” taşlarının, liberal ve teknoperver reformistleri zihinsel olarak mat etmek için pratik sahaya sürüldüğü yerdir. Yazar, soyut tarih felsefesini doğrudan somut teknoloji eleştirisine bağlar. Eğer teknolojinin ilerleyişi sistemin otonom bir doğası ise, onu anayasalarla, çevre yasalarıyla veya denetim komiteleriyle “ehlileştirme” hayali kuranlar, bizzat tarihin kurallarına karşı savaşıyor demektir. Kaczynski okuyucuya “sistemi pürüzsüz bir şekilde çalıştırmak isteyenlerin özgürlüğünüzü kalıcı olarak koruma kapasitesi yoktur” mesajını vererek, makalenin ilerleyen kısımlarında (140. paragraf ve sonrasında) daha açık tartışacağı “çözüm sistemin toptan yıkılmasıdır” fikrine onları felsefi olarak mecbur bırakmayı hedefler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Reformizmin neden işe yaramayacağını bir mühendislik problemi gibi kesin kurallara bağlayan bu paragraf, yazarın argümantasyonundaki en belirgin çelişkileri ve mantıksal illüzyonları barındırır:
112.
Özgürlüğü teknolojinin sözde faydalarından vazgeçmeden korumak isteyen insanlar, teknolojiyi özgürlük ile uyumlu hale getirecek yeni bir toplumun inşası ile ilgili naif önerilerde bulunacaklardır. Bu tarz önerilerde bulunan insanların önerdikleri toplum biçiminin en başta nasıl kurulacağı ile ilgili hiçbir pratik araçtan bahsetmemelerinden bağımsız olarak, dördüncü prensibe göre, yeni toplumsal sistem kurulabilse dahi ya çökecektir ya da beklenenden çok farklı sonuçlara sebep olacaktır.
Ütopyacıların Naifliği ve Dördüncü Prensibin Pratiğe Dökülmesi
Yüz on ikinci paragraf, Kaczynski’nin “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez” argümanını teknoloji iyimserlerine (teknoperverlere) ve ütopyacılara karşı somutlaştırdığı kısa ama vurucu bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; özgürlüğü teknolojinin “sözde faydalarından” vazgeçmeden korumayı vadeden ve teknolojiyi özgürlükle uyumlu hale getirecek yeni bir toplum tasarımı sunan herkesin umutsuzca “naif” (saf) olduğudur. Kaczynski bu naifliği doğrudan daha önce 104. paragrafta kurduğu Dördüncü Prensip’e (yeni bir toplumun kâğıt üzerinde tasarlanamayacağı kuralına) bağlar. Yazarın kesin hükmüne göre; bu ütopyacılar öne sürdükleri ideal toplumun pratikte nasıl kurulacağına dair hiçbir gerçekçi araç sunamasalar bile, varsayımsal olarak bu sistemi kurmayı başarsalar dahi bu yeni sistem ya tamamen çökecektir ya da en baştaki tasarımdan çok farklı, beklenmedik sonuçlara yol açacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 99-110. paragraflar arasında inşa ettiği soyut tarih felsefesinin (Tarihin Bazı İlkeleri) meyvelerini topladığı yerdir. Yazar, okuyucunun aklına gelebilecek olan “Peki ya teknolojinin kötü yanlarını (gözetim, silahlar, yabancılaşma) yasalarla törpüleyip, iyi yanlarını (tıp, iletişim, tarım) özgürlükle harmanlayacak yeni ve insancıl bir anayasa yaparsak?” şeklindeki o büyük liberal/demokratik itirazı peşinen boğmak ister. Kaczynski’ye göre “insancıl bir teknolojik toplum” arayışı felsefi bir safsatadır. Bu paragraf, teknolojinin “iyi ve kötü” yanlarının birbirinden ayrılamayacağı gerçeğini detaylandıracağı 121. paragrafa (“Teknolojinin Kötü Yanları İyi Yanlarından Ayrılamaz”) giden yolda, sistem içi reformistlerin ve toplum mühendislerinin entelektüel kredisini sıfırlama işlevi görür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Reformcuların “insancıl teknoloji” vizyonlarını Dördüncü Prensip üzerinden vurarak değersizleştiren bu analiz, Kaczynski’nin kendi devrimci şiddetini rasyonalize etmek için başvurduğu o muazzam felsefi körlüğü ve ikiyüzlülüğü tekrar yüzeye çıkarır:
113.
Dolayısı ile, çok genel açılardan bakıldığında dahi, modern teknoloji ile özgürlüğü uyumlu hale getirecek bir toplumsal değişikliğin gerçekleştirilmesi oldukça düşük bir ihtimaldir. Önümüzdeki birkaç bölümde, teknolojik gelişme ile özgürlüğün uzlaşmaz olduğu sonucuna varmamızın daha spesifik sebeplerinden bahsedeceğiz.
Genel Çerçevenin Kapanışı ve Spesifik Analizlere Geçiş
Yüz on üçüncü paragraf, yalnızca iki cümleden oluşan ve felsefi bir yeni argümandan ziyade yapısal bir “köprü” işlevi gören kısa bir geçiş metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, o ana kadar anlattığı tüm makro-tarihsel kuralların kesin bir özetidir: En genel açılardan bakıldığında bile, modern teknoloji ile insan özgürlüğünü uyumlu hale getirecek bir toplumsal dönüşümün (reformun) gerçekleştirilmesi son derece düşük bir ihtimaldir. Yazar bu tespiti yaptıktan hemen sonra, ilerleyen bölümlerde teknolojik gelişme ile özgürlüğün uzlaşmaz olduğu sonucuna varmasının daha “spesifik” (somut ve yapısal) sebeplerinden bahsedeceğini ilan ederek paragrafı sonlandırır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, Kaczynski’nin 111. paragrafta açtığı “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez” argümanının kapanış cümlesi ve bir sonraki bölüm olan “Endüstriyel Toplumda Özgürlüğün Kısıtlanması Kaçınılmazdır” alt başlığının ön sözüdür. Kaczynski, 99. paragraftan itibaren “Tarihin Bazı İlkeleri” üzerinden kurduğu o devasa, soyut ve sosyolojik satranç oyununu burada noktalar. Okuyucuya zımnen şunu söylemektedir: “Şu ana kadar size sistemin neden düzeltilemeyeceğini makro düzeyde, tarihin, devrimlerin ve toplumların genel işleyiş kuralları (4 prensip) üzerinden teorik olarak kanıtladım. Şimdi ise bu soyut felsefenin gündelik hayatımızda, bürokraside ve sistemin işleyişinde nasıl somutlaştığını göstereceğim.” Bu metin, makalenin teorik (felsefi) ispat kısmından, pratik (gündelik/yapısal) kanıtlar kısmına geçişi sağlayan kusursuz bir retorik menteşedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Paragraf içerik olarak yeni bir tez sunmaktan ziyade stratejik bir yönlendirme taşıdığı için, yazarın argümantasyon yapısındaki kurgusal kısıtlılıkları yansıtır:
Endüstriyel Toplumda Özgürlüğün Kısıtlanması Kaçınılmazdır
114
65 ilâ 67, 70 ilâ 73. paragraflarda açıkladığımız gibi, modern insan bir kurallar ve düzenlemeler ağı ile bağlanmıştır ve kaderi, kararlarını etkileyemeyeceği kadar kendisinden uzak olan insanların eylemlerine bağlıdır. Bu bir kaza ya da kendini beğenmiş bürokratların bilerek sebep olduğu bir sonuç değildir. Teknolojik olarak gelişmiş her toplumda kaçınılmaz olan, gerekli bir şeydir. Sistem, işleyebilmek için insan davranışını düzenlemek zorundadır. İnsanlar çalışırken, kendilerine söylenenleri söylenen zamanda ve söylendiği şekilde yapmak zorundadırlar. Aksi halde üretim kaosa sürüklenir. Bürokrasiler katı kurallar ile yönetilmek zorundadırlar. Düşük düzey bürokratlara geniş kişisel inisiyatif alanları bırakmak sistemin işleyişine zarar verir ve bürokratların inisiyatiflerini farklı şekillerde kullanmaları, adaletsizlik yönündeki suçlamaların ortaya çıkmasına sebep olur. Özgürlüğümüz üzerindeki bazı kısıtlamaların kaldırılabileceği doğrudur; fakat genel olarak, hayatlarımızın büyük organizasyonlar tarafından düzenlenmesi endüstriyel-teknolojik sistemin işlemesi için zorunludur. Sonuç, ortalama insanda ortaya çıkan güçsüzlük duygusudur. Ancak, resmi düzenlemelerin yerini, gittikçe artan bir miktarda, sistemin yapmamızı zorunlu tuttuğu şeyleri isteyerek yapmamızı sağlayacak psikolojik araçların alması mümkündür. (Propaganda[29], eğitim teknikleri, “zihni sağlık” programları vb.)
Teknolojik Zorunluluk Olarak Kurallar Ağı ve “İtaatin” İnşası
Yüz on dördüncü paragraf, Kaczynski’nin yeni açtığı “Endüstriyel Toplumda Özgürlüğün Kısıtlanması Kaçınılmazdır” alt başlığının temelini atan kilit metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; modern insanın hayatını kuşatan katı kuralların ve düzenlemelerin “kötü niyetli veya kendini beğenmiş bürokratların” bir hatası değil, teknolojik toplumun var olabilmesi için kaçınılmaz, yapısal bir zorunluluk olduğudur. Kaczynski’ye göre sistemin kaos yaşamadan işleyebilmesi, üretimin aksamaması ve bürokrasinin haksızlık suçlamalarından kaçınabilmesi için insan davranışını katı kurallarla düzenlemesi şarttır. Dolayısıyla, büyük organizasyonların hayatımızı düzenlemesi endüstriyel-teknolojik sistemin bir arızası değil, ta kendisidir ve bunun ortalama insandaki kaçınılmaz sonucu derin bir güçsüzlük hissidir. Paragrafın en çarpıcı tespiti ise kapanışında yer alır: Gelecekte resmi zorlamaların (yasaların) yerini giderek artan bir oranda propaganda, eğitim ve “zihni sağlık” programları gibi psikolojik araçlar alacaktır ve bu araçlar, insanların sistemin dayatmalarını “isteyerek” yapmalarını (gönüllü itaati) sağlayacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin bir önceki bölümde soyut tarih kuralları üzerinden kurduğu “reform imkânsızdır” tezinin pratik ve gündelik kanıtıdır. Yazar, daha önce 65-73. paragraflarda bahsettiği “otonomi kaybı” ve “güç sürecinin bozulması” fikirlerine doğrudan geri dönerek, otonomi kaybının sistem tarafından bilerek istendiğini açıklar. Eğer teknolojik bir sistem kurulacaksa, bu devasa mekanizmanın pürüzsüz işlemesi için bireylerin birer dişli gibi harfiyen kendilerine söyleneni yapmaları zorunludur. Bu paragraf, yazarın makalenin ilerleyen kısımlarında (143-158. paragraflarda) çok daha kapsamlı bir şekilde inceleyeceği “sistemin insan doğasını kontrol altına alması” argümanına atılmış güçlü bir kancadır. Ayrıca, psikolojik programları ve eğitimi birer “tahakküm aracı” olarak tanımlaması, yazarın makalenin başındaki aşırı-toplumsallaşma (24. ve 32. paragraflar) analizini sosyolojik bir sisteme bağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bürokratik denetimi ve psikolojik rehabilitasyonu mutlak bir tahakküm aracı olarak okuyan bu katı determinist analiz, bazı felsefi ve sosyolojik körlükler barındırır:
115.
Sistemin, insanları gittikçe artan bir oranda insan davranışının doğal kalıplarından farklı şekilde davranmaya zorlaması kaçınılmazdır. Örneğin, sistemin bilim adamlarına, matematikçilere ve mühendislere ihtiyacı vardır. Onlar olmadan faaliyetlerini gerçekleştiremez. Dolayısı ile çocuklar üzerinde bu konularda uzmanlaşmaları için büyük bir baskı uygulanır. Ergen bir insan için, zamanın çoğunu bir masada oturup, bir konu üzerinde yoğunlaşmış bir şekilde çalışarak geçirmek doğal değildir.[30] Normal bir ergen zamanını gerçek dünya ile aktif bir temas halinde geçirmek ister. İlkel halklarda çocukların yapmak üzere eğitildikleri şeyler, doğal insan arzuları ile makul bir uyum içerisindedir. Amerikan Kızılderililerinde örneğin, erkek çocuklar dışarıda fiziksel olarak aktif olabilecekleri faaliyetler ile eğitilirlerdi -tam da erkek çocukların yapmak isteyecekleri şeyler. Fakat toplumumuzda çocuklar teknik konuları çalışmaya zorlanırlar, ki çoğu bunu istemeden yapar.
İnsan Doğasının Bükülmesi ve “Eğitim” Adı Altındaki Sistematik Baskı
Yüz on beşinci paragraf, Kaczynski’nin modern toplumdaki “baskı” kavramını kurumlardan alıp doğrudan bireyin gelişim aşamasına (çocukluğa) indirdiği çok çarpıcı bir bölümdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı; endüstriyel sistemin ayakta kalabilmek için insanları (özellikle de çocukları ve ergenleri) insan doğasına tamamen aykırı şekillerde davranmaya zorlamasının “kaçınılmaz” olduğudur. Kaczynski bu tezini eğitim sistemi üzerinden temellendirir: Sistem, işleyebilmek için bilim insanlarına, matematikçilere ve mühendislere muhtaçtır. Bu ihtiyacı karşılamak için, zamanını gerçek dünyayla aktif temas kurarak ve fiziksel olarak hareket ederek geçirmek isteyen ergenleri, doğalarına tamamen aykırı bir şekilde “zamanlarının çoğunu bir masada oturup yoğunlaşmış bir şekilde çalışmaya” zorlar. Yazar bu durumu, Amerikan Kızılderilileri gibi ilkel halkların çocuklarını “tam da yapmak isteyecekleri şekilde” dışarıda fiziksel olarak aktif faaliyetlerle eğitmesiyle kıyaslayarak, modern eğitimin aslında “isteksizce yapılan bir dayatma” olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 114. paragrafta kurduğu “sistemin insan davranışını katı kurallarla düzenleme zorunluluğu” tezinin pratik hayattaki en net örneğidir. Yazarın makalenin başlarında (59-76. paragraflarda) uzun uzun anlattığı “Güç Sürecinin Bozulması” krizinin daha çocukluktan itibaren nasıl kurumsallaştığını gösterir. Doğal fiziksel dürtüleri ve otonomisi bastırılan çocuk, sistemin bekası için bilim, matematik gibi “ikame etkinliklere” zorlanmaktadır. Sistem onu otonom bir birey olarak değil, kendi çarklarını döndürecek teknik bir parça olarak tasarlamaktadır. Bu teşhis son derece stratejiktir; çünkü okuyucuyu hemen bir sonraki 116. paragrafta gelecek olan argümana kusursuz bir biçimde hazırlar: Eğer insan doğası bu kadar ağır ve yapay bir baskı altında bükülüyorsa, bu baskıya dayanamayıp kırılan (okulu bırakanlar, isyan edenler, çetelere katılanlar) devasa bir uyumsuzlar kitlesinin ortaya çıkması da kaçınılmaz olacaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern eğitimi, sistemin insan doğasına açtığı bir savaş olarak gören bu analiz, yazarın anarşo-ilkelci felsefesinin en bariz körlüklerini ve romantik yanılsamalarını barındırır:
116.
Sistemin, insan davranışını değiştirmek adına sürekli olarak uyguladığı baskı yüzenden, toplumun isteklerine uyum sağlayamayan ve sağlayamayacak olan insanların sayısı gittikçe artmaktadır: Devletten geçinenler, gençlik çetesi üyeleri, kültlere katılanlar, hükumet karşıtı isyancılar, radikal çevreci teröristler, okulunu ya da işini yarıda bırakanlar ya da muhtelif türden direnişçiler.
Uyumsuzlar Ordusu, Marjinallik ve Sistemin “Atıkları”
Yüz on altıncı paragraf, tek ve vurucu bir cümleden oluşan ancak makalenin sosyolojik teşhisleri açısından çok kritik bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; endüstriyel sistemin insanları kendi doğalarına aykırı davranmaya zorlamak için uyguladığı o sürekli ve ağır baskının, sisteme uyum sağlayamayan devasa bir kitle yarattığı ve bu kitlenin giderek büyüdüğüdür. Kaczynski, bu baskıya dayanamayıp “kırılan” insanları oldukça geniş bir yelpazede kategorize eder: Devlet yardımıyla geçinenler (işsizler/yoksullar), gençlik çetesi üyeleri, tarikatlara (kültlere) katılanlar, hükûmet karşıtı isyancılar, radikal çevreci teröristler, okul/iş bırakanlar ve diğer tüm direnişçiler. Kaczynski’ye göre bu grupların hiçbiri tesadüfen oluşmamıştır; hepsi, dar bir kalıba sıkıştırılmaya çalışılan insan doğasının verdiği “hasarlı” tepkilerdir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 115. paragrafta anlatılan “eğitim adı altındaki çocukluk baskısının” ve 114. paragrafta belirtilen “bürokratik kurallar ağının” doğrudan sokaktaki, pratik sonucudur. Madem ki insan doğası, gününün büyük kısmını masa başında oturup teknolojik makinenin bir dişlisi olmak için evrimleşmemiştir; o halde bu doğa dışı cendereye sokulan insanların önemli bir kısmı psikolojik ve sosyal olarak “arıza” verecektir. Makalenin başlarında (59-76. paragraflar) işlenen “Güç Sürecinin Bozulması” krizinin pratik bir dökümüdür. Kaczynski bu listeyi vererek, sistemin pürüzsüz ve huzurlu işlediği masalını yıkar. Ayrıca bu kısa paragraf, makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 143-158. paragraflarda) sistemin bu “uyumsuzları” (çeteleri, isyancıları, depresifleri) nasıl psikolojik, tıbbi ve genetik olarak “tedavi edilmesi gereken hastalar” olarak fişleyip dönüştürmeye çalışacağının sosyolojik ve teorik altyapısını kurar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tüm toplumsal marjinalliği, suçu ve direnişi salt “teknolojik baskının bir semptomuna” indirgeyen bu analiz, kendi içinde çok ciddi felsefi körlükler ve devasa bir ironi barındırır:
117.
Teknolojik açıdan gelişmiş her toplumda bireylerin kaderi, kişisel olarak etkileyemediği kararlara bağlı olmak zorundadır. Teknolojik bir toplum, üretim çok sayıda insanın ve makinenin beraber hareket etmesine bağlı olduğu için, küçük, otonom topluluklara bölünemez. Bu tarz bir toplumun yüksek seviyede bir organizasyona sahip olması zorunludur ve kararlar çok sayıda insanı etkileyecek şekilde alınmalıdır. Bir karar, diyelim ki, bir milyon insanı etkiliyorsa, bu durumda etkilenen her birey, kararın alınmasında ortalama olarak yalnızca milyonda bir katkıya sahiptir. Gerçekte olan şey, kararların genellikle kamu görevlileri, şirket yöneticileri ya da teknik uzmanlar tarafından alınmasıdır. Halkın bir kararın alınması için oy verdiği durumlarda dahi oy veren insanların sayısı tek bir bireyin kararının önemli olabilmesi için oldukça fazladır. Bu yüzden bireylerin büyük bir kısmı, kendi hayatlarını etkileyen büyük kararları ölçülebilir bir şekilde etkileyebilecek konumda değildir. Teknolojik olarak gelişmiş bir toplumda bu durumu telafi edecek bir yol bulunmamaktadır. Sistem bu problemi propaganda yolu ile, insanların onlar adına alınan kararları istemelerini sağlayarak “çözmeye” çalışmaktadır. Fakat bu “çözüm” insanların daha iyi hissetmelerinde tamamı ile başarılı olsaydı dahi, bu durum çok aşağılayıcı olurdu.
Katılımcı Demokrasinin İllüzyonu, Otonominin İmkânsızlığı ve Propagandanın Aşağılayıcılığı
Yüz on yedinci paragraf, Kaczynski’nin modern politik sistemlere, özellikle de “katılımcı demokrasi” inancına yönelttiği yapısal bir eleştiridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; teknolojik açıdan gelişmiş bir toplumda bireyin kaderinin, zorunlu olarak kendisinin etkileyemeyeceği makro kararlara bağlı olduğudur. Kaczynski’ye göre teknolojik üretim, çok sayıda insanın ve makinenin koordinasyonunu gerektirdiği için yüksek seviyede bir organizasyon zorunludur ve toplum küçük, otonom topluluklara bölünemez. Kararlar milyonlarca insanı etkileyecek çapta alınmak zorundadır; bu da, kararı etkileme gücünün birey başına matematiksel olarak (örneğin milyonda bir oranına) sıfıra yaklaşması demektir. Yazar, seçimlerde oy vermenin dahi bu güçsüzlüğü değiştirmediğini, istisnai durumlar hariç tek bir oyun hiçbir anlam ifade etmediğini belirtir. Gerçek kararlar her zaman kamu görevlileri, şirket yöneticileri ya da teknik uzmanlar (teknokratlar) tarafından alınmaktadır. Paragrafın vurucu kapanışı ise şudur: Sistem, bireylerde oluşan bu devasa güçsüzlük problemini, propaganda yoluyla alınan kararları halka isteyerek benimseterek “çözmeye” çalışır; ancak bu durum bireyin iradesi açısından son derece aşağılayıcıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde işlediği “Güç Sürecinin Bozulması” krizinin politik (makro) ölçekteki kanıtıdır. Bireyin kendi varoluşsal meseleleri üzerinde kontrol sahibi olması gerektiğini savunan Kaczynski, burada modern demokrasinin bu otonomiyi sağlayamayacağını ispatlamaya girişir. 114. paragrafta bürokrasinin ve katı kuralların teknolojik bir zorunluluk olduğunu söyleyen yazar, bu paragrafta da merkezi ve devasa karar alma aygıtlarının bir “tercih” değil, sistemin işleyebilmesi için bir “zorunluluk” olduğunu ilan eder. Bu analiz, okuyucunun sisteme siyasi yollarla müdahale etme (örneğin seçimler yoluyla teknolojiyi sınırlandırma) umudunu kırmak için tasarlanmıştır. Ayrıca bu metin, hemen bir sonraki 118. paragrafta detaylandırılacak olan “yerel otonominin” neden modern çağda artık imkânsız bir hayal olduğu tezine eksiksiz bir felsefi zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern demokrasiyi, temsiliyeti ve sivil katılımı matematiksel bir illüzyona indirgeyen bu argüman, yazarın yapısalcı körlüklerinin net bir örneğidir:
118.
Muhafazakarlar ya da başka bazıları daha fazla “yerel otonominin” olması gerektiğini savunurlar. Yerel topluluklar bir zamanlar otonomiye sahipti fakat bu tarz bir otonominin imkanları, yerel topluluklar büyük alt yapı sistemleri, bilgisayar ağları, otoyol sistemleri, kitle iletişim araçları ve modern sağlık sistemleri gibi büyük ölçekli sistemlere bağlı hale gelip sisteme entegre oldukça ortadan kalkmaktadır. Otonominin aleyhinde işleyen bir diğer şey ise belirli bir yerde uygulanan teknolojinin genellikle uzak yerlerdeki insanları da etkilemesidir. Bir derenin yakınında kullanılan tarım ilacı ya da başka bir kimyasal madde kilometrelerce aşağıdaki su kaynaklarını kirletebilir ve sera gazları tüm dünyayı etkiler.
Yerel Otonominin Çöküşü, Ekolojik Bağımlılık ve Muhafazakâr Çelişki
Yüz on sekizinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki bölümde (117. paragrafta) bireysel düzeyde yıktığı otonomi (özerklik) ve demokrasi hayalini, bu kez “yerel topluluklar” düzeyinde yıktığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Muhafazakârların sıklıkla savunduğu “yerel otonomi” (ademi merkeziyetçilik), endüstriyel-teknolojik toplumda imkânsız bir hayaldir. Kaczynski bu imkânsızlığı iki somut teknik ve çevresel nedene bağlar:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin “Endüstriyel Toplumda Özgürlüğün Kısıtlanması Kaçınılmazdır” alt başlığı altındaki tezini kusursuz bir şekilde tamamlar. 117. paragrafta liberallerin “katılımcı demokrasi” inancını matematiksel bir illüzyon olarak mahkûm eden yazar, burada da muhafazakârların “yerelcilik” (yerel yönetimlerin güçlendirilmesi) inancını mahkûm eder. Makalenin başlarında (50. ve 51. paragraflarda) muhafazakârları “hem teknolojik büyümeyi destekleyip hem de geleneksel toplulukları korumaya çalışmakla” suçlayarak onlara aptal diyen Kaczynski, bu paragrafta o eleştirisini yapısal bir kanıta kavuşturur. Yazarın okuyucuya vermek istediği felsefi mesaj çok nettir: Teknoloji, doğası gereği merkeziyetçidir ve tüm dünyayı birbirine bağlayan bir ağdır; bu ağı (sistemi) olduğu gibi tutup sadece kontrolü yerele dağıtamazsınız.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern dünyanın altyapısal ve ekolojik bağımlılığını son derece isabetli bir şekilde tespit eden bu analiz, yazarın devrimci hedefleri doğrultusunda bazı teorik kısıtlamalara uğratılmıştır:
119.
Sistemin varlığının amacı insan ihtiyaçlarını gidermek değildir ve bu olamaz. Tam tersine, insan davranışlarının sistemin ihtiyaçları doğrultusunda değiştirilmesi gerekir. Bunun, teknolojik sistemi yönlendirmek iddiasında olan politik ya da toplumsal ideolojiler ile alakası yoktur. Bu, kapitalizmin suçu değildir ve sosyalizmin de suçu değildir; teknolojinin suçudur. Çünkü sistem ideoloji tarafından değil, teknik zorunluluklar tarafından yönlendirilmektedir.[31] Tabii ki sistem birçok insan ihtiyacını karşılamaktadır. Fakat genel anlamda konuşursak, sistem bunu, kendisi için faydalı olduğu ölçüde yapmaktadır. Asıl önemli olan şey insanların ihtiyaçları değil, sistemin ihtiyaçlarıdır. Örneğin sistem insanlara gıda verir çünkü insanlar açlıktan ölürse sistem ayakta kalamaz; sistem insanların psikolojik ihtiyaçları ile bunu yapabildiği ölçüde ilgilenir, çünkü çok fazla sayıda insan depresyona girerse ya da isyan ederse sistem fonksiyonlarını yerine getiremez. Fakat sistem derin, sağlam ve pratik sebepler yüzünden, insan davranışlarını sistemin ihtiyaçlarına göre şekillendirmek için, onlara sürekli bir baskı uygulamak zorundadır. Çok fazla atık mı birikiyor? Hükumet, medya, eğitim sistemi, çevreciler, herkes bizi geri dönüşüm ile ilgili büyük bir propaganda altında boğar. Daha fazla teknik personele mi ihtiyaç var? Çocuklara koro halinde bilim çalışmaları tembihlenir. Çocukları, zamanlarının büyük bir bölümünü çoğunun nefret ettiği konular üzerinde çalışmaya zorlamanın insani olup olmadığını kimse sormaz bile. Yetenekli işçiler teknolojik gelişme nedeniyle işlerini kaybettiğinde ve “eğitimden” geçmeleri gerektiğinde, kimse onların bu şekilde bir muameleye maruz kalmalarının bir aşağılama olup olmadığını sormaz bile. Herkesin teknik gerekliliklere boyun eğmesinin zorunlu olduğu baştan kabul edilir. Ve bunun iyi bir sebebi vardır: Eğer insan ihtiyaçları teknik gerekliliklerin önüne koyulursa bunun sonucu ekonomik problemler, işsizlik, kıtlıklar ya da daha kötüsüdür. Toplumumuzda “zihinsel sağlık” kavramı çoğunlukla, bireyin sistemin ihtiyaçlarına uygun bir şekilde davranıp davranmadığı ve bunu stres belirtisi göstermeden yapabilmesi ile tanımlanır.
Sistemin Ontolojik Amacı, Teknolojik Determinizm ve “İnsan İhtiyacı” İllüzyonu
Yüz on dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin makalesinde teknolojik sistemin varlık amacını (ontolojisini) sorguladığı ve onun adeta otonom bir organizma olduğunu ilan ettiği çok radikal bir analizdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel sistemin amacı insan ihtiyaçlarını gidermek değildir; tam tersine, asıl mesele insan davranışlarının sistemin ihtiyaçlarına göre değiştirilmesi ve şekillendirilmesidir. Kaczynski’ye göre toplumdaki açmazlar kapitalizmin veya sosyalizmin suçu değil, doğrudan “teknolojinin suçudur”. Sistem, ideolojiler tarafından değil “teknik zorunluluklar” tarafından yönlendirilir. Sistem elbette insanlara gıda verir veya psikolojik ihtiyaçlarıyla ilgilenir; fakat bunu insanları sevdiği için değil, insanlar açlıktan ölürse, depresyona girip isyan ederse sistemin ayakta kalamayacağı için yapar. Yazar bu acımasız tabloyu örneklendirmek için çocukların nefret ettikleri bilim derslerine koro halinde zorlanmasını, işini kaybedenlere dayatılan yeniden eğitimleri ve atıklar birikince ortaya çıkan “geri dönüşüm” propagandasını gösterir. Paragrafın en çarpıcı tanımlaması ise kapanışta gelir: Toplumumuzda “zihinsel sağlık” kavramı, bireyin sistemin ihtiyaçlarına herhangi bir stres belirtisi göstermeden uyum sağlama kapasitesinden ibarettir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalede adım adım ördüğü “bireysel özgürlüğün kısıtlanması kaçınılmazdır” argümanının zirve noktalarından biridir. 117. paragrafta katılımcı demokrasinin, 118. paragrafta ise yerel otonominin imkânsız olduğunu ilan eden yazar, burada meselenin kök sebebini açıklar: Çünkü sistem, insan için var olan bir hizmetkâr değil; insanı kendi dişlisi haline getiren bir efendidir. Bu argüman, 112. paragrafta hedef alınan “insancıl teknoloji” kurmayı hayal eden reformistlere verilmiş doğrudan bir felsefi yanıttır. Kaczynski, ideolojilerin önemsizliğini vurgulamak için, teknolojik olarak gelişmiş bölgelerde (kapitalist, komünist ya da başka inançlarda olsun) insanların benzer teknolojik zorunluluklara boyun eğdiğini ve toplumların aynı doğrultuda evrilmek zorunda kaldığını savunur. İnsan ihtiyaçları ile sistemin teknik gereklilikleri çeliştiğinde, bedelini her zaman insan ödeyecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern toplumun araçsallaştırıcı doğasını çok sarsıcı bir biçimde yüzümüze çarpan bu paragraf, kendi içinde ciddi mantıksal körlükler ve sosyolojik indirgemecilikler barındırır:
120.
Sistem içerisinde bir amaç hissi ve otonomi adına yer açma çabaları şakadan öteye gidemez. Örneğin bir şirket, her bir çalışanının bir telefon kataloğunun yalnızca bir bölümünü oluşturmaları yerine, her birinin bir telefon kataloğunun tamamını oluşturmasını istemiştir. Bunun işçilere sözde bir amaç ve başarı hissi vereceği düşünülmüştür. Bazı şirketler çalışanlarına işlerinde daha fazla otonomi vermeye çalışmışlardır, fakat pratik sebepler yüzünden bu ancak çok sınırlı bir oranda gerçekleştirilebilir ve her durumda, çalışanlara kendi nihai amaçlarına sahip olmak konusunda bir otonomi verilemez – işçilerin “otonom” çabalarının kişisel olarak seçtikleri amaçlara yönlendirilmeleri imkansızdır; şirketin hayatta kalması ve büyümesi gibi, işvereninin amaçları doğrultusunda yönlendirilmeleri bir zorunluluktur. Çalışanlarının farklı bir şekilde davranmasına izin veren her fabrika sonunda iflas edecektir. Benzer bir şekilde, sosyalist bir sistemdeki herhangi bir girişimde de işçiler çabalarını çalıştıkları girişimin amaçları doğrultusunda gerçekleştirmek zorundadırlar; aksi halde girişim, sistemin bir parçası olarak amacına hizmet edemez. Yine, saf teknik sebepler yüzünden, bireylerin ya da küçük grupların çoğunun endüstriyel toplum bünyesinde kayda değer bir otonomiye sahip olmaları mümkün değildir. Küçük iş yeri sahipleri dahi, genelde çok sınırlı bir otonomiye sahiptirler. Devlet düzenlemeleri ile ilgili zorunluluklardan başka, ekonomik sistemde yer edinmek ve onun gerekliliklerine uyma zorunluluğu onları sınırlar. Örneğin birisi yeni bir teknoloji geliştirdiğinde, küçük iş yeri sahibi, bunu isteyip istememesinden bağımsız olarak, rekabet gücünü korumak istiyorsa bu teknolojiyi kullanmak zorundadır.
Sahte Otonomi, İşyerinde Yabancılaşma ve Sistemin Zorunlulukları
Yüz yirminci paragraf, Kaczynski’nin endüstriyel sistemin çalışma hayatındaki (işyerindeki) “iyileştirme” çabalarını hedef aldığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; sistem içerisinde bireylere bir amaç hissi ve otonomi (özerklik) vermek için yapılan tüm yapısal düzenlemelerin “şakadan öteye gidemeyeceğidir”. Kaczynski bu iddiasını temellendirmek için işçi-işveren ilişkisine ve pazar ekonomisine odaklanır. Şirketler, çalışanlarına “sözde bir başarı hissi” vermek için onlara üretim sürecinin tamamını teslim etseler (örneğin bir telefon kataloğunun sadece bir bölümünü değil, tamamını yapmalarını isteseler) dahi, bu gerçek bir otonomi değildir; çünkü işçilerin çabaları kendi kişisel amaçlarına değil, “şirketin hayatta kalması ve büyümesi” gibi sistemin zorunlu amaçlarına hizmet etmek durumundadır. Yazar, bu kuralın hem kapitalist fabrikalar hem de sosyalist girişimler için geçerli olduğunu, aksi halde sistemin kurallarına uymayan her girişimin iflas edeceğini belirtir. Paragrafın sonunda ise, kendi işinin patronu olan küçük işletme sahiplerinin bile özgür olmadığını; devlet düzenlemeleri ve rekabet edebilmek için “yeni geliştirilen teknolojileri mecburen kullanmak zorunda olmaları” yüzünden otonomilerinin son derece kısıtlı olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başlarında (33-44. paragraflarda) detaylandırdığı “Güç Sürecinin Bozulması” ve “Otonomi İhtiyacı” teorilerinin pratik çalışma hayatındaki doğrudan kanıtıdır. Bir önceki 119. paragrafta “sistemin insan için değil, kendi teknik zorunlulukları için işlediğini” iddia eden yazar, burada okuyucunun aklına gelebilecek olan “Peki ya işçilere yönetimde söz hakkı veren modern insan kaynakları pratikleri veya kendi işini kurma özgürlüğü?” şeklindeki itirazı savuşturur. Yazarın verdiği mesaj çok nettir: Endüstriyel toplumda “kendi işinin patronu” olmak veya “inisiyatif sahibi bir çalışan” olmak büyük bir yanılsamadır. Hedefleri piyasa, şirket veya teknolojik rekabet tarafından yukarıdan aşağıya dikte edilen hiçbir faaliyet (ne kadar esnek veya katılımcı görünürse görünsün) insanın güç sürecini tatmin edemez. Bu analiz, sistemi “insancıllaştırmaya” çalışan reformistlerin çabalarını bir kez daha değersizleştirir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Çalışma hayatındaki hiyerarşiyi ve teknolojinin piyasa dayatmasını son derece net bir şekilde teşhis eden bu paragraf, yazarın anarşist teorisindeki mutlakiyetçi tutumu nedeniyle bazı sosyolojik körlükler barındırır:
Teknolojinin “Kötü” Yanları “İyi” Yanlarından Ayrılamaz
121.
Endüstriyel toplumun özgürlük yararına reforme edilmesinin imkansızlığının bir başka sebebi, modern teknolojinin, tüm parçalarının birbirine bağlı olduğu bütünlüklü bir sistem olmasıdır. Teknolojinin “kötü” yanlarından kurtulup yalnızca “iyi” yanlarını elde tutmaya devam edemezsiniz. Örnek olarak modern tıbba bakalım. Tıp bilimindeki gelişme kimya, fizik, biyoloji, bilgisayar bilimi ve diğer alanlarındaki gelişmelere bağlıdır. Gelişmiş tıbbi tedaviler yalnızca teknolojik açıdan ilerlemiş, ekonomik olarak zengin ülkelerin imkanlarının sağlayabileceği pahalı, yüksek teknolojili ekipmanlara ihtiyaç duyar. Bütün bir teknolojik sistem ve onunla bağlantılı şeylerin tümü olmadan, tıpta çok fazla ilerleme kaydedilemeyeceği açıktır.
Teknolojinin Bütüncül Yapısı ve “İyi/Kötü” Ayrımının İmkânsızlığı
Yüz yirmi birinci paragraf, Kaczynski’nin “Teknolojinin ‘Kötü’ Yanları ‘İyi’ Yanlarından Ayrılamaz” başlıklı yeni ve son derece kritik alt bölümünün açılış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Modern teknoloji, tüm parçalarının birbirine organik olarak bağlı olduğu bütünlüklü bir sistemdir; bu yüzden teknolojinin yalnızca “iyi” yanlarını tutup “kötü” yanlarından kurtulmak imkânsızdır. Kaczynski bu iddiasını temellendirmek için herkesin tartışmasız “iyi” kabul ettiği bir alanı, modern tıbbı örnek seçer. Gelişmiş tıbbi tedaviler havadan var olmazlar; kimya, fizik, biyoloji ve bilgisayar bilimlerindeki ilerlemelere ve zengin, teknolojik bir altyapıya göbekten bağlıdırlar. Dolayısıyla yazar, arkasında tüm bir endüstriyel sistem ve bu sistemle bağlantılı ağlar olmadan tıpta ilerleme kaydetmenin imkânsız olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başından beri kurduğu “sistem reforme edilemez” tezinin en somut, yapısal ve vurucu argümanlarından biridir. Yazar, 102. paragraftaki “İkinci Prensip”te (toplumun tüm parçalarının birbirine bağlı olduğu kuralında) attığı teorik temeli burada pratiğe döker. Aynı zamanda, 112. paragrafta “insancıl bir teknoloji” kurmayı hayal edenleri neden “naif (saf)” ilan ettiğinin de yapısal cevabını verir. Çoğu teknoloji reformcusu veya çevreci; nükleer silahları, kitle imha araçlarını ve gözetim kameralarını yasaklayıp, hastaneleri, modern tarımı ve iletişim ağlarını ellerinde tutabilecekleri pembe bir ütopya hayal ederler. Kaczynski bu paragrafta o hayalin kalbine saldırarak okuyucuya şunu söyler: Bir MR cihazı üretebilmek veya gelişmiş bir ameliyat yapabilmek için küresel bir maden ağına, mikroçip üreten devasa teknoloji şirketlerine, karmaşık lojistik ağlara ve devasa bir enerji sistemine ihtiyacınız vardır. Yani, sizi iyileştiren tıp sistemi ile otonominizi yok eden bürokratik/teknolojik altyapı aynı makinenin dişlileridir ve makinenin yarısını çalıştırıp yarısını durduramazsınız.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teknolojik altyapıların muazzam ölçüde birbirine bağımlı olduğu (tedarik zincirleri ve bilimsel entegrasyon) sosyolojik ve ekonomik olarak çok güçlü bir tespit olsa da, yazarın buradan çıkardığı “hiçbir kötülük iyilikten ayrılamaz” şeklindeki mutlak dogma ciddi zaaflar barındırır:
122.
Tıpta ilerleme teknolojik sistemin diğer parçaları olmadan sağlansa dahi, tıbbın kendisi bir takım kötülüklere sebep olacaktır. Şeker hastalığı için bir tedavinin bulunduğunu varsayalım. Bu durumda, genetik olarak şeker hastalığına eğilimi olan insanlar hayatta kalabilecek ve herkes gibi çoğalabileceklerdir. Şeker hastalığına neden olan genlere karşı doğal seçilim artık işlemez olacak ve bu tarz genler nüfusta yayılacaktır. (Bu, belirli bir düzeyde günümüzde dahi gerçekleşiyor olabilir; çünkü şeker hastalığı, tedavi edilebilir olmasa da, insülin kullanımı ile kontrol altına alınabilir.) Aynı şey, genetik olarak ortaya çıkan diğer hastalıklarda da yaşanacaktır (örneğin lösemi) ve tüm bunlar nüfusun genetik karakterinde büyük bir bozulma anlamına gelecektir.[32] Tek çözüm, bir çeşit öjenik program ya da insanların geniş bir genetik mühendislik çalışmasına tabi tutulması olacaktır. Böylece gelecekteki insan, doğanın, şansın ya da Tanrının (dini ya da felsefi fikirlerinize bağlı olarak) yarattığı bir varlık değil, üretilmiş bir ürün olacaktır.
Tıbbi İlerlemenin Biyolojik Bedeli, “Doğal Seçilimin” Bozulması ve Genetik Müdahale Zorunluluğu
Yüz yirmi ikinci paragraf, Kaczynski’nin teknolojinin “iyi” yanlarına karşı yürüttüğü saldırıyı bir adım öteye taşıyarak doğrudan modern tıbbın felsefi/biyolojik sonuçlarını hedef aldığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Tıptaki ilerlemeler teknolojik sistemden bağımsız olarak izole bir şekilde elde edilebilse dahi, tıbbın bizzat kendisi (doğal seçilimi bozduğu için) insanlığa yeni ve daha korkunç kötülükler getirecektir. Yazar bu iddiasını şeker hastalığı (diyabet) ve lösemi gibi genetik kökenli hastalıklar üzerinden temellendirir: Tıp bu hastalıkları tedavi edilebilir veya kontrol edilebilir hale getirdiğinde, bu genetik kusurlara sahip insanlar hayatta kalıp çoğalacak ve hastalıklı genler nüfus içinde yayılacaktır. Kaczynski’ye göre “doğal seçilimin” işlemez hale gelmesinin yaratacağı bu genetik bozulmanın kaçınılmaz tek bir sonucu vardır: Toplum mecburen bir çeşit öjeni programına veya kitlesel genetik mühendisliğine başvurmak zorunda kalacaktır. Bunun nihai felsefi sonucu ise, gelecekteki insanın doğanın, şansın ya da Tanrı’nın yarattığı bir varlık olmaktan çıkıp, bütünüyle tasarlanmış “üretilmiş bir ürün” haline gelmesidir. Yazar ayrıca bir dipnot ile kansere kesin bir çare bulunması halinde dahi, bu durumun zengin elitlerin doğaya karışan kanserojen maddeleri engelleme motivasyonunu ortadan kaldıracağı şeklindeki yan etkisine dikkat çeker.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 121. paragrafta kurduğu “teknolojinin kötü yanları iyi yanlarından ayrılamaz” tezinin en sarsıcı ispat denemesidir. Çoğu teknoloji eleştirmeni veya okuyucu, endüstriyel topluma karşı çıksa bile modern tıbbın “tartışmasız bir iyilik” olduğuna inanır. Yazar burada bu kutsal inancı vurarak, tıp gibi en insancıl teknolojinin bile bizi sonunda insanın otonomisini kökünden yok edecek olan “genetik mühendisliği” distopyasına sürükleyeceğini iddia eder. Aynı zamanda bu metin, yazarın 103. paragrafta formüle ettiği “Üçüncü Prensip”in (büyük değişimlerin sonuçlarının öngörülemezliği kuralının) pratik bir uygulamasıdır: Şeker hastalığını tedavi etmek gibi “iyi” bir niyetle yola çıkarsınız, ancak bu müdahalenin öngörülemez sonucu tüm insanlığın gen havuzunun bozulması ve nihayetinde insanların laboratuvarda tasarlanan “ürünlere” dönüşmesi olur. Bu teşhis, hemen bir sonraki 123. ve 124. paragraflarda anlatılacak olan “devletin genlerimize müdahale etmesinin korkunçluğu” argümanına kusursuz bir sıçrama tahtası sağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern tıbbın nüfus dinamikleri ve gen havuzu üzerindeki uzun vadeli ekolojik/biyolojik etkilerini oldukça soğukkanlı bir şekilde tartışan bu paragraf, Kaczynski’nin doğa felsefesindeki en acımasız ve tartışmalı boyutları (Sosyal Darwinizm’i) gün yüzüne çıkarır:
123.
Eğer devletin hayatınıza şu anda çok fazla karıştığını düşünüyorsanız, devletin çocuklarınızın genetik kompozisyonunu düzenlemeye başlamasına kadar bekleyin. Bu tarz bir düzenleme, insanların genetik olarak tasarlanmaya başlamasını takip edecektir; çünkü kontrol edilmeyen genetik mühendisliğinin sonuçları felaket olacaktır.[33]
Devletin Nihai Müdahalesi, Genetik Regülasyon ve “Kaçınılmaz” Totalitarizm
Yüz yirmi üçüncü paragraf, Kaczynski’nin tıbbi ve teknolojik ilerlemelerin varacağı o korkunç sonu “devlet otoritesi ve regülasyon” boyutuyla ele aldığı kısa ve vurucu bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer günümüzde devletin hayatımıza çok fazla karıştığını düşünüyorsak, asıl kabus devletin çocukların genetik kompozisyonunu düzenlemeye başladığında ortaya çıkacaktır. Kaczynski’ye göre insanın genetik olarak tasarlanması süreci başladığında, bu sürece devletin el atması ve katı kurallar getirmesi kaçınılmaz bir zorunluluk olacaktır; çünkü “kontrol edilmeyen genetik mühendisliğinin sonuçları felaket olacaktır”. Yazar bu felakete dipnotta çarpıcı bir örnek verir: Sorumsuz bir genetik mühendisi pekâlâ çok sayıda terörist yaratabilir. Dolayısıyla devlet, güvenliği ve düzeni sağlamak adına insan genetiğini mutlak bir kontrol altına almak mecburiyetinde kalacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 122. paragrafta işlenen “tıbbın doğal seçilimi bozarak insanı biyolojik bir ürüne dönüştüreceği” argümanının doğrudan politik (devlet otoritesi) sonucudur. Kaczynski, makalenin başından beri iddia ettiği “Endüstriyel Toplumda Özgürlüğün Kısıtlanması Kaçınılmazdır” şeklindeki büyük tezini burada en uç noktaya taşır. Sistem, yalnızca çalışma saatlerimizi veya bürokratik işlemlerimizi değil (114. paragraf), en nihayetinde bedensel ve ontolojik varlığımızı da kontrol etmek zorundadır. Mademki teknoloji “genetik tasarım” gibi devasa ve tehlikeli bir güç üretiyor, sistemin bu gücü başıboş bırakması imkânsızdır. Bu gücü kontrol etmek için atacağı her adım ise, bireyin en mahrem alanına, yani hücrelerine ve neslinin inşasına doğrudan bir devlet müdahalesi anlamına gelecektir. Bu metin, okuyucuyu hemen bir sonraki 124. paragrafta tartışılacak olan “tıbbi etiğin bu gidişatı neden durduramayacağı” tezine kusursuz bir şekilde hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Genetik mühendisliğinin politik ve hukuki denetimi meselesini mutlak bir distopyaya bağlayan bu analiz, yazarın argümantasyonundaki o meşhur paradoksları ve “felaket tellallığını” açığa çıkarır:
124.
Bu tarz endişelere verilen cevap genellikle “tıbbi etikten” bahsetmektir. Fakat tıbbın ilerlemesi karşısında etik kurallar özgürlüğü koruyamayacaktır, sadece işleri daha da kötüye götürecektir. Genetik mühendislik konusunda uygulanacak etik prensipler, gerçekte insanların genetik kompozisyonun düzenlenmesinin bir aracı olacaktır. Bazı kişiler (muhtemelen çoğunlukla üst-orta sınıfa mensup kişiler) genetik mühendisliğinin belirli uygulamalarının “etik” ve bunun haricindeki uygulamalarının etik olmadığına karar vereceklerdir ve aslında böylece kendi değerlerini, nüfusun genelinin genetik kompozisyonuna empoze etmiş olacaklardır. Etik normlar tamamı ile demokratik bir şekilde belirlense dahi, çoğunluk, genetik mühendisliğinin “etik” uygulamalarının ne olması gerektiği ile ilgili farklı görüşleri olan herhangi bir azınlığa kendi değerlerini dayatmış olacaktır. Özgürlüğü gerçekten koruyacak etik normlar, insanlara yönelik her türlü genetik mühendisliği uygulamasını yasaklayanlar olabilir ancak. Fakat böyle bir etiğin teknolojik toplumda uygulanmayacağından emin olabilirsiniz. Genetik mühendisliğini çok küçük bir role indirgeyen etik bir kod uzun süre ayakta kalamaz; çünkü biyo-teknolojinin sunduğu muazzam güç, karşı konulamaz olacaktır. Özellikle insanların çoğuna, genetik uygulamaların pek çoğunun açıkça ve tartışılmaz bir şekilde iyi olarak gözükeceği düşünüldüğünde (fiziksel ve zihinsel hastalıkların ortadan kaldırılması; insanlara, günümüz dünyasına daha iyi uyum sağlamalarını sağlayacak yeteneklerin kazandırılması). Genetik mühendisliği kaçınılmaz olarak çok geniş bir şekilde uygulanacaktır; ancak bu, yalnızca endüstriyel-teknolojik sistemin ihtiyaçları doğrultusunda olacaktır.
Tıbbi Etiğin İflası, Çoğunluk Tahakkümü ve Teknolojik Determinizm
Yüz yirmi dördüncü paragraf, genetik mühendisliğinin yaratacağı tehlikelere karşı liberallerin ve teknokratların öne sürdüğü “tıbbi etik” kalkanını parçaladığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Tıbbi etik kuralları, özgürlüğü korumak bir yana, bizzat insanların genetik kompozisyonunu düzenlemenin elitist bir aracı haline gelecektir. Kaczynski’ye göre bazı kişiler (muhtemelen üst-orta sınıf) neyin “etik” olup olmadığına karar vererek kendi değerlerini tüm nüfusa dayatacaktır. Etik normlar demokratik yollarla belirlense dahi, çoğunluk kendi “etik” anlayışını bunu onaylamayan azınlığa zorla dayatacaktır. Yazarın vardığı kesin ve karanlık sonuç şudur: Özgürlüğü gerçekten koruyabilecek tek etik kural, insana yönelik tüm genetik mühendisliğini yasaklamak olabilirdi; ancak fiziksel hastalıkları ortadan kaldırmak gibi “tartışılmaz iyilikler” ve biyo-teknolojinin sunduğu o muazzam kudret o kadar çekicidir ki, teknolojik toplumda böyle bir yasağa asla uyulmayacaktır. Nihayetinde genetik mühendisliği, yalnızca endüstriyel-teknolojik sistemin ihtiyaçları doğrultusunda kaçınılmaz ve geniş bir şekilde kullanılacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “Teknolojinin ‘Kötü’ Yanları ‘İyi’ Yanlarından Ayrılamaz” alt başlığının sarsıcı finalidir. Yazar 122. ve 123. paragraflarda tıbbın insanı mecburen “tasarlanmış bir ürüne” dönüştüreceğini ve devletin buna mecburen müdahale edeceğini söylemişti. Bu paragrafta ise, okuyucunun aklına gelebilecek son güvenlik sübabını (“Peki ya etik kurullar ve biyo-etik yasaları bizi korumaz mı?”) yok eder. Kaczynski’ye göre sistemin teknik zorunlulukları ve teknolojinin baştan çıkarıcı gücü karşısında ahlak, din ve etik sadece birer vitrin süsüdür. Bu analiz, yazarın makalenin genelinde savunduğu “insan iradesinin teknolojik sistem karşısındaki çaresizliği” tezini biyo-politika alanında temellendirir. Ayrıca, hemen bir sonraki bölümde açacağı o büyük başlık için de eksiksiz bir felsefi zemin hazırlar: “Teknoloji, Özgürlük İsteğinden Daha Kudretli Bir Toplumsal Güçtür”.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Etiği ve hukuku yalnızca sistemin totaliter bir dayatma aracına indirgeyen bu analiz, Kaczynski’nin teorisindeki aşırı karamsar ve determinist zaafları barındırır:
Teknoloji, Özgürlük İsteğinden Daha Kudretli Bir Toplumsal Güçtür
125.
Teknoloji ve özgürlük arasında kalıcı bir uzlaşmaya varmak imkansızdır, çünkü teknoloji çok daha kudretli bir toplumsal güçtür ve özgürlüğün alanını sürekli olarak ve tekrarlanan uzlaşmalar ile daraltır. En başta eşit büyüklükte araziye sahip olan, fakat birisi diğerinden daha güçlü olan iki komşuyu hayal edin. Güçlü olan diğerinin arazisinden bir parçayı talep eder. Zayıf olan bunu kabul etmez. Güçlü olan, “Tamam, istediğimin yarısını ver anlaşılım” der. Zayıf olanın kabul etmekten başka fazla şansı yoktur. Bir zaman sonra güçlü olan komşu biraz daha toprak ister ve yeni bir anlaşmaya varırlar ve sonra tekrar aynı şey yaşanır. Güçlü olan komşu zayıf komşusu üzerinde böyle seri uzlaşmalar dayatarak sonunda zayıf olanın tüm topraklarını ele geçirir. Teknoloji ile özgürlük arasındaki çatışma da aynı şekilde gerçekleşir.
Güçlü Komşu Metaforu, Ardışık Uzlaşmalar ve Özgürlüğün Kaçınılmaz Mağlubiyeti
Yüz yirmi beşinci paragraf, Kaczynski’nin “Teknoloji, Özgürlük İsteğinden Daha Kudretli Bir Toplumsal Güçtür” başlıklı yeni alt bölümünün açılış metni ve makaledeki en çarpıcı felsefi metaforlardan biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknoloji ve özgürlük arasında kalıcı bir uzlaşmaya varmak imkânsızdır; çünkü teknoloji çok daha kudretli bir toplumsal güçtür ve özgürlüğün alanını “tekrarlanan uzlaşmalar” yoluyla sürekli daraltmaktadır. Kaczynski bu amansız süreci, “eşit büyüklükte araziye sahip olan güçlü ve zayıf iki komşu” metaforuyla somutlaştırır. Güçlü komşu (teknoloji) her defasında zayıf komşunun (özgürlük) arazisinden bir parça ister; reddedildiğinde “yarısını ver anlaşalım” diyerek sahte bir taviz sunar. Zayıf komşunun boyun eğmekten başka şansı yoktur ve güçlü olan komşu, dayattığı bu seri uzlaşmalarla en sonunda zayıf olanın tüm topraklarını (özgürlüğü) ele geçirir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin reformistlere, liberallere ve “teknolojinin zararlarını törpüleyip onunla denge içinde (uzlaşarak) yaşayabiliriz” diyenlere vurduğu en büyük teorik darbedir. Önceki paragraflarda (121-124) teknolojinin iç içe geçmiş yapısı ve devletin/tıbbın zorunlu müdahaleleri açıklanmıştı; bu metinde ise sürecin nasıl işlediği bir doğa yasası gibi formüle edilir. Yazar, okuyucuya “sistemle yapılan her uzlaşmanın aslında yavaş yavaş uygulanan bir yok oluş” olduğunu göstererek, ilerleyen bölümlerdeki radikal tezine (“Mademki komşu durmayacak, o halde onu tamamen öldürmeliyiz”) kusursuz bir psikolojik ve felsefi zemin hazırlar. İlerideki 135. paragrafta açıkça bu komşu metaforuna geri dönecek ve “güçlü komşuyu yok etmemiz gerektiğini” söyleyecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Özgürlüğün teknoloji karşısındaki aşınmasını son derece akılda kalıcı bir biçimde özetleyen bu metafor, Kaczynski’nin determinist felsefesindeki şu önemli boşlukları barındırır:
126.
Teknolojinin neden özgürlük isteğinden daha kudretli bir toplumsal güç olduğunu açıklayalım.
Teoriden Pratiğe Geçiş ve Gerekçelendirme İlanı
Yüz yirmi altıncı paragraf, tıpkı daha önceki 113. paragrafta olduğu gibi yalnızca tek bir cümleden oluşan, yapısal bir “köprü” (geçiş) metnidir. Yazarın buradaki tek amacı yeni bir felsefi argüman kurmak değil; bir önceki metinde ortaya attığı sarsıcı iddianın gerekçesini sunacağını ilan etmektir: “Teknolojinin neden özgürlük isteğinden daha kudretli bir toplumsal güç olduğunu açıklayalım”.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu çok kısa metin, yazarın 125. paragrafta kurguladığı soyut “güçlü komşu” metaforu ile hemen bir sonraki 127. paragrafta detaylandıracağı somut “motorlu taşıtlar” örneği arasındaki retorik menteşedir. Kaczynski okuyucuya zımnen şunu söylemektedir: “Az önce size teknolojinin özgürlüğümüzü yavaş yavaş nasıl işgal ettiğini felsefi bir hikaye üzerinden anlattım; şimdi ise bunun tarihsel ve sosyolojik olarak gündelik hayatımızda nasıl gerçekleştiğini, inkar edemeyeceğiniz pratik bir kanıtla ispatlayacağım.” Yazar, felsefi teorisini somut bir vaka analiziyle desteklemek üzere okuyucunun dikkatini bu kısa cümleyle toplar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragraf başlı başına bir tez içermese de, yazarın genel argümantasyon stratejisindeki tümdengelim (dedüksiyon) taktiğini yansıtır:
127.
Özgürlüğe tehdit oluşturmuyor gibi görünen teknolojik bir gelişmenin daha sonrasında onu ciddi bir şekilde tehdit ettiği anlaşılır. Motorlu taşımacılığı düşünün örneğin. Yürüyen bir insan eskiden, istediği yere gidebiliyordu; trafik kurallarına aldırmadan kendi istediği tempoda hareket ediyordu ve teknolojik destek sistemlerinden bağımsızdı. Motorlu taşıtlar icat edildiğinde, ilk başlarda insanların özgürlüğünü artıyor gibi gözüktüler. Yürüyen insanların özgürlüğünü azaltmadılar, otomobil almak isteyemen birisinin otomobil alma zorunluluğu yoktu ve otomobil almaya karar veren herkes, yürüyen insana göre daha hızlı ve daha uzağa seyahat edebiliyordu. Fakat motorlu taşıma sonunda toplumu öylesine değiştirdi ki, insanın hareket özgürlüğü önemli ölçüde kısıtlanmaya başlandı. Otomobillerin sayısı arttığında, kullanımlarını sıkı bir şekilde düzenlemek zorunlu hale geldi. Araba sürerken, özellikle yoğun nüfusa sahip alanlarda, kişi istediği hızda bir yerden bir yere gidemez; hareketleri trafiğin akışı ve çeşitli trafik kuralları ile yönetilir. Eli kolu çeşitli zorunluluklar ile bağlanmıştır: Ehliyet gereklilikleri, sürücü testleri, kayıt yenileme, sigorta, güvenlik için gerekli bakımlar, arabanın aylık taksitleri. Üstelik, motorlu taşıma bir seçenek olmaktan çıkmıştır. Motorlu taşımaya geçildiğinden beri şehirlerin düzenlenmesi, insanların çoğunun, çalıştıkları, alışveriş yaptıkları ya da eğlendikleri yerlere yürüyemeyecekleri kadar uzakta bir yerde yaşadıkları şekilde değişmiştir ve bu yüzden ulaşım için otomobile bağımlı olmak zorundadırlar. Veya toplu taşıma kullanmak zorundadırlar, ki bu durumda kendi hareketleri üzerinde, araba kullanmaktan daha az kontrole sahip olurlar. Yürüyen insanın özgürlüğü dahi büyük oranda kısıtlanmıştır. Şehir içinde sürekli olarak durup, genelde araba trafiğinin amaçları için düzenlenmiş trafik ışıklarını beklemek zorundadır. Şehir dışında ise taşıt trafiği, otoyol üzerinde yürümeyi tehlikeli ve zevksiz hale getirmektedir. (Motorlu taşıma ile somut örneğini verdiğimiz bu önemli noktaya dikkat edin: Yeni bir teknoloji, bireyin kullanıp kullanmamakta özgür olduğu bir seçenek olarak sunulduğunda, bu teknolojinin bir seçenek olarak kalması zorunlu değildir. Birçok durumda yeni teknoloji toplumu öylesine değiştirir ki, insanlar kendilerini bu teknolojiyi kullanmak zorunda bulur.)
Otomobil Örneği, Seçeneğin Zorunluluğa Dönüşmesi ve Özgürlüğün İşgali
Yüz yirmi yedinci paragraf, Kaczynski’nin teknolojinin özgürlüğü nasıl sinsice ve kaçınılmaz olarak yuttuğunu kanıtlamak için kullandığı o meşhur ve somut “motorlu taşıtlar” (otomobil) örneğidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Başlangıçta bireye kullanıp kullanmamakta özgür olduğu bir “seçenek” olarak sunulan yeni bir teknoloji, zamanla toplumu öylesine derinden değiştirir ki, en sonunda herkesi o teknolojiyi kullanmaya “mecbur” bırakır. Yazar bu süreci otomobilin icadı üzerinden aşama aşama temellendirir:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 125. paragrafta kurduğu “güçlü komşunun zayıf komşuyu toprak tavizleriyle yavaş yavaş yutması” metaforunun pratik hayattaki en kusursuz sağlamasıdır. Teknoloji (otomobil), önce özgürlüğün arazisine şirin ve masum bir “seçenek” olarak girmiş, ardından tüm şehri, ekonomiyi ve gündelik yaşamı ele geçirerek eski özgürlüğü (yürümeyi) imkânsız kılmıştır. Aynı zamanda bu metin, 102. paragrafta açıklanan “İkinci Prensip”in (bir parçayı değiştirdiğinizde toplumun bütünü değişir kuralının) de doğrudan kanıtıdır. Yazar okuyucuya çok net bir mesaj vermektedir: Teknolojiye karşı “ben onu kullanmayarak dışında kalabilirim” şeklindeki o liberal kaçış imkânsızdır; çünkü teknoloji, içinde yaşadığınız fiziksel dünyayı sizden bağımsız olarak yeniden inşa edecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Otomobilin toplumsal mekanı ve bireysel otonomiyi nasıl dönüştürdüğüne dair sosyolojik olarak son derece keskin ve haklı tespitler barındıran bu analiz, yine de yazarın genel dogmatizminin sınırlarına takılır:
128.
Teknolojik gelişme bir bütün olarak özgürlük alanımızı sürekli daraltırken, her bir teknolojik gelişme tek başına değerlendirildiğinde arzu edilir görünür. Elektrik, su tesisatı, hızlı uzun mesafe iletişim … bir insan bunlara ya da modern toplumu oluşturan diğer sayısız teknik gelişmeye nasıl karşı gelebilir? Örneğin telefonun kullanılmaya başlanmasına direnmek absürt bir şey olurdu. Bir çok avantaj sunuyordu ve hiçbir dezavantajı yoktu. Fakat 59 – 76. paragraflarda açıkladığımız gibi, tüm bu teknik gelişmeler bir bütün olarak, ortalama insanın kaderinin kendisinin veya komşunun veya arkadaşlarının ellerinde olmadığı, fakat birey olarak etkileme gücüne sahip olmadığı politikacıların, şirket yöneticilerinin ve uzak, bilinmeyen teknisyenlerin ve bürokratların ellerinde olduğu bir dünya yaratmıştır.[34] Aynı süreç gelecekte de devam edecektir. Örnek olarak genetik mühendisliğine bakın. Kalıtımsal bir hastalığı ortadan kaldıracak genetik bir tekniğin kullanılmasına çok az insan direnecektir. Gözle görülür bir zararı yoktur ve birçok acıyı ortadan kaldırmaktadır. Fakat çok sayıda genetik iyileştirme birlikte düşünüldüğünde, insanoğlu özgür şansın (veya dini inançlarınıza bağlı olarak Tanrı’nın ya da başka bir şeyin) yarattığı bir varlık değil, tasarlanmış bir ürün haline gelecektir.
Mikro İyiliklerin Makro Kötülüğü, Satranç Metaforu ve Otonominin Görünmez Kaybı
Yüz yirmi sekizinci paragraf, Kaczynski’nin teknolojinin baştan çıkarıcı doğasını felsefi bir ikilem üzerinden açıkladığı en meşhur bölümlerden biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknolojik gelişme bir bütün olarak değerlendirildiğinde özgürlük alanımızı sürekli daraltır; ancak her bir teknolojik gelişme tek başına ele alındığında “arzu edilir” ve zararsız görünür. Örneğin, elektrik, su tesisatı veya telefon gibi gelişmelere tek başına direnmek “absürt” görünür çünkü bunlar sayısız avantaj sunarken hiçbir dezavantaj barındırmıyor gibidir. Ancak bu sayısız küçük gelişme birleştiğinde, bireyin kaderinin kendi elinden çıkıp uzaktaki politikacıların, bürokratların ve teknisyenlerin eline geçtiği bir diktatörlük yaratır. Yazar bu durumu açıklamak için uzun bir dipnotta çarpıcı bir satranç metaforu kullanır: Satranç oynayan birine usta bir izleyicinin iyi bir hamle söylemesi bir “iyiliktir”; ancak usta, oyuncuya yapacağı tüm hamleleri söylerse, o kişinin oynadığı oyunun (otonomisinin) hiçbir anlamı kalmaz. Kaczynski, gelecekte genetik mühendisliğinin de böyle işleyeceğini; kalıtsal hastalıkları iyileştirmenin tek başına “gözle görülür bir zararı olmayan” tartışmasız bir iyilik olarak kabul edileceğini, ancak bu sayısız iyileştirmenin toplamında insanın “özgür şansın” yarattığı bir varlık olmaktan çıkıp “tasarlanmış bir ürün” haline geleceğini öne sürer.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 125. paragrafta kurduğu “güçlü komşunun ardışık uzlaşmalarla toprakları yutması” argümanının neden bu kadar kusursuz çalıştığını açıklar. Komşu (teknoloji), her gelişinde bir silahla değil, cezbedici bir hediye (telefon, elektrik, genetik tedavi) ile gelmektedir. Yazar, okuyucunun teknolojinin “iyi” yanlarına duyduğu o dogmatik inancı bir kez daha sarsmayı hedefler ve 59-76. paragraflarda anlattığı “Güç Sürecinin Bozulması” teorisine doğrudan referans verir. İnsanın hayatta kalma sürecini teknolojiye devretmesi (satranç ustasına bırakması), onun yaşamından alacağı varoluşsal tatmini de yok etmektedir. Kaczynski burada okuyucuya “Sistemin hayatınızı sayısız şekilde kolaylaştırması, aslında kaderinizi kontrol etme imkânınızı elinizden almasının bir kılıfıdır” diyerek, en masum görünen teknik ilerlemenin bile aslında özgürlüğe atılmış bir düğüm olduğunu kanıtlamaya çalışır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
“İyiliklerin toplamının mutlak bir kölelik getireceği” şeklindeki bu kötümser analiz, çok zekice bir retoriğe (satranç metaforu) sahip olsa da, yine yazarın determinist sınırlarına çarpar:
129.
Teknolojinin bu kadar kudretli bir toplumsal güç olmasının diğer sebebi, verili bir toplum bağlamında, teknolojik gelişmenin sadece bir yönde ilerlemesidir; hiçbir şekilde tersine çevrilemez. Yeni bir teknik gelişme ortaya çıktığında, insanlar, bu yeni gelişme yerini daha ileri bir gelişmeye bırakana kadar, onsuz yapamayacak şekilde bu teknolojik gelişmeye bağımlı hale gelirler. İnsanlar yeni bir teknolojik alete, yalnızca tek tek bireyler olarak bağımlı hale gelmezler; sistem bir bütün olarak ona bağımlı hale gelir. (Mesela günümüzde bilgisayarların ortadan kaldırılması halinde sistemin başına gelecekleri bir hayal edin.) Bu sebeple sistem yalnızca bir yönde, daha fazla teknolojikleşme yönünde hareket eder. Teknoloji tekrar tekrar özgürlüğü geri adım atmaya zorlarken, kendisi asla geri adım atmaz -teknolojik sistemin bir bütün halinde ortadan kaldırılmasından başka.
Geri Döndürülemezlik Yasası, Sistemsel Bağımlılık ve Tek Yönlü İlerleme
Yüz yirmi dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin teknolojiyi neden yenilemez bir güç olarak gördüğünü açıkladığı felsefi çerçevenin yapıtaşlarından biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknolojik gelişme yalnızca tek bir yönde (ileriye doğru) hareket eder ve mevcut sistem içerisinde hiçbir şekilde tersine çevrilemez. Kaczynski’ye göre yeni bir teknolojik icat ortaya çıktığında, insanlar yerini daha gelişmişine bırakana kadar onsuz yapamayacak şekilde ona bağımlı hale gelirler. Üstelik bu bağımlılık yalnızca bireysel düzeyde kalmaz; sistem bir bütün olarak o teknolojiye entegre olur. Yazar bu muazzam sistemsel bağımlılığı göstermek için çok net bir örnek verir: Günümüzde bilgisayarların ortadan kaldırılması halinde sistemin başına nelerin geleceğini hayal edin. Paragrafın ve yazarın teknoloji felsefesinin en kesin hükmü ise şudur: Teknoloji tekrar tekrar özgürlüğü geri adım atmaya zorlarken, kendisi asla geri adım atmaz; bunun tek istisnası teknolojik sistemin bir bütün olarak ortadan kaldırılmasıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 125. paragrafta kurguladığı “güçlü komşu” metaforunun neden bu kadar kusursuz ve acımasız işlediğinin yapısal (mekanik) açıklamasıdır. Komşunun (teknolojinin) neden toprak almaktan asla vazgeçmediği ve neden aldığı toprağı barışçıl yollarla asla geri vermeyeceği burada kurallaştırılır. Yazar, okuyucunun aklına gelebilecek olan “Madem otomobiller ya da gözetim sistemleri bu kadar zararlı, o halde onları hayatımızdan çıkaralım” şeklindeki reformist/demokratik çözümü peşinen iptal etmektedir. Çünkü sistem bilgisayarlara, enerji ağlarına ve ulaşıma öylesine ölümcül bir şekilde bağımlıdır ki, bu ağdan tek bir tuğla çekmek tüm binanın çökmesi riskini taşır. Dolayısıyla bu paragraf, Kaczynski’nin 111. paragrafta açtığı “Endüstriyel-Teknolojik Toplum Reforme Edilemez” alt başlığının en güçlü dayanaklarından birini oluşturur ve okuyucuyu nihai yıkım (devrim) fikrinden başka hiçbir çıkış yolu olmadığına ikna etmeyi hedefler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teknolojik bağımlılığın (özellikle bilgisayarlar gibi makro-sistemlerin) boyutlarını çok isabetli bir şekilde teşhis eden bu analiz, yazarın katı determinizmi sebebiyle bazı sosyolojik gerçekleri görmezden gelir:
130.
Teknoloji çok büyük bir hızla gelişir ve özgürlüğü birçok farklı noktada aynı anda tehdit eder (kalabalık, kurallar ve düzenlemeler, bireylerin büyük organizasyonlara olan artan bağımlılığı, propaganda ve diğer psikolojik teknikler, genetik mühendisliği, özel hayatın gözetleme cihazları ve bilgisayarlar tarafından işgal edilmesi vb.). Özgürlüğe yönelik bu tehlikelerden yalnızca birini geriletmek dahi uzun ve zorlu bir toplumsal mücadeleyi gerektirir. Özgürlüğü korumak isteyenler yeni saldırıların muazzam sayısı ve bunların çok hızlı gerçekleşmesi karşısında boğulurlar, kayıtsız hale gelirler ve daha fazla direnemezler. Her bir tehlike ile tek tek mücadele etmek beyhudedir. Başarı yalnızca teknolojik sistem ile bir bütün olarak mücadele ederek mümkün olabilir; fakat bu devrimdir, reform değildir.
Çok Cepheli Saldırı, Yorgunluk Stratejisi ve “Ya Hep Ya Hiç” İkilemi
Yüz otuzuncu paragraf, Kaczynski’nin reformist yaklaşımları kesin olarak çöpe attığı ve “devrim” fikrini rasyonel bir zorunluluk olarak masaya koyduğu en net metinlerden biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknoloji çok hızlı gelişir ve insan özgürlüğüne birçok farklı cepheden (gözetleme, genetik mühendisliği, propaganda, kalabalık, artan kurallar) aynı anda saldırır; bu devasa ve hızlı saldırı dalgası karşısında her bir tehlikeyle “tek tek” mücadele etmek tamamen beyhudedir. Kaczynski’ye göre, yalnızca tek bir teknolojik tehdidi (örneğin gözetimi) geriletmek bile o kadar uzun ve yorucu bir toplumsal mücadele gerektirir ki, özgürlüğü savunanlar bu sürekli ve sayısız yeni saldırı karşısında eninde sonunda boğulacak, kayıtsızlaşacak ve direnemez hale geleceklerdir. Buradan çıkardığı nihai hüküm ise oldukça keskindir: Başarı ancak teknolojik sistemle “bir bütün olarak” mücadele etmekle mümkündür ve bu da reform değil, doğrudan doğruya devrim anlamına gelir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 125. paragrafta kurduğu “güçlü komşu” metaforunun hızlandırılmış ve çok boyutlu halidir. Komşu (teknoloji) artık sadece bir cepheden toprak istememekte; aynı anda gökyüzünden (iklim), biyolojiden (genetik), zihinden (propaganda) ve sokaktan (gözetleme) saldırmaktadır. Yazar, makalenin 111. paragrafında açtığı “Endüstriyel Toplum Reforme Edilemez” alt başlığının taktiksel ve psikolojik gerekçesini burada tamamlar. Okuyucuya felsefi olarak şu mesajı verir: “Sistemle hukuk veya siyaset yoluyla savaşamazsınız, çünkü siz bir yasa çıkarana kadar teknoloji on tane yeni tahakküm aracı icat etmiş olur.” Bu teşhis, yazarın makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 140. ve 141. paragraflarda) açacağı “Devrim Reformdan Daha Kolaydır” şeklindeki o meşhur ve kışkırtıcı tezine kusursuz bir geçiş köprüsü sağlar. Kısmi savunmanın imkânsızlığı, toptan saldırıyı (yıkımı) tek rasyonel seçenek haline getirmek için kullanılmıştır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Reformu “boğucu bir yorgunluk”, devrimi ise “tek mantıklı kurtuluş” olarak sunan bu paragraf, Kaczynski’nin argümantasyonundaki en belirgin mantıksal paradokslardan birini barındırır:
131.
Teknisyenler (bu terimi eğitim gerektiren bir uzmanlık görevini gerçekleştiren herkesi tanımlayan geniş bir anlamda kullanıyoruz) kendilerini işlerine öylesine adarlar ki (meslekleri onların ikame etkinliğidir), teknik işleri ve özgürlük arasında bir ihtilaf doğduğunda, hemen hemen her zaman teknik işleri lehine karar verirler. Bu, bilim adamları örneğinde açıktır; fakat aynı şey başka yerlerde de geçerlidir: Eğitimciler, yardım kuruluşları, doğa koruma organizasyonları övgüye değer hedeflerine ulaşmak için propaganda[35] ya da diğer psikolojik teknikleri kullanmaktan çekinmezler. Şirketler ve devlet kurumlan, bunu yararlı gördüklerinde, bireylerin özel hayatlarını hiçe sayarak onlar hakkında bilgi toplamaktan çekinmezler. Kanun uygulayıcı kurumlar, sürekli olarak, şüphelilerin ve çoğunlukla tamamen masum insanların anayasal hakları yüzünden rahatsız olurlar ve bu hakları kısıtlamak ya da arkalarından dolanmak için yasal olarak (hatta bazen yasa dışı olarak) yapabilecekleri her şeyi yaparlar. Bu eğitimcilerin, kamu yetkililerinin ve kanun uygulayıcıların çoğu, özgürlüğe, özel hayatın gizliliğine ve anayasal haklara inanırlar; fakat bu değerler işleri ile ihtilafa düştüğünde, genellikle işlerinin daha önemli olduğunu hissederler.
Teknisyenlerin İhaneti, İkame Etkinliklerin Gücü ve Profesyonel Körlük
Yüz otuz birinci paragraf, Kaczynski’nin teknolojinin neden durdurulamaz olduğunu bu kez “sistemin içindeki insan failler” (uzmanlar ve teknisyenler) üzerinden açıkladığı sosyolojik bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğitim gerektiren uzmanlık görevlerini yürüten teknisyenler (bilim insanları, eğitimciler, bürokratlar, polisler), teknik işleri ile insan özgürlüğü arasında bir çatışma çıktığında, neredeyse her zaman teknik işlerinin lehine karar verirler. Kaczynski, bu durumu söz konusu kişilerin kötü niyetli olmalarına değil, mesleklerinin onlar için bir “ikame etkinlik” (güç sürecini tatmin ettikleri bir araç) olmasına bağlar. Yazar bu tezini çeşitli meslek grupları üzerinden örneklendirir: Eğitimciler ve doğa koruma dernekleri “iyi” hedeflerine ulaşmak için propaganda ve psikolojik teknikleri kullanmaktan çekinmezler; şirketler veri toplamak için özel hayatı hiçe sayar; kolluk kuvvetleri ise anayasal hakları, işlerini zorlaştıran sinir bozucu engeller olarak görüp etrafından dolanmaya çalışır. Paragrafın en vurucu saptaması şudur: Bu uzmanların çoğu özgürlüğe ve özel hayata inandıklarını iddia etseler dahi, işleriyle bu değerler çeliştiğinde her zaman işlerinin daha önemli olduğuna hükmederler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başlarında “Bilim Adamlarının Motivasyonları” (87-92. paragraflar) bölümünde kurduğu çerçevenin pratiğe dökülmüş halidir. Yazar orada bilim insanlarının insanlığa fayda sağlamak için değil, kendi güç süreçlerini tatmin etmek (ikame etkinlik) için çalıştıklarını iddia etmişti. Bu paragrafta ise aynı kuralı tüm beyaz yakalılara, teknokratlara ve uzmanlara teşmil eder. Teknoloji ile özgürlük arasındaki o bitmek bilmez savaşta (125. paragraftaki güçlü ve zayıf komşu metaforu), güçlü komşunun ordusunu işte bu işine bağımlı teknisyenler oluşturmaktadır. Bu tespit, bir önceki 130. paragrafta belirtilen “kısmi reformların işe yaramayacağı” tezini de güçlendirir; çünkü reformcular anayasal bir hak kazansalar dahi, devletin veya şirketlerin içindeki teknisyenler işlerini daha iyi yapabilmek adına o hakkın arkasından dolanacak yollar bulacaklardır. Yazar okuyucuya zımnen, “Sistemi içeriden, onun uzmanlarıyla düzeltebileceğinize inanmayın, çünkü onlar sisteme (kendi mesleklerine) psikolojik olarak bağımlıdırlar” mesajını verir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Uzmanlaşmanın getirdiği profesyonel körlüğü ve mesleki deformasyonu (“teknokratik aklı”) son derece isabetli bir şekilde teşhis eden bu analiz, Kaczynski’nin indirgemeci felsefesinin bariz sınırlarına takılır:
132.
Bir ödül için mücadele eden insanların, genelde, bir cezayı ya da olumsuz bir sonucu önlemek için mücadele eden insanlardan daha iyi ve daha azimli çalıştıkları iyi bilinen bir gerçektir. Bilim adamları ve diğer teknisyenler, genellikle, işleri aracılığı ile kazandıkları getiriler ile motive olurlar. Ancak teknolojinin özgürlüğe yönelik saldırılarına karşı mücadele edenler olumsuz bir sonucu önlemeye çalışırlar. Dolayısı ile bu zor görev için düzenli ve iyi bir şekilde çalışan kişi sayısı çok azdır. Reformcular, özgürlüğün teknolojik gelişme tarafından daha fazla aşındırılmasına karşı güçlü bir engel oluşturuyor gibi gözüken gösterişli bir zafer kazanırlarsa, çoğu rahatlama eğilimine girecek ve dikkatlerini daha kolay amaçlara yönlendireceklerdir. Fakat bilim adamları laboratuvarlarında meşgul olmaya devam edeceklerdir ve teknoloji ilerlemesini sürdürdükçe, önünde hangi engel olursa olsun, bireylerin hayatları üzerinde gittikçe daha fazla kontrole sahip olmak ve onları sisteme gittikçe daha fazla bağımlı hale getirmek için yeni yollar bulacaktır.
Motivasyon Asimetrisi, Reformcuların Tükenişi ve Bilimin Durdurulamaz Hırsı
Yüz otuz ikinci paragraf, Kaczynski’nin teknoloji ve özgürlük arasındaki savaşta teknolojinin neden her zaman galip geleceğini psikolojik bir kurala (motivasyon asimetrisine) bağladığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Bir ödül (pozitif kazanç) için mücadele eden insanlar, olumsuz bir sonucu (cezayı/kaybı) önlemeye çalışan insanlardan her zaman daha azimli ve istikrarlı çalışırlar. Kaczynski’ye göre bilim insanları ve teknisyenler işlerinden elde ettikleri tatmin, prestij veya para gibi “pozitif ödüllerle” motive oldukları için laboratuvarlarında bıkıp usanmadan çalışmaya devam ederler. Buna karşılık, teknolojinin özgürlüğe saldırısını sınırlamaya çalışan reformcular yalnızca “kötü bir sonucu önlemeye” çalıştıkları için dezavantajlıdırlar. Reformcular geçici ve gösterişli bir yasal zafer kazandıklarında psikolojik olarak rahatlayıp rehavete kapılacakken; teknisyenler durmayacak ve o yasal engelin etrafından dolanıp insanları sisteme bağımlı kılacak yeni teknolojik yollar bulmaya devam edeceklerdir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin “Teknoloji, Özgürlük İsteğinden Daha Kudretli Bir Toplumsal Güçtür” alt başlığındaki iddialarının psikolojik sağlamasıdır. 125. paragraftaki “güçlü komşunun zayıf komşuyu sürekli tavizlere zorlaması” metaforunun arka planındaki itici gücü açıklar: Güçlü komşu (teknoloji) sürekli bir şeyler kazanma arzusuyla doluyken, zayıf komşu (özgürlük savunucuları) sadece elindekini koruma yorgunluğu içindedir. Ayrıca bu analiz, yazarın makalenin ilerleyen kısımlarında (141. paragrafta) açacağı “Devrim Reformdan Daha Kolaydır” tezi için kusursuz bir zemin hazırlar. Çünkü devrim, insanlara uğrunda mücadele edecekleri devasa ve yeni bir dünya (pozitif bir ödül/ideal) sunarken, reform yalnızca mevcudu korumaya çalışan sıkıcı ve yorucu bir defans oyunudur. Kaczynski bu metinle, sistemi yasal ve demokratik yollarla dizginleyebileceğine inanan çevrelerin (reformcuların) psikolojik olarak çoktan yenilmiş olduklarını ilan eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Motivasyon kaynaklarındaki asimetriyi ve “kazanım odaklı” hırsın “koruma odaklı” savunmaya karşı üstünlüğünü çok zekice teşhis eden bu analiz, yazarın mutlakiyetçi kurgusunda yine de ciddi sorunlar barındırır:
133.
Hiçbir toplumsal düzenleme – kanunlar, kurumlar, gelenekler ya da etik normlar yolu ile gerçekleştirilmiş olsun – teknolojiye karşı sürekli bir koruma sağlayamaz. Tarih tüm toplumsal düzenlemelerin geçici olduğunu göstermektedir, hepsi değişir ya da sonunda çöker. Fakat teknolojik gelişmeler verili bir medeniyet bağlamında süreklidir. Örneğin, genetik mühendisliğinin insanlar üzerinde kullanılmasını yasaklayacak veya özgürlüğü ve onuru tehdit edecek şekilde uygulanmasını engelleyecek bir toplumsal düzenlemeye varmanın mümkün olduğunu düşünelim. Fakat teknoloji varlığını koruyacak ve bekleyecektir. Er ya da geç toplumsal düzenleme ortadan kalkacaktır. Toplumumuzdaki değişimin hızı düşünüldüğünde muhtemelen bu yakın bir zamanda olacaktır. Böylece genetik mühendisliği özgürlük alanımızı işgal etmeye başlayacaktır ve bu işgal geri döndürülemez mahiyette olacaktır (teknolojik medeniyetin kendisinin çöküşü haricinde). Toplumsal düzenlemeler yoluyla kalıcı bir başarı elde edilebileceğine dair her türlü yanılgının, günümüzde [1995 itibarı ile] çevre düzenlemelerinin başına gelenler sebebiyle ortadan kalkması gerekir. Birkaç yıl önce, çevresel bozulmaların en azından en kötü bazılarını önleyen güvenilir yasal engeller var gibi gözüküyordu. Politik rüzgardaki bir değişme ile bu engeller çökmeye başladı.
Toplumsal Düzenlemelerin Geçiciliği ve Teknolojinin Sabırlı Bekleyişi
Yüz otuz üçüncü paragrafta yazarın merkezi argümanı çok nettir: Kanunlar, kurumlar, gelenekler ya da etik normlar gibi hiçbir toplumsal düzenleme, teknolojiye karşı kalıcı bir koruma sağlayamaz. Kaczynski’ye göre tarihsel süreçte tüm toplumsal düzenlemeler geçicidir; hepsi eninde sonunda değişir ya da çöker. Buna karşın teknolojik gelişmeler, verili bir medeniyetin sınırları içerisinde her zaman süreklidir ve kalıcıdır. Yazar bu teorisini genetik mühendisliği örneğiyle destekler: İnsan onurunu korumak için genetik müdahaleyi yasaklayan mükemmel bir yasa çıkarsanız dahi, teknoloji varlığını koruyacak ve sabırla bekleyecektir. Değişimin o muazzam hızı göz önüne alındığında, bu toplumsal düzenleme er ya da geç ortadan kalkacak ve genetik mühendisliği özgürlüğümüzü geri döndürülemez biçimde işgal edecektir. Yazar, kanunların koruyuculuğuna dair bu yanılgıyı yıkmak için kendi dönemi olan 1995 yılından somut bir örnek verir: Birkaç yıl önce çevreyi koruyan güvenilir yasal engeller varken, yalnızca politik rüzgârların değişmesiyle bile bu engellerin nasıl kolayca çökmeye başladığına dikkat çeker.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başından beri iddia ettiği “Endüstriyel Toplum Reforme Edilemez” ana fikrinin hukuki ve sosyolojik çivisidir. 129. paragrafta “teknolojinin asla geri adım atmayacağını” ve tek yönlü ilerlediğini belirten yazar, 132. paragrafta da “reformcuların yasa çıkardıktan sonra rehavete kapılacağını”, bilim insanlarının ise durmayacağını iddia etmişti. Bu metin, o kuralları zirveye taşır: Reformcuların kazandığı yasal zaferler illüzyondan ibarettir, çünkü her yasa doğası gereği fânidir (geçicidir). Teknolojik makinenin dayanıklılığı ile hukuk sisteminin kırılganlığı arasındaki asimetri öylesine büyüktür ki; yasalar rüzgârla değişirken, teknik ilerleme birikerek mutlaklaşır. Okuyucuya verilen felsefi mesaj şudur: Sistemin içindeki hiçbir demokratik ya da hukuki kordona güvenemezsiniz, kâğıt üzerindeki her yasa teknolojik kudret karşısında buharlaşmaya mahkûmdur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Hukuk sistemlerinin ve politik kararların teknolojik baskı karşısındaki kırılganlığını son derece sarsıcı bir şekilde tespit eden bu metin, yazarın determinist felsefesinin bariz yanılgılarını barındırır:
134.
Yukarıda anlatılan tüm sebepler yüzünden teknoloji, özgürlük isteğinden daha kudretli bir toplumsal güçtür. Fakat bu ifade önemli bir şartla geçerlidir. Önümüzdeki birkaç on yılda endüstriyel-teknolojik sistem, ekonomik ve çevresel problemler ve özellikle insan davranışı ile ilgili problemler yüzünden zor zamanlardan geçecek gibi gözükmektedir (yabancılaşma, isyan, nefret, çeşitli toplumsal ve psikolojik zorluklar). Sistemin karşılaşması muhtemel bu zorlukların onu yıkmasını, ya da en azından ona karşı yapılacak bir devrimi mümkün kılacak şekilde onu zayıflatmasını umuyoruz. Eğer böyle bir devrim gerçekleşirse ve başarılı olursa, o özel anda özgürlük isteği teknolojiden daha güçlü olacaktır.
İstisnai An, Sistemin Krizleri ve Devrimin Fırsat Penceresi
Yüz otuz dördüncü paragraf, yazarın bir önceki bölümde iddia ettiği “Teknoloji, Özgürlük İsteğinden Daha Kudretli Bir Toplumsal Güçtür” kuralına getirdiği tek ve en büyük “istisnayı” açıkladığı metindir. Kaczynski, teknolojinin özgürlüğü her zaman yendiği argümanının çok önemli bir şartla geçerli olduğunu belirtir. Yazara göre önümüzdeki birkaç on yılda endüstriyel-teknolojik sistem; ekonomik sıkıntılar, çevresel krizler ve özellikle insan davranışından kaynaklanan devasa problemler (yabancılaşma, isyan, nefret ve psikolojik zorluklar) yüzünden çok zor bir döneme girecektir. Yazarın asıl argümanı ve stratejik umudu, sistemin karşılaşacağı bu ağır zorlukların onu kendi kendine yıkması ya da en azından ona karşı bir devrim yapılabilmesini mümkün kılacak kadar onu “zayıflatmasıdır”. Kaczynski’ye göre, eğer sistem zayıflar ve böyle bir devrim başarılı olursa, ancak işte o “özel anda” özgürlük isteği teknolojiden daha güçlü bir hale gelecektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, makalenin teorik ve karamsar felsefesinden, pratik (devrimci) eylem planına geçişin başladığı kilit bir noktadır. Kaczynski, daha önceki bölümlerde (özellikle 44, 45, 59-76. ve 116. paragraflarda) uzun uzun anlattığı “Güç Sürecinin Bozulması” ve “uyumsuzların/depresiflerin” artışı gibi toplumsal acıları, burada aniden sistemin “karnındaki zayıf nokta” (Aşil topuğu) olarak stratejik bir devrim avantajına dönüştürür. Madem ki teknoloji ile normal şartlarda, yasalarla veya siyasi reformlarla savaşılamamaktadır (çünkü teknoloji çok daha kudretlidir ve yasaları ezip geçer); o halde devrimciler sistemin hastalanmasını (krizlerin onu zayıflatmasını) beklemeli ve tam o zayıflık anında saldırmalıdır. Bu metin, okuyucuyu hemen bir sonraki 135. paragrafta yer alacak olan o meşhur “hasta komşuyu öldürme” metaforuna eksiksiz bir şekilde hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın krizleri ve toplumsal çözülmeyi bir “devrim fırsatı” olarak okuduğu bu taktiksel paragraf, radikal düşüncenin tipik sınırlarını ve ahlaki çelişkilerini barındırır:
135.
125. paragrafta, güçlü komşusu tarafından bir seri uzlaşma yapmaya zorlanarak tüm topraklarına el konulan ve mülksüz bırakılan zayıf komşu örneğini vermiştik. Fakat şimdi güçlü komşunun hasta olduğunu ve bu sebeple kendini koruyamayacak bir halde olduğunu düşünelim. Zayıf komşu güçlü komşusunu topraklarını geri vermeye zorlayabilir ya da onu öldürebilir. Eğer güçlü adamın hayatta kalmasına izin verir ve yalnızca topraklarını geri almakla yetinirse, o bir aptaldır; çünkü güçlü adam iyileştiğinde, ondan tüm toprakları geri alacaktır. Daha zayıf olan adam için tek mantıklı alternatif, hala imkanı varken güçlü adamı öldürmektir. Aynı şekilde, endüstriyel sistem hasta iken onu ortadan kaldırmamız gerekir. Eğer onunla uzlaşırsak ve iyileşmesine izin verirsek, sonunda tüm özgürlüğümüzü elimizden alacaktır.
Hasta Komşu Metaforu, Uzlaşmanın Reddi ve Sistemin “Öldürülme” Zorunluluğu
Yüz otuz beşinci paragraf, yazarın devrimci stratejisini haklı çıkarmak için kullandığı en kışkırtıcı ve radikal metinlerden biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı; zayıflamış ve krize girmiş olan endüstriyel sistemle asla uzlaşılmaması ve sistemin “hasta” iken kesin olarak yok edilmesi (öldürülmesi) gerektiğidir. Kaczynski bu fikri temellendirmek için 125. paragrafta kurduğu “güçlü ve zayıf komşu” metaforuna geri döner. Güçlü komşunun (teknolojinin) zayıf komşuyu (özgürlüğü) sürekli tavizlere zorlayarak tüm topraklarını elinden aldığını hatırlatan yazar, şimdi bu güçlü komşunun hasta ve kendini koruyamayacak durumda olduğunu varsayar. Zayıf komşu eğer güçlü komşusunun toprakların bir kısmını iade etmesiyle yetinip onun hayatta kalmasına izin verirse, “aptallık” etmiş olacaktır; çünkü güçlü komşu iyileştiğinde verdiği tüm toprakları er ya da geç geri alacaktır. Yazar buradan son derece kesin bir hükme varır: Daha zayıf olanın tek mantıklı alternatifi, elinde imkân varken güçlü komşuyu “öldürmektir”. Endüstriyel sistem de şu an “hasta” olduğuna göre, onunla uzlaşmak ya da iyileşmesine izin vermek tüm özgürlüğümüzü kalıcı olarak kaybetmemiz anlamına gelecektir; bu yüzden sistem tamamen ortadan kaldırılmalıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin “Teknoloji, Özgürlük İsteğinden Daha Kudretli Bir Toplumsal Güçtür” başlığı altında anlattığı karamsar tablonun şiddet yüklü ve eylem odaklı finalidir. Yazar 134. paragrafta sistemin ekonomik, çevresel ve psikolojik krizler yüzünden zayıflayacağını ve bunun devrim için bir fırsat penceresi açacağını ilan etmişti. 135. paragraf ise bu fırsat penceresinin nasıl kullanılması gerektiğinin taktiksel rehberidir. Reformistlerin “Sistem madem zayıfladı, onu demokratik yasalarla dizginleyelim ve iyileştirelim” şeklindeki olası itirazlarını peşinen “aptallık” olarak mahkûm eder. Yazar, kendi devrim teorisindeki “toptan yıkım” argümanını rasyonalize etmek için bu metaforu kullanır: Komşuyu yaralamak ya da onunla barışmak işe yaramaz, komşu kesinlikle öldürülmelidir. Bu metin, makalenin ilerleyen bölümlerinde açılacak olan (özellikle 140-142. paragraflarda) reformun neden imkânsız olduğunu ve devrimin neden tek çare olduğunu anlatan argümanlara psikolojik ve felsefi bir zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Zorlu kriz anlarını toptan bir yıkım için fırsat olarak gören bu “hasta komşuyu öldürme” metaforu, yazarın felsefi körlüklerinin ve şiddet ideolojisinin en net biçimde açığa çıktığı yerdir:
Daha Basit Toplumsal Problemlerin Çözülemeyeceği Anlaşıldı
136.
Eğer hâlâ sistemin, özgürlüğü teknolojiden koruyacak şekilde reforme edilebileceğini düşünen birisi varsa, toplumumuzun, çok daha basit ve dolambaçsız diğer toplumsal problemler ile nasıl beceriksizce ve çoğu durumda başarısız bir şekilde ilgilendiğini düşünsün. Diğer başka şeyler ile birlikte sistem, çevresel bozulmayı, politik yozlaşmayı, uyuşturucu ticaretini ya da ev içi şiddeti önleyememiştir.
Çözülemeyen “Basit” Problemler ve Reformun Beceriksizliği
Yüz otuz altıncı paragraf, makalede “Daha Basit Toplumsal Problemlerin Çözülemeyeceği Anlaşıldı” şeklindeki yeni alt başlığın açılış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı son derece pratik ve tümevarımsal bir mantığa dayanır: Eğer endüstriyel sistem; çevresel bozulma, politik yozlaşma, uyuşturucu ticareti veya ev içi şiddet gibi nispeten “daha basit ve dolambaçsız” toplumsal problemleri çözmekte bile başarısız oluyorsa, özgürlüğü teknolojik tahakkümden korumak gibi çok daha devasa ve soyut bir problemi çözmesi imkânsızdır. Kaczynski, sistemi teknolojiyle uyumlu hale getirecek reformların hâlâ yapılabileceğine inananları, toplumun mevcut beceriksizliği ve gündelik hayattaki başarısızlıklarıyla yüzleştirerek sarsmayı hedefler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin başından beri ısrarla savunduğu “sistem reforme edilemez” argümanının teorik felsefeden çıkarılıp pratik (gözlemlenebilir) gerçekliğe indirildiği yerdir. Bir önceki bölümde (125-135. paragraflar) özgürlüğün teknoloji karşısında neden yenileceğini “komşu metaforu” ve bilim insanlarının motivasyonları üzerinden soyut bir zeminde anlatmıştı. Şimdi ise tartışmayı sokağa, gazetelerin üçüncü sayfalarına ve gündelik siyasete taşır. Eğer sistem uyuşturucuyu, çevre tahribatını veya politik rüşveti bile engelleyemiyorsa, insanın ontolojik otonomisini nasıl koruyacaktır? Bu keskin geçiş, okuyucunun reform inancını somut başarısızlıkların duvarına çarptırarak parçalamayı amaçlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın sistemin yetersizliklerini yüzümüze vurduğu bu argüman okuyucuya ilk bakışta çok rasyonel gelse de, kendi içinde bazı retorik hileler ve sosyolojik indirgemeler barındırır:
137.
Örneğin çevresel problemlerimizi düşünün. Burada değerler arasındaki ihtilaf açıktır: Günümüzde ekonomik çıkar elde etmek yerine doğal kaynaklarımızın bazılarını torunlarımız için saklamak.[36] Fakat bu konuda, güce sahip olan insanlardan açık ve tutarlı bir eylem planı ile alakası olmayan birçok palavra ve muğlak ifadeler işitmeye devam ederken, torunlarımızın yaşamak zorunda kalacağı çevresel problemleri biriktirmeye devam ediyoruz. Çevre meselelerini çözme girişimleri, kimisi şu anda kimisi başka bir zamanda daha etkili olan farklı zümrelerin mücadelelerinden ve uzlaşmalarından oluşur. Mücadelenin çizgisi kamuoyunun fikirlerinin değişmesi ile değişir. Bu rasyonel bir süreç değildir ve problemin zamanında ve başarılı bir şekilde çözülmesi ile sonuçlanacak gibi de gözükmemektedir. Büyük toplumsal problemler, “çözülebilseler” dahi, rasyonel ve kapsamlı bir plan dahilinde çözülmezler ya da böyle bir çözüm çok nadir gerçekleşir. Kendi çıkarlarını[37] (genellikle kısa vadeli çıkarlar) savunan rekabet halindeki çeşitli grupların az ya da çok istikrarlı bir dengeye gelmeleri (genellikle şans eseri) ile bir sonuca bağlanırlar. Aslında 100 – 106. paragraflarda formüle ettiğimiz prensipler, rasyonel, uzun dönemli bir planlamanın bir şekilde başarılı olabilme ihtimalini oldukça şüpheli göstermektedir.
Rasyonel Planlamanın İmkânsızlığı, Çıkar Grupları ve “Şans Eseri” Çözümler
Yüz otuz yedinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde öne sürdüğü “sistem basit sorunları bile çözemiyor” argümanını çevre problemleri üzerinden somutlaştırdığı yerdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Büyük toplumsal problemler hiçbir zaman rasyonel ve kapsamlı bir plan dahilinde çözülmezler; çözülseler bile bu, kendi kısa vadeli çıkarlarını savunan rekabet halindeki grupların şans eseri bir dengeye gelmesiyle olur. Kaczynski’ye göre çevre meselesindeki değerler çatışması çok açıktır: Günümüzde ekonomik çıkar elde etmek ile doğal kaynakları torunlarımız için saklamak arasındaki basit bir seçimdir. Ancak sistem bu basit seçimi rasyonel bir şekilde yapamaz. Bunun yerine liderlerden bolca palavra ve muğlak ifade işitilirken, sorunlar gelecek nesillere ertelenerek biriktirilir. Yazar, çevre politikalarının veya genel olarak toplumsal çözümlerin akılcı bir süreç olmadığını, yalnızca kamuoyu fikirlerinin değişmesiyle yön değiştiren, farklı zümrelerin mücadele ve uzlaşmalarından ibaret kaotik bir süreç olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde reformistlere yönelttiği eleştirilerin en pratik dayanak noktalarından biridir. Kaczynski, burada doğrudan 100-106. paragraflarda formüle ettiği “Tarihin Bazı İlkeleri”ne (özellikle toplumların rasyonel bir şekilde tasarlanamayacağı ve değişimlerin öngörülemezliği ilkelerine) atıf yaparak teorisini gündelik siyasetle birleştirir. Okuyucuya verilmek istenen felsefi mesaj şudur: “Eğer toplumunuz daha nesli tükenen bir ormanı veya kirlenen bir nehri rasyonel bir planla kurtaramıyorsa, insan özgürlüğünü teknolojik tahakkümden kurtaracak o devasa ve kusursuz yasal planlamayı nasıl yapacaktır?” Bu metin, sistem içi demokratik siyaseti ve yasa yapma süreçlerini (sivil toplum örgütlerinin, lobilerin ve partilerin mücadelesini) anlamsız ve irrasyonel bir gürültüye indirgeyerek, “reformun” neden işlemeyeceğine dair o büyük karamsar tabloyu güçlendirir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern politik süreçlerin hantallığını ve çıkar gruplarının kısa vadeli vizyonsuzluğunu son derece keskin bir şekilde teşhis eden bu analiz, yazarın dogmatik şablonuna uydurulurken bazı önemli siyaset bilimi gerçeklerini çarpıtır:
138.
Bu yüzden, insan ırkının görece olarak basit toplumsal problemleri çözmekte dahi en iyi ihtimalle kısıtlı bir kapasiteye sahip olduğu açıktır. Çok daha zor ve karmaşık bir problem olan özgürlüğü teknoloji ile uyumlu hale getirme problemini nasıl çözecektir? Teknoloji açık maddi avantajlar sunarken, özgürlük farklı insanlara farklı şeyler ifade eden soyut bir kavramdır ve kaybı, propaganda ve abartılı konuşmalar ile dikkatlerden kaçırılabilir.
Maddi Avantajın Soyut Kavrama Üstünlüğü ve Propagandanın Gücü
Yüz otuz sekizinci paragraf, yazarın 136. ve 137. paragraflarda işlediği “basit sorunları çözemeyen insanlık, karmaşık sorunları hiç çözemez” argümanının doğrudan “özgürlük ve teknoloji” çatışmasına bağlandığı kilit ve kısa bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsan ırkı görece basit toplumsal problemleri çözmekte dahi çok kısıtlı bir kapasiteye sahipken, özgürlüğü teknolojiyle uyumlu hale getirmek gibi çok daha zor ve karmaşık bir problemi çözmesi kesinlikle imkânsızdır. Kaczynski bu felsefi imkânsızlığı iki kavramın doğasındaki büyük eşitsizliğe bağlar: Bir yanda teknolojinin sunduğu “açık maddi avantajlar” varken, diğer yanda “farklı insanlara farklı şeyler ifade eden soyut bir kavram” olan özgürlük vardır. Üstelik teknoloji somut faydalarla bizi cezbederken, bu soyut kavramın (özgürlüğün) hayatımızdan yavaş yavaş kayboluşu, sistemin kullandığı “propaganda ve abartılı konuşmalar” aracılığıyla kitlelerin dikkatinden kolayca kaçırılabilir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “Daha Basit Toplumsal Problemlerin Çözülemeyeceği Anlaşıldı” alt başlığının ana tezini mühürleyen felsefi bir özet gibidir. Makalenin genelinde savunulan “Endüstriyel Toplum Reforme Edilemez” fikri, burada kavramsal bir asimetri üzerinden haklı çıkarılır. Yazar okuyucuya acı bir tablo sunar: Elimizde herkesin gördüğü nesnel ve cezbedici bir güç (teknoloji) ile herkesin farklı yorumladığı, öznel, kolayca manipüle edilebilir bir değer (özgürlük) arasındaki baştan kaybedilmiş bir savaş vardır. Kaczynski bu metinle reformistlerin “yeni yasalarla özgürlüğü koruyabiliriz” inancını son kez alaya alır; zira kitleler neyi kaybettiğinin bile farkında olmadan, teknolojinin onlara sunduğu somut rahatlıklara kanarak özgürlüklerini çoktan devretmişlerdir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Özgürlük kaybının soyutluğu ile teknolojik konforun somutluğu arasındaki bu zekice kıyas, yine de yazarın genel indirgemeci ve karamsar felsefesinin bariz zaaflarını barındırır:
139.
Ve şu önemli farka dikkat edin: Çevresel problemlerimiz (örnek olarak) günün birinde rasyonel ve kapsamlı bir plan dahilinde çözülebilir; fakat bu gerçekleşirse bunun sebebi yalnızca, bu problemleri çözmek uzun vadede sistemin çıkarına olduğu içindir. Ancak özgürlüğü veya küçük grupların otonomisini korumak sistemin çıkarları arasında değildir. Tam tersine, insan davranışını olabilecek en geniş kapsamda[38] kontrol altına almak sistemin çıkarınadır. Bu sebeple gelecekte, pratik bir takım endişeler sistemi çevresel problemler hakkında rasyonel, tedbirli bir şekilde davranmaya zorlayabilirse de, aynı derecede pratik endişeler sistemi insan davranışını daha yakından (tercih olarak özgürlüğe karşı hamleleri gizleyecek doğrudan olmayan yöntemler ile) kontrol altına almaya zorlayacaktır. Bu yalnızca bizim fikrimiz değildir. Seçkin toplum bilimciler (örneğin James Q. Wilson) insanları daha etkili bir şekilde “toplumsallaştırmanın” önemini vurgulamışlardır.
Sistemin Ontolojik Çıkarı, “Tasma” Metaforu ve Özgürlüğün Kasıtlı İnkârı
Yüz otuz dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin “Daha Basit Toplumsal Problemlerin Çözülemeyeceği Anlaşıldı” alt başlığını çarpıcı ve sarsıcı bir tespitle kapattığı final metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Sistem günün birinde çevre kirliliği gibi devasa sorunları çözmeyi başarsa bile, özgürlüğü asla korumayacaktır; çünkü sorunları çözememesinin nedeni sadece beceriksizliği değil, özgürlüğün bizzat “sistemin çıkarlarına ters” olmasıdır. Çevreyi korumak uzun vadede sistemin hayatta kalması için rasyonel bir zorunluluk olabilir ve bu yüzden sistem pratik endişelerle çevreyi koruyabilir; ancak aynı pratik endişeler, sistemi insan davranışını olabilecek en geniş kapsamda kontrol altına almaya zorlayacaktır. Yazar, sistemin ekonomik büyüme gibi kendi işine yarayan durumlarda bireylere planlanmış ve sınırlandırılmış bir “ekonomik özgürlük” verebileceğini kabul eder; fakat bunu son derece çarpıcı bir metaforla niteler: Bireyin her zaman için, boynundaki tasma bazen uzun tutulsa bile, o tasmaya bağlı olarak tutulması gerekir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelindeki “reform imkânsızdır” tezine getirdiği en acımasız stratejik açıklamadır. Bir önceki 136, 137 ve 138. paragraflarda sistemin sorun çözme kapasitesinin (becerisinin) olmadığını iddia eden yazar, burada vitesi artırarak meselenin aslında bir niyet meselesi olduğunu açıklar. Özgürlük, sistemin yanlışlıkla ya da beceriksizlikten ezdiği bir çiçek değil; bizzat varlığını sürdürebilmek için (örneğin kitleleri uysallaştırmak, üretimi aksatmamak için) bilinçli olarak yok etmesi gereken temel bir tehdittir. Kaczynski bu iddiasını kanıtlamak için, James Q. Wilson gibi toplum bilimcilerin insanları “toplumsallaştırmanın” (yani sisteme uyumlu hale getirmenin) önemini vurgulamalarını referans gösterir. Bu metin, okuyucunun sistemden “özgürlük” talep etmesinin, bir kurttan vejetaryen olmasını istemek kadar doğaya aykırı olduğunu felsefi olarak mühürler ve hemen bir sonraki 140. paragrafta başlayacak olan o meşhur “Devrim Reformdan Daha Kolaydır” bölümü için devrimi tek rasyonel seçenek haline getiren o kusursuz zemini hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Sistemin insan davranışını regüle etme ihtiyacını oldukça keskin bir “tasma” metaforuyla anlatan bu analiz, Kaczynski’nin teorisindeki aşırı karamsar ve indirgemeci boyutları barındırır:
Devrim Reformdan Daha Kolaydır
140.
Sistemin teknoloji ile özgürlüğü uyumlu hale getirecek şekilde reforme edilemeyeceğine okuyucuyu ikna ettiğimizi umuyoruz. Tek çıkış yolu endüstriyel-teknolojik sistemden bir bütün olarak kurtulmaktır. Bu devrim demektir. Bunun, silahlı bir ayaklanmayı içermesi elzem değildir; fakat toplumun doğasında radikal ve köklü bir değişim getirmesi zorunludur.
Reformun İflası İlanı, Tek Çıkış Yolu ve “Devrimin” Yeniden Tanımlanması
Yüz kırkıncı paragraf, makalenin en kışkırtıcı ve stratejik bölümlerinden biri olan “Devrim Reformdan Daha Kolaydır” alt başlığının açılış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, makalenin başından beri ilmek ilmek ördüğü teorik tartışmanın kesin bir sonuca bağlanmasıdır: Sistem, teknoloji ile özgürlüğü uyumlu hale getirecek şekilde reforme edilemez; bu yüzden tek çıkış yolu endüstriyel-teknolojik sistemden “bir bütün olarak” kurtulmaktır. Kaczynski bu toptan kurtuluş eylemine “devrim” adını verir. Ancak okuyucunun gözünü korkutmamak veya kavramı salt askeri bir çerçeveye sıkıştırmamak için hemen bir şerh düşer: Bu devrimin illa ki silahlı bir ayaklanma içermesi elzem değildir; asıl zorunlu olan şey, toplumun doğasında “radikal ve köklü bir değişim” yaratmasıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin manifestosundaki en büyük teorik dönüm noktası (pivot) ve felsefi bir menteşedir. Yazar, 111. paragraftan 139. paragrafa kadar “reformun” neden işe yaramayacağını; teknolojinin her zaman kazanacağını, sistemin basit problemleri dahi çözemediğini ve özgürlüğün zaten sistemin çıkarlarına ters düştüğünü anlatmıştı. Okuyucuyu reform umudundan tamamen kopardığına ikna olduğu bu noktada, artık teşhisten (hastalığın tespitinden) tedaviye (eylem planına) geçer. Teknoloji ağacı budanamayacağına göre, kökünden sökülmelidir. Bu metin, yazarın hemen bir sonraki 141. ve 142. paragraflarda detaylandıracağı “İnsanlar yasa çıkarmak için değil, ancak yepyeni bir dünya kurmak (devrim) için canlarını verirler” tezine okuyucuyu psikolojik olarak hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teorik tartışmayı bitirip doğrudan radikal eylemi “tek seçenek” olarak masaya koyan bu kısa paragraf, Kaczynski’nin metodolojisindeki tipik yönlendirmeleri barındırır:
141.
Devrimin reformdan çok daha büyük değişimleri içermesinden dolayı insanlar, bir devrim yapmanın reformdan çok daha zor olacağını düşünme eğilimindedirler. Gerçekte, belirli koşullar altında devrim reformdan çok daha kolaydır. Bunun sebebi devrimci bir hareketin, bir reform hareketinin yaratabileceğinden çok daha yoğun bir bağlılık yaratabilmesindedir. Bir reform hareketinin sunduğu şey, yalnızca özel bir toplumsal problemin çözülmesidir. Devrimci bir hareket, tüm problemlerin tek bir hamlede çözülmesini ve yepyeni bir dünya yaratılmasını önerir. Bu, insanların uğrunda çok büyük riskler alacağı ve büyük fedakarlıklarda bulunabileceği tarzda bir idealdir. Bu sebeple teknolojik sistemin tümünü ortadan kaldırmak, teknolojik gelişmenin ya da uygulamaların belirli alanları önüne (örneğin genetik mühendisliği) sürekli ve etkili engeller koymaktan çok daha kolaydır. Genetik mühendisliğine sınırlar getirmek ve bu sınırları korumak ile ilgili amaca, sadece o noktaya odaklanmış bir tutku ile kendini adayacak çok fazla insan olmayacaktır; fakat uygun koşullar altında çok sayıda insan endüstriyel-teknolojik sisteme karşı bir devrime kendini tutku ile adayabilir. 132. paragrafta belirttiğimiz gibi, teknolojinin bazı boyutlarını sınırlamaya çalışan reformcular olumsuz bir sonucu önlemeye çalışacaklardır. Fakat devrimciler güçlü bir kazanç elde etmek için uğraşacaklar – devrimci vizyonlarının gerçekleştirilmesi – ve bu sebeple, reformculara göre daha sıkı ve daha istikrarlı bir şekilde çalışacaklardır.
Motivasyon Psikolojisi, Pozitif İdeal ve “Devrimin Reformdan Daha Kolay Olması”
Yüz kırk birinci paragraf, Kaczynski’nin “Devrim Reformdan Daha Kolaydır” tezinin arkasındaki temel psikolojik mekanizmayı açıkladığı kilit metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Kapsamı ve yıkıcılığı çok daha büyük olmasına rağmen, belirli koşullar altında bir devrim yapmak, sistemi reforme etmekten çok daha kolaydır. Bunun sebebi tamamen insan motivasyonunun doğasıyla ilgilidir. Yazar bu durumu iki farklı hareketin sunduğu vaatleri kıyaslayarak temellendirir: Bir reform hareketi insanlara yalnızca spesifik bir toplumsal sorunun çözülmesini vaat eder ve bu dar amaç, kitlelerde tutkulu bir adanmışlık yaratmaz. Oysa devrim, “tüm problemlerin tek bir hamlede çözülmesini ve yepyeni bir dünya yaratılmasını” önerir. Kaczynski’ye göre insanlar ancak bu tarz devasa, her şeyi değiştirecek büyük bir ideal uğruna büyük riskler alıp olağanüstü fedakarlıklarda bulunabilirler. Bu yüzden, tüm endüstriyel-teknolojik sistemi ortadan kaldırmak için insanları harekete geçirmek, genetik mühendisliği gibi sistemin tek bir parçasını sınırlamak için kitleleri motive etmekten çok daha kolaydır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makale boyunca adım adım inşa ettiği karamsarlığı aniden eylemci bir coşkuya dönüştürdüğü bir strateji dersidir. Kaczynski burada doğrudan 132. paragrafa atıf yaparak kendi psikolojik teorisini okuyucuya hatırlatır: Teknolojiyi sınırlamaya çalışan reformcular yalnızca “olumsuz bir sonucu önlemeye” çalıştıkları için psikolojik olarak savunmada kalır ve çabuk yorulurlar; oysa devrimciler “devrimci vizyonlarının gerçekleştirilmesi” gibi güçlü ve pozitif bir kazanç (ödül) elde etmek için uğraştıklarından çok daha sıkı ve istikrarlı çalışırlar. Bu analiz, 140. paragrafta resmen ilan edilen “tek çıkış yolu toptan yıkımdır” fikrini romantik bir idealizmle destekler ve okuyucuyu makalenin ilerleyen bölümlerinde (özellikle 189. paragrafta) anlatılacak olan “kararlı ve tutkulu devrimci azınlık” vizyonuna psikolojik olarak hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimci psikolojiyi ve kitle mobilizasyonunu oldukça isabetli bir şekilde özetleyen bu argüman, yazarın kendi teorisi içindeki en büyük pragmatik çelişkilerden (hatta itiraflardan) birini gün yüzüne çıkarır:
142.
Reform, her zaman için, değişimlerin çok ileri gitmesi halinde acı verici sonuçlar doğuracağı korkusu ile sınırlanır. Fakat devrimci bir tutku toplumu bir kez ele geçirdiğinde, insanlar devrimleri için sınırsız zorluklar çekmeye hazır olacaklardır. Bu, Fransız ve Rus Devrimlerinde açık olarak ortaya çıkmıştır. Bu durumlarda toplumun yalnızca küçük bir azınlığının devrime kendini gerçekten adadığı doğrudur; fakat bu azınlık, toplumda egemen güç haline gelecek kadar büyük ve aktiftir. 180 – 205. paragraflarda devrim hakkında daha fazla şey söyleyeceğiz.
Reformun Korkaklığı, Devrimci Acı Eşiği ve Aktif Azınlığın Gücü
Yüz kırk ikinci paragraf, Kaczynski’nin “Devrim Reformdan Daha Kolaydır” argümanının tarihsel ve sosyolojik mekanizmasını açıkladığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Reform hareketleri, değişimlerin kontrolden çıkıp acı verici sonuçlar doğuracağı korkusuyla her zaman kendilerini sınırlarlar; ancak devrimci bir tutku toplumu bir kez ele geçirdiğinde, insanlar uğruna savaştıkları o büyük ideal için “sınırsız zorluklar çekmeye” hazır hale gelirler. Kaczynski bu psikolojik eşik atlamasını Fransız ve Rus Devrimleri üzerinden örneklendirir. Paragrafın eylem stratejisi açısından en kilit tespiti ise kitlelerin rolüne dairdir: Devrime kendini gerçekten adayanlar toplumun yalnızca çok küçük bir azınlığı olsa dahi bu durum devrimin başarısına engel değildir; çünkü bu azınlık, toplumda egemen güç haline gelecek kadar büyük, tutkulu ve aktiftir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 140. ve 141. paragraflarda kurulan “devrimin pozitif bir ideal sunması” fikrinin sahadaki (tarihteki) karşılığıdır. Yazar, okuyucunun aklına gelebilecek olan “Peki ama milyarlarca insanı kendi konforundan vazgeçip bu yıkıcı devrime katılmaya nasıl ikna edeceğiz?” şeklindeki rasyonel soruyu burada çok net bir şekilde cevaplar: Herkesi ikna etmeye gerek yoktur. Bu metin, yazarın elitist (öncü) devrim teorisinin temelini atar ve kendisinin de belirttiği üzere, ilerideki strateji bölümünde (180-205. paragraflarda) detaylıca işlenecek olan “kararlı devrimci çekirdek” fikrinin ilk işaret fişeğidir. Aynı zamanda bu paragraf, reformistlerin “acıdan kaçınma” içgüdüsünü bir zayıflık ve başarısızlık nedeni olarak kodlayarak, okuyucuyu teknolojik çöküşün getireceği o muazzam yıkıma ve fedakarlığa psikolojik olarak hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Kararlı bir azınlığın ve devrimci coşkunun tarihsel dönüştürücü gücünü oldukça isabetli tespit eden bu paragraf, Kaczynski’nin davasındaki ahlaki ve mantıksal çelişkilerin (fanatizmin) en net görüldüğü yerlerden biridir:
İnsan Davranışının Kontrolü
143.
Medeniyetin başlangıcından beri organize toplumlar, toplumsal organizmanın işleyebilmesi için insanlar üzerinde baskı yapmak zorunda olmuşlardır. Baskıların çeşitleri bir toplumdan diğerine büyük farklılıklar göstermiştir. Bazı baskılar fizikseldir (kötü beslenme, aşırı çalışma, çevre kirliliği), bazıları ise psikolojiktir (gürültü, kalabalık, insan davranışını toplumun ihtiyaç duyduğu kalıba sokmak). Geçmişte, insan doğası hemen hemen aynı kalmıştır ya da her halükarda belirli sınırlar içerisinde değişmiştir. Bunun sonucunda toplumlar, insanları ancak belirli sınırlara kadar zorlayabilmişlerdir. İnsanın dayanabileceği sınırlar aşıldığında işler yanlış gitmeye başlamıştır: İsyan, suç, yozlaşma, işten kaytarma, depresyon ve diğer zihinsel problemler, yükselen ölüm oranları ya da düşen doğum oranları ya da başka bir şey. Böylece ya toplum çökmüş ya da işleyişi oldukça verimsiz bir hale gelmiş ve yerini (hızlı bir şekilde ya da tedrici bir şekilde; işgal, zamanla çöküp yıkılma veya evrim yoluyla) daha verimli bir toplumsal biçime bırakmıştır.[39]
Tarihsel Güvenlik Sübabı Olarak İnsan Doğası ve Toplumların Çöküş Sınırı
Yüz kırk üçüncü paragraf, makalenin en ürkütücü ve distopik bölümlerinden biri olan “İnsan Davranışının Kontrolü” alt başlığının açılış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, insanlık tarihi boyunca toplumların insan üzerindeki tahakkümünün sınırlarını çizen tarihsel bir kurala dayanır: Organize toplumlar işleyebilmek için insanlara fiziksel veya psikolojik baskı yapmak zorundadır; ancak geçmişte insan doğası sabit kaldığı için, toplumlar insanları yalnızca “insanın dayanabileceği belirli bir sınıra” kadar zorlayabilmiştir. Kaczynski’ye göre, bir toplum bu dayanma sınırını aştığında, insan doğası isyan, suç, depresyon, işten kaytarma veya düşen doğum oranları gibi “arızalar” vererek tepki göstermiştir. Yazarın vardığı sonuç şudur: Geçmişte bir toplum insanı doğasına aykırı yaşamaya çok fazla zorladığında, o toplum ya çökmüş ya da işleyişi verimsizleşerek yerini daha verimli başka bir topluma bırakmak zorunda kalmıştır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makale boyunca anlattığı “Güç Sürecinin Bozulması” (modern insanın neden depresyonda veya öfkeli olduğu) gerçeğini, tarihsel ve sosyolojik bir zemine oturtur. Yazar bu metinle birlikte, yeni bölümde tartışacağı o büyük tehlikenin zeminini hazırlamaktadır: İnsan doğasının sınırları. Geçmişte diktatörler, imparatorluklar veya kölelik sistemleri insanı sonuna kadar sömürmeye çalışsa da, insanın biyolojik/psikolojik yapısı (doğası) belirli bir noktada iflas ederek sistemin kendi kendini yok etmesine (çöküşüne) neden oluyordu. Yani yazar, insan doğasının geçmişte “totaliter sistemlere karşı doğal bir fren (güvenlik sübabı)” görevi gördüğünü ilan eder. Bu tarihsel tespit, okuyucuyu hemen bir sonraki 144. ve 145. paragraflarda yüzleşeceği sarsıcı gerçeğe hazırlar: Modern teknoloji, işte bu doğal freni (insan doğasını) biyolojik ve psikolojik olarak değiştirmek üzeredir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsan doğasını toplumsal sistemlerin önündeki aşılmaz bir sınır olarak kurgulayan bu analiz, yazarın kendi teorisi içindeki bazı tarihsel ve mantıksal çelişkileri barındırır:
144.
Dolayısı ile insan doğası geçmişte toplumların gelişmesine belirli sınırlar çekmiştir. İnsanlar ancak belirli sınırlara kadar zorlanabilmişlerdir ve onun ötesine geçilememiştir. Fakat günümüzde bu değişiyor olabilir, çünkü modern teknoloji insanları değişikliğe uğratacak yöntemler geliştirmektedir.
Tarihsel Sınırın Aşılması ve İnsan Doğasının Teknolojik Modifikasyonu
Yüz kırk dördüncü paragraf, yazarın bir önceki metinde kurduğu “insan doğasının toplumsal baskıya karşı tarihsel bir fren (sınır) olduğu” tezinin nasıl çöktüğünü ilan ettiği kritik ve kısa bir geçiş metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Geçmişte insan doğası, toplumların gelişmesine ve bireyleri zorlamasına belirli sınırlar çekmiş ve bu sınırların ötesine geçilememiştir; fakat modern teknoloji bizzat insanları (onların biyolojik ve psikolojik yapılarını) değişikliğe uğratacak yöntemler geliştirdiği için, günümüzde bu koruyucu tarihsel sınır ortadan kalkmaktadır. Kaczynski’ye göre teknoloji, sistemin sınırlarını zorlamak yerine o sınırları çizen insan doğasının kendisini yeniden programlamaya başlamıştır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, makalenin “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümündeki en önemli teorik dönüm noktasıdır. Kaczynski, 143. paragrafta anlattığı o doğal “güvenlik sübabının” artık işlemediğini belirterek okuyucuyu distopik bir gerçeğe uyandırır. Eğer teknoloji, sisteme uymayan insanları dışlamak veya isyan yüzünden sistemin çökmesini izlemek yerine, insanı “sisteme uyacak şekilde” değişikliğe uğratabiliyorsa, totaliter tahakkümün önünde hiçbir doğal engel kalmamış demektir. Yazar bu metinle, hemen ardından 145. ve devamındaki paragraflarda başlayacağı ve antidepresanlar, kitle iletişim araçları, gen terapileri ve psikolojik koşullandırmalar üzerinden örneklendireceği o sarsıcı argümanlara kusursuz bir felsefi zemin hazırlar. Bu metin okuyucuya, teknoloji ile özgürlük arasındaki savaşın artık insanın etrafındaki dünyada değil, bizzat insanın “içinde” (bedeninde ve zihninde) verileceğini ilan eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu argüman, Kaczynski’nin vizyoner tespitleri ile mutlak determinizmi arasındaki o tanıdık gerilimi yansıtır:
145.
İnsanları korkunç bir mutsuzluğa sebep olan koşullarda yaşamaya mecbur bırakan ve sonra bu mutsuzluklarından kurtulmaları için onlara ilaçlar veren bir toplum hayal edin. Bilim kurgu mu? Bu belirli bir oranda bizim toplumumuzda zaten gerçekleşmektedir. Klinik depresyon vakalarının son on yıllarda muazzam bir şekilde arttığı iyi bilinmektedir. Bunun sebebinin, 59 – 76. paragraflarda anlatıldığı şekilde, güç sürecinin bozulması olduğunu düşünüyoruz. Yanılıyor olsak dahi, depresyonun artan oranlarının günümüz toplumunda var olan bazı koşulların sonucu olduğu kesindir. İnsanları depresyona sokan koşulları ortadan kaldırmaktansa modern toplum onlara antidepresan ilaçlar vermektedir. Aslında antidepresanlar, bir insanını içsel durumunu, onun aksi halde kaldıramayacağı toplumsal koşullara tahammül edebilmesi için değiştirmeye yarayan araçlardır. (Evet, depresyonun bir çok durumda sadece genetik bir kaynağa sahip olduğunu biliyoruz. Burada çevresel faktörlerin baskın olduğu vakalardan bahsediyoruz.)
Antidepresan Toplumu, Tıbbın Araçsallaştırılması ve Mutsuzluğun Kimyasal Kontrolü
Yüz kırk beşinci paragraf, Kaczynski’nin modern toplumu distopik bir bilim kurgu senaryosuna benzettiği ve makalenin en sarsıcı tespitlerinden birini barındıran metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Modern toplum, insanları korkunç bir mutsuzluğa sürükleyen koşullarda yaşamaya mecbur bırakmakta ve ardından bu koşulları değiştirmek yerine, insanların bu mutsuzluğa tahammül edebilmesi için onlara antidepresan ilaçlar vermektedir. Kaczynski, son on yıllarda klinik depresyon vakalarındaki muazzam artışın doğrudan doğruya modern toplumun dayattığı anormal koşullardan (özellikle 59-76. paragraflarda anlatılan güç sürecinin bozulmasından) kaynaklandığını öne sürer. Yazara göre antidepresanlar, hastaları iyileştiren tıbbi birer lütuf değil; aksine, bireyin içsel durumunu değiştirerek onu normalde asla dayanamayacağı toplumsal koşullara uyumlu ve uysal hale getirmeye yarayan birer tahakküm aracıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki metinde (144. paragraf) ortaya atılan “teknolojinin insan doğasının sınırlarını aşacak yöntemler geliştirdiği” tezinin ilk ve en somut kanıtıdır. Yazar, insanın otonomi kaybı yüzünden hissettiği çaresizlik ve psikolojik acının, sistem tarafından düzeltilmesi gereken bir “toplumsal arıza” olarak görülmek yerine, bireysel bir “hastalık” olarak kodlandığını gösterir. Kaczynski bu metinle okuyucuya şu karanlık mesajı verir: Sistem, kendi bekası için yarattığı bu anormal çalışma ve yaşam düzenini değiştirmeyecek; bunun yerine size o düzene katlanabilmeniz için kimyasal bir uyuşukluk verecektir. Bu argüman, “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünün ana omurgasını oluşturur ve tıbbın (psikiyatrinin) nasıl sistemin görünmez bir emniyet sübabı gibi çalıştığını açıklamayı hedefler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumsal yabancılaşmanın kimyasal yollarla (ilaç endüstrisiyle) nasıl tıbbileştirildiğine ve bastırıldığına dair son derece vizyoner ve güçlü bir sosyolojik eleştiri barındıran bu paragraf, yine de yazarın radikal bakış açısının getirdiği sorunları içerir:
146.
Zihni etkileyen ilaçlar, modern toplumun insan davranışını kontrol etmek için geliştirdiği yöntemlerin yalnızca bir örneğidir. Başka bazı yöntemlere de bakalım.
Yapısal Geçiş ve Çok Boyutlu Kontrolün İlanı
Yüz kırk altıncı paragraf, tıpkı daha önceki 113. veya 126. paragraflarda olduğu gibi, kendi başına derin bir felsefi argüman kurmaktan ziyade makalenin akışını yönlendiren kısa bir “köprü” (geçiş) metnidir. Yazarın buradaki merkezi mesajı son derece nettir: Zihni etkileyen ilaçlar (antidepresanlar), modern toplumun insan davranışını kontrol altına almak için kullandığı devasa cephaneliğin yalnızca küçük bir örneğidir. Kaczynski, bu kısa cümleyle okuyucunun dikkatini biyolojik/kimyasal kontrolden alıp, sistemin diğer kontrol yöntemlerini incelemeye yönlendirir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 145. paragraftaki sarsıcı “ilaçla uyuşturulmuş toplum” eleştirisi ile hemen bir sonraki 147. paragrafta sıralanacak olan teknolojik ve sosyolojik araçlar (gözetim, propaganda, medya) arasındaki yapısal menteşedir. Yazar, okuyucuya zımnen şunu söylemektedir: “Sistemin sizi sadece hastanelerde veya psikiyatri kliniklerinde kimyasallarla kontrol ettiğini sanmayın; şimdi sokağa, evinizdeki televizyona ve okullara bakacağız.” Bu geçiş, yazarın daha önce 130. paragrafta belirttiği “teknolojinin özgürlüğe çok farklı cephelerden aynı anda saldırdığı” şeklindeki teorisini de pratik olarak örneklendirme hazırlığıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yalnızca iki cümleden oluşan bu kısa geçiş metni başlı başına bir safsata içermese de, Kaczynski’nin makale genelindeki “toptancı (totalizan)” bakış açısını kusursuz bir şekilde yansıtır:
147.
Başlangıç olarak gözetleme tekniklerinden bahsedebiliriz. Gizli kameralar günümüzde çoğu mağazada ve birçok başka yerde bulunmaktadır, bilgisayarlar bireyler hakkında devasa miktarlarda bilgileri toplamak ve değerlendirmek için kullanılmaktadır. Bu şekilde elde edilen bilgi, fiziksel zorlamanın (yani kolluk kuvvetleri)[40] etkisini büyük oranda artırır. Bundan başka, kitle iletişim medyasının etkili araçlar sunduğu propaganda yöntemleri vardır. Seçimleri kazanmak, ürünleri satmak, kamu oyunu etkilemek için etkili yöntemler geliştirilmiştir. Eğlence endüstrisi, muhtemelen büyük oranlarda seks ve şiddet içerdiğinde dahi, sistemin önemli bir psikolojik aleti olarak hizmet vermektedir. Eğlence modern insana kaçış için etkili araçlar sunmaktadır. Televizyon, videolar ve benzerlerine kendini kaptıran insan stres, endişe, hayal kırıklığı ve tatminsizliğini unutabilir. Birçok ilkel insan, yapacak bir işi olmadığı zaman, hiçbir şey yapmadan saatlerce oturmaktan hiçbir rahatsızlık duymazdı; çünkü kendisi ve dünyası ile barış içerisindeydi. Fakat modern insanların çoğu sürekli olarak meşgul edilmek ya da eğlendirilmek zorundadır, yoksa “sıkılırlar”; yani yerlerinde duramazlar, rahatsız olurlar, huysuzlanırlar.[41]
Çok Boyutlu Kontrol, Gözetim Ağı ve “Uyuşturucu” Olarak Eğlence Endüstrisi
Yüz kırk yedinci paragraf, Kaczynski’nin modern sistemin insan davranışını kontrol etmek için başvurduğu araçları somutlaştırdığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Sistem, insanları itaatkâr kılmak ve modern yaşamın yarattığı psikolojik acıları bastırmak için sadece ilaçları değil; gözetleme teknolojilerini, propagandayı ve en çok da “eğlence endüstrisini” kullanmaktadır. Kaczynski bu kontrol cephaneliğini üç ana başlıkta inceler:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makale boyunca işlediği “Güç Sürecinin Bozulması” (59-76. paragraflar) tezinin modern teknolojiyle nasıl örtüldüğünü gösteren bir ifşa metnidir. 145. paragrafta sistemin insanlara mutsuzluklarına katlanmaları için “antidepresanlar” verdiğini belirten yazar, burada televizyonu ve eğlenceyi de dijital bir antidepresan olarak konumlandırır. Eğlence endüstrisi, tıpkı ilaçlar gibi, sistemin insanları hapsettiği o yabancılaştırıcı ve anlamsız hayatın acılarını dindiren ve böylece isyanı (ya da çöküşü) erteleyen psikolojik bir emniyet sübabıdır. Yazar okuyucuya zımnen, “Sistemin size sunduğu o renkli ekranlar ve boş zaman eğlenceleri birer lütuf değil, tasmayı hissetmemeniz için tasarlanmış birer illüzyondur” mesajını vermektedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu paragraf, Kaczynski’nin (özellikle internetin ve büyük veri çağının şafağı olan 1995 yılında yazdığı düşünüldüğünde) gözetleme ve veri toplamaya dair son derece vizyoner tespitlerini barındırsa da, sosyolojik analizindeki alışıldık pürüzleri de içerir:
148.
Diğer teknikler yukarıda anlatılanlardan daha derine işler. Eğitim artık derslerini bilemediğinde çocuklara şaplak atmak ve bildiklerinde başlarını okşamaktan ibaret basit bir mesele değildir. Çocukların gelişimini kontrol eden bilimsel bir teknik haline gelmektedir. Örneğin Sylvan Öğrenme Merkezleri, çocukları çalışmaya motive etmek konusunda büyük başarı elde etmiştir ve birçok geleneksel okulda da psikolojik teknikler az ya da çok başarı ile kullanılmaktadır. Ebeveynlere öğretilen “ebeveynlik” teknikleri, çocukların sistemin temel değerlerini kabul etmeleri ve sistemin arzu edilir bulduğu şekillerde davranmalarını sağlamak için tasarlanmıştır. “Zihinsel sağlık” programları, “müdahale” teknikleri, psikoterapiler ve benzerleri güya bireylere faydalı olmak için tasarlanmıştır; ancak pratikte bireylerin sistemin ihtiyaç duyduğu şekilde düşünmeleri ve davranmalarını sağlayacak yöntemler olarak işlev görmektedirler. (Burada bir çelişki yoktur; tavırları ya da davranışları onu sistem ile çatışmaya sokan bir birey, baş edemeyeceği ya da kaçamayacağı kadar kudretli olan bir güç ile karşı karşıyadır ve bu yüzden stres, hayal kırıklığı ve yenilgi yaşar. Sistemin istediği gibi düşünür ve davranırsa gideceği yol çok daha kolay olur. Bu anlamda sistem, bireyi uyumluluğa yöneltecek şekilde onun beynini yıkarsa, onun faydasına çalışmış olur.) Çocuk istismarının en ileri ve açık biçimleri, hemen hemen tüm kültürlerde kabul edilmez. Önemsiz bir sebep yüzünden ya da bir sebep yokken bir çocuğa eziyet etmek hemen hemen herkesi sinirlendirecek bir davranıştır. Fakat birçok psikolog istismar kavramını çok daha geniş bir şekilde alır. Şaplak atmak, rasyonel ve tutarlı bir disiplin sisteminin parçası olarak kullanıldığında bir istismar mıdır? Bu sorunun cevabı, şaplağın son kertede verili bir toplumsal sistemin uyumlu bir parçası olarak davranacak insanları yetiştirmekte başarılı olup olmadığına bağlı olacaktır. Pratikte “istismar” kelimesi, sistem için uygunsuz olan davranışların ortaya çıkmasına sebep olan her çocuk yetiştirme yöntemini kapsayacak şekilde kullanılma eğilimindedir. Bu yüzden, “çocuk istismarını” önleme programları, açık ve amaçsız acımasızlığı önlemenin ötesine gittiğinde, insan davranışlarını sistemin gereklilikleri mucibince kontrol etmeye yöneliktir.
Mahremiyetin İşgali, “Terapötik” Kontrol ve İstismar Kavramının Araçsallaştırılması
Yüz kırk sekizinci paragraf, Kaczynski’nin sistemin kontrol mekanizmalarını dışsal araçlardan (gözetim, medya) alıp doğrudan insanın en mahrem alanlarına; zihnine, aile yapısına ve çocuk yetiştirme pratiklerine taşıdığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğitim, “ebeveynlik” teknikleri, zihinsel sağlık programları ve psikoterapiler güya bireylere faydalı olmak için tasarlanmış gibi sunulsa da, pratikte bireylerin sistemin ihtiyaç duyduğu şekilde düşünmelerini ve davranmalarını sağlayan derin psikolojik kontrol yöntemleridir. Yazar, eğitimin artık sadece basit ödül-ceza ikiliğinden çıkıp “çocukların gelişimini kontrol eden bilimsel bir teknik” haline geldiğini vurgular. Paragrafın en kışkırtıcı tezi ise “çocuk istismarı” kavramı üzerinden şekillenir. Kaczynski, açık ve amaçsız acımasızlığın her kültürde reddedildiğini kabul eder; ancak modern psikolojinin istismar kavramını bilinçli olarak çok genişlettiğini iddia eder. Yazara göre pratikte “istismar” kelimesi, çocuğun sağlığını korumaktan ziyade, sistemin işine gelmeyen (sisteme uyumsuz) davranışların ortaya çıkmasına sebep olabilecek her türlü çocuk yetiştirme yöntemini (örneğin rasyonel şaplak atmayı) yasaklamak ve böylece insan davranışını baştan kontrol etmek için kullanılan bir kılıftır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünün en derin katmanıdır. 145. paragrafta sistemin mutsuzluğa karşı “antidepresanlar” verdiğini, 147. paragrafta ise kitleleri “eğlence ve gözetim” ile kontrol ettiğini anlatan yazar, burada işin daha radikal bir boyutuna geçer: Sistem artık sadece arızaları onarmamakta, bireyi çocukluğundan itibaren kendi kalıbında üretmektedir. Yazar, sistemin bireyi kendi değerlerine uyumlu hale getirecek şekilde beynini yıkadığını ve sisteme karşı gelmesi halinde ezileceği için aslında onu bu şekilde “uyumlu” kılarak ona bir nevi iyilik yaptığını (kendi distopik mantığı içinde) belirtir. Bu metin, daha sonraki paragraflarda (örneğin 152. paragrafta) anlatılacak olan “bu kontrolün kötü niyetli diktatörler tarafından değil, insanlara iyilik yapmak isteyen psikiyatristler ve eğitimciler tarafından iyi niyetle yapılacağı” tezine kusursuz bir zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Psikolojinin, eğitimin ve çocuk yetiştirme normlarının toplumsal birer “terbiye” aygıtı olabileceğini isabetle tespit eden bu paragraf, Kaczynski’nin yine aşırı kötümser ve indirgemeci şablonunun sorunlarını barındırır:
149.
Muhtemelen, insan davranışını kontrol etmek için kullanılan psikolojik tekniklerin etkililiğini artırmaya yönelik çalışmalar devam edecektir. Fakat biz, psikolojik tekniklerin tek başına, teknolojinin yaratmakta olduğu topluma insanları uydurmakta yeterli olmayacağını düşünüyoruz. Muhtemelen biyolojik yöntemler de kullanılmak zorunda olacak. Bu bağlamda ilaçların kullanılmasından bahsetmiştik. Nöroloji insan aklını değiştirmek için kullanılacak başka bir yöntem olabilir. İnsanların genetik mühendisliğine tabi tutulması “gen terapisi” biçiminde zaten uygulanmaya başlanmıştır ve bu yöntemlerin günün birinde, bedenin zihni fonksiyonları ile alakalı boyutlarını değiştirmek amacıyla kullanılmayacağını varsaymamız için hiçbir sebep yoktur.
Psikolojik Kontrolün Yetersizliği ve Biyolojik/Genetik Müdahale
Yüz kırk dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin insan davranışının kontrolü konusunu dışsal araçlardan alıp doğrudan insan bedeninin ve genetiğinin içine taşıdığı, makalenin en karanlık öngörülerinden biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Sistemin insanları teknolojik topluma uydurmak için kullandığı psikolojik teknikler (eğitim, propaganda, terapi) tek başına yeterli olmayacaktır; bu yüzden sistem mecburen “biyolojik yöntemlere” başvurmak zorunda kalacaktır. Kaczynski bu biyolojik müdahale araçlarını üç aşamada sıralar: Birincisi halihazırda kullanılan ilaçlardır (antidepresanlar); ikincisi insan aklını değiştirmek için kullanılacak olan nörolojidir; üçüncüsü ise “gen terapisi” adı altında şimdiden uygulanmaya başlanan genetik mühendisliğidir. Yazar, genetik mühendisliğinin günün birinde insanın zihinsel fonksiyonlarını ve bedensel boyutlarını değiştirmek için kullanılmayacağını varsaymak için hiçbir sebep olmadığını belirterek kesin bir distopik hüküm verir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünün zirve noktasıdır. Yazar; 147. paragrafta gözetim ve kitle iletişimini, 148. paragrafta ise eğitim ve psikoterapiyi anlatarak çemberi giderek daraltmıştı. 149. paragrafta ise çember artık insanın derisinin altına, nöronlarına ve DNA’sına nüfuz eder. Bu metin, yazarın 144. paragrafta iddia ettiği “modern teknolojinin insan doğasının sınırlarını aşacak yöntemler geliştirdiği” tezinin nihai kanıtı olarak sunulur. Eğer sistem insanı biyolojik ve genetik olarak yeniden programlayabiliyorsa, devrimcilerin güvendiği o “insan doğasının isyan etme kapasitesi” (güvenlik sübabı) sonsuza dek ortadan kalkacak demektir. Bu sarsıcı öngörü, yazarın hemen bir sonraki 150. paragrafta sistemin bu korkunç genetik ve biyolojik araçları kullanmaya neden “mecbur” kalacağını (sistemin krizlerini) anlatacağı stratejik tartışmaya kusursuz bir geçiş sağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Biyoteknolojinin ve nörolojinin insan doğası üzerindeki potansiyel tehlikelerini son derece keskin bir şekilde gören bu analiz, yine de yazarın teknolojik determinizminin tipik sorunlarını taşır:
150.
134. paragrafta söylediğimiz gibi, endüstriyel toplum, kısmen insan davranışı ile ilgili problemler yüzünden ve kısmen de ekonomik ve çevresel problemler yüzünden çok zorlu bir döneme giriyor olabilir. Ve sistemin ekonomik ve çevresel problemlerinin önemli bir bölümü insanların davranış şekillerinden kaynaklanmaktadır. Yabancılaşma, düşük öz saygı, depresyon, hınç duygusu, isyan; ders çalışmayan çocuklar, gençlik çeteleri, yasa dışı ilaç kullanımı, tecavüz, çocuk istismarı, diğer suçlar, güvenli olmayan seks, çocuk hamileliği, nüfus artışı, politik yozlaşma, ırkçılık, etnik rekabet, sert ideolojik çatışmalar (örnek: kürtaj karşıtları ya da savunucuları), politik radikalizm, terörizm, sabotaj, devlet karşıtı gruplar, nefret grupları. Bunların tümü, sistemin hayatta kalmasını tehdit etmektedir. Bu sebeple sistem, insan davranışını kontrol etmek için her türlü pratik yöntemi kullanmak zorunda kalacaktır.
Sistemin Varoluşsal Krizi ve Mutlak Kontrol Mecburiyeti
Yüz ellinci paragrafın merkezi argümanı şudur: Endüstriyel toplum; ekonomik, çevresel ve özellikle insan davranışından kaynaklanan devasa problemler (yabancılaşma, suç, isyan, terörizm) yüzünden yıkıcı bir döneme girmektedir ve sistem sırf hayatta kalabilmek için insan davranışını kontrol edecek “her türlü pratik yöntemi kullanmak zorunda” kalacaktır. Kaczynski (134. paragrafa atıfta bulunarak), sistemin karşılaştığı ekonomik ve çevresel sorunların önemli bir bölümünün doğrudan insanların davranış şekillerinden kaynaklandığını öne sürer. Yabancılaşma, depresyon, gençlik çeteleri, yasa dışı ilaç kullanımı, çocuk istismarı, tecavüz, nüfus artışı, politik yozlaşma, ırkçılık ve sert ideolojik çatışmalar (örneğin kürtaj tartışmaları) gibi birbiriyle alakasız görünen tüm kriz başlıklarını art arda sıralar. Yazarın teşhisi çok nettir: Bu krizler sistemin işleyişini ve hayatta kalmasını temelden tehdit ettiği için, sistem bu tehlikeleri bertaraf etmek adına insan doğasını mutlak bir denetim altına almaya mecburdur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde işlediği “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünün felsefi ve taktiksel “nedensellik” düğümüdür. 143’ten 149’a kadar psikolojik, biyolojik ve genetik müdahalelerin gelecekte ne kadar karanlık boyutlara ulaşabileceğini anlatan yazar, burada okuyucunun “Peki teknoloji neden bize bunu yapsın?” şeklindeki olası sorusuna yanıt verir. Sistemin bunu şeytani bir zevk ya da salt kötü niyet için değil; yozlaşma, suç ve isyan dalgaları altında ezilmemek, yani “kendi bekasını sağlamak (hayatta kalmak)” için yapısal bir zorunluluk olarak yapacağını ilan eder. Bu metin aynı zamanda, devrim stratejisinin temellerini de kuvvetlendirir: Yazarın saydığı bu toplumsal çatlaklar ve krizler, makalenin ilerleyen bölümlerinde devrimcilerin sistemi yıkmak için faydalanacağı “fırsat pencereleri” (sistemin zayıflıkları) olarak konumlandırılmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Makaledeki bu sarsıcı sentez paragrafı, Kaczynski’nin sosyolojik olayları kendi teorisine nasıl zorla uydurduğunun (indirgemeciliğinin) en belirgin örneklerini barındırır:
151.
Günümüzde gördüğümüz toplumsal kargaşa elbette sadece şans eseri ortaya çıkan bir sonuç değildir. Bu yalnızca sistemin insanları yaşamak zorunda bıraktığı koşulların bir sonucu olabilir. (Bu koşulların en önemlisinin güç sürecinin bozulması olduğunu söylemiştik.) Eğer sistem kendi hayatta kalmasını garanti etmek adına insan davranışları üzerinde yeterli bir kontrol sağlayabilirse, insanlık tarihinde yeni bir eşik aşılacaktır. Eskiden insanoğlunun dayanma kapasitesinin sınırları, toplumların gelişmesine belirli sınırlar çekmiştir (143, 144. paragraflarda açıkladığımız gibi); endüstriyel-teknolojik toplum ise, psikolojik ya da biyolojik yöntemlerle veya her ikisini birden kullanıp insanoğlunu değişikliğe uğratarak bu sınırları aşabilmiş olacaktır. Gelecekte, toplumsal sistemler insan ihtiyaçlarına uymaları için düzenlenmeyeceklerdir. Bunun yerine insanlar, sistemin ihtiyaçlarına uydurulacaklardır.[42]
Tarihsel Eşiğin Aşılması ve İnsanın Sisteme Uydurulması
Yüz elli birinci paragraf, Kaczynski’nin “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünde kurduğu distopik çerçevenin en kesin ve nihai hükmünü verdiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Günümüzde yaşanan toplumsal kargaşa tesadüfi değildir; sistemin insanları maruz bıraktığı anormal koşulların (özellikle güç sürecinin bozulmasının) bir sonucudur. Yazar, sistemin hayatta kalabilmek için insan davranışı üzerinde yeterli bir kontrol sağlaması halinde, insanlık tarihinde eşi benzeri görülmemiş “yeni bir eşiğin” aşılacağını ilan eder. Geçmişte toplumların gelişmesine sınır çeken unsur “insanın dayanma kapasitesi” iken, endüstriyel-teknolojik toplum insanı psikolojik veya biyolojik yöntemlerle değişikliğe uğratarak bu koruyucu sınırı kalıcı olarak aşacaktır. Paragrafın (ve belki de makalenin) en çarpıcı felsefi saptaması ise son cümlesinde yer alır: Gelecekte toplumsal sistemler insanın ihtiyaçlarına uymaları için düzenlenmeyecek; bunun yerine insanlar, sistemin ihtiyaçlarına uydurulacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın daha önceki analizlerini (143. ve 144. paragraflardaki tarihsel “dayanma sınırı” tezini ve 59-76. paragraflardaki “güç sürecinin bozulması” argümanını) tek bir felsefi potada erittiği bir zirve noktasıdır. Kaczynski, okuyucunun “İnsanlık böyle bir tahakküme nasıl ve neden katlansın?” şeklindeki olası itirazını burada tamamen kırar: İnsanlık buna katlanmayacak, “katlanacak şekilde” biyolojik ve psikolojik olarak yeniden modifiye edilecektir. Bu sarsıcı tespit, reform umudunu bütünüyle yok eden o nihai çividir. Çünkü eğer sistem insanı kendi bekası doğrultusunda yeniden üretebiliyorsa, ortada reformlarla kurtarılacak otonom bir “insan doğası” kalmayacak demektir. Yazar bu argümanıyla, makalenin ilerleyen kısımlarındaki “devrimin aciliyeti” fikrine kusursuz bir geçiş hazırlar: Tarihsel eşik aşılmadan (insan doğası tamamen değiştirilmeden) önce endüstriyel teknoloji yok edilmelidir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsanın ontolojik statüsünün teknolojik sistem karşısında nasıl tersyüz edildiğini anlatan bu güçlü metin, Kaczynski’nin determinist felsefesinin o tanıdık açmazlarını da barındırır:
152.
Genel olarak konuşacak olursak, insan davranışı üzerindeki teknolojik kontrol muhtemelen totaliter bir amaç ya da hatta insan özgürlüğünü kısıtlamak amacındaki bilinçli bir arzu ile gerçekleştirilmeyecektir.[43] İnsan aklı üzerindeki kontrolün her bir yeni adımı, toplumun karşılaştığı bir probleme rasyonel bir cevap olarak ortaya çıkacaktır: Mesela alkol bağımlılığını tedavi etmek, suç oranını düşürmek ya da genç insanları bilim ve mühendislik çalışmaya yönlendirmek gibi. Birçok durumda insani bir meşrulaştırma olacaktır. Örneğin, bir psikiyatrist bir depresyon hastasına ilaç yazdığında, o bireye açık bir şekilde iyilik yapıyordur. İhtiyacı olan birinden ilacı esirgemek insani olmayacaktır. Ebeveynleri çocuklarını Sylvan Öğrenme Merkezlerine derslerini daha çok sevmeleri adına maniple edilmeleri için gönderdiklerinde, bunu çocuklarının refahını istedikleri için yapmaktadırlar. Bu ebeveynlerden bazılarının, bir insanın bir mesleğe sahip olabilmek için uzmanlaşmış bir eğitimden geçmesinin zorunlu olmasını istememesi ve çocuklarının bir bilgisayar manyağı olması için beyinlerinin yıkanmasını kişisel olarak arzu etmemesi mümkündür. Fakat ne yapabilirler? Toplumu değiştiremezler ve bazı yeteneklere sahip olmazlarsa çocukları iş bulamaz. Bu yüzden onu Sylvan’a gönderirler.
İyi Niyetle Döşenen Yollar, Rasyonel Gerekçeler ve “Yumuşak” Totalitarizm
Yüz elli ikinci paragraf, Kaczynski’nin teknolojik distopyasının nasıl hayata geçeceğine dair en çarpıcı ve zekice teşhislerinden birini barındırır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsan davranışı üzerindeki bu korkunç teknolojik kontrol, kötü niyetli diktatörler tarafından, insan özgürlüğünü kısıtlamak gibi açık ve totaliter bir arzuyla gerçekleştirilmeyecektir; tam tersine, toplumun karşılaştığı problemlere “rasyonel birer cevap” olarak ve “insani bir meşrulaştırmayla” (iyi niyetle) parça parça inşa edilecektir. Kaczynski bu görünmez inşayı gündelik örneklerle temellendirir: Bir psikiyatrist depresyondaki hastasına ilaç yazdığında, ortada kötü niyetli bir beyin yıkama planı yoktur; doktor hastasına açıkça “iyilik” yapıyordur. Aynı şekilde ebeveynler çocuklarını, ders çalışma yetenekleri “maniple edilsin” diye eğitim merkezlerine (örneğin Sylvan Öğrenme Merkezleri’ne) gönderdiklerinde bunu sırf çocuklarının refahı (gelecekte iş bulabilmesi) için yapmaktadırlar. Ebeveynler çocuklarının birer “bilgisayar manyağı” olacak şekilde beyinlerinin yıkanmasını istemeseler bile toplumun kurallarını değiştiremeyecekleri için sisteme boyun eğerler. Yani yazar, hepimizi sisteme bağlayan o devasa kontrol ağının, aslında hayatımızı kolaylaştırmak ve acılarımızı dindirmek için atılan “masum ve faydalı” adımlardan oluştuğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde sürdürdüğü “sistem teorisine” ürkütücü bir gerçeklik payı katar. 151. paragrafta insanın “sistemin ihtiyaçlarına uydurulacağını” söyleyen yazar, okuyucunun zihninde uyanabilecek “Peki ama insanlık böyle zorba bir baskıya neden isyan etmesin?” sorusunu burada cevaplar: Çünkü ortada isyan edilecek zorba bir düşman yoktur. Sistem sizi döverek değil, “tedavi ederek”, “eğiterek” ve “size iyilik yaparak” kontrol altına alır. Kaczynski’nin tasvir ettiği bu yapı, George Orwell’in 1984’ündeki şiddet dolu, açık ve sopalı diktatörlükten ziyade; Aldous Huxley’in Cesur Yeni Dünya’sındaki hazza, rızaya, ilaca ve “sözde iyiliğe” dayanan o yumuşak ve sinsi diktatörlüğe çok daha yakındır. Yazar bu argümanıyla, özgürlüğün kaybının karanlık komplo teorileriyle değil, sıradan ve makul kurumsal işleyişlerle (bürokrasinin sıradanlığıyla) gerçekleşeceğini kanıtlayarak reform umudunu bir kez daha boşa çıkarır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern kontrol mekanizmalarının “iyilik, sağlık ve eğitim” kisvesi altında nasıl rıza ürettiğini son derece vizyoner bir şekilde yakalayan bu analiz, yine de yazarın kendi iç çelişkilerini ve aşırı kötümser şablonunu yansıtır:
153.
Dolayısı ile insan davranışı üzerindeki kontrol otoritelerin hesaplanmış kararları yolu ile olmayacaktır, toplumsal bir evrim sonucunda gerçekleşecektir (bu yine de hızlı bir evrim olacaktır). Bu sürece karşı koymak imkansız olacaktır; çünkü her bir ilerleme, kendi başına değerlendirildiğinde faydalı görünecektir ya da en azından ilerleme gerçekleştirildiğinde sebep olacağı kötülük, gerçekleştirilmediğinde ortaya çıkacak kötülükten daha az görünecektir. (127. paragrafa bakınız.) Propaganda örneğin, çocuk istismarını ya da ırkçılığı önlemek gibi bir çok iyi amaç için kullanılmaktadır.[44] Cinsel eğitim açık bir şekilde faydalıdır, fakat cinsel eğitimin sonuçları (başarılı olduğu ölçüde) cinsel davranışların şekillendirilmesini ailelerin ellerinden almak ve devletin bir temsilcisi olarak milli eğitim sistemine bağlamak olmaktadır.
Kontrolün Sinsi Evrimi, Fayda İllüzyonu ve Ailenin İşlevsizleştirilmesi
Yüz elli üçüncü paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde kurduğu “iyi niyetli kontrol” fikrini daha sistemli bir toplumsal evrim teorisine dönüştürdüğü yerdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsan davranışı üzerindeki kontrol, otoritelerin (diktatörlerin) gizli bir odada aldığı hesaplanmış kararlarla değil, çok hızlı gelişen bir “toplumsal evrim” sonucunda organik olarak gerçekleşecektir. Kaczynski’ye göre toplumu bu totaliter ağa bağlayan sürece karşı koymak “imkânsız” olacaktır; çünkü bu süreci oluşturan her bir adım, tek başına değerlendirildiğinde faydalı ya da kötünün iyisi (ehvenişer) olarak görünecektir. Yazar bu sinsi evrimi çok çarpıcı gündelik örneklerle temellendirir: Propaganda, yalnızca diktatörlüklerin beyni yıkamak için kullandığı bir araç değil; çocuk istismarını veya ırkçılığı önlemek gibi “iyi amaçlar” için de kullanılan bir araçtır. Keza cinsel eğitim “açık bir şekilde faydalı” olsa da, nihai sonucu (ve sistemin asıl amacı), cinsel davranışı şekillendirme gücünü ailenin elinden alıp devletin bir temsilcisi olan milli eğitim sistemine bağlamaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde savunduğu “sistem kendi çıkarlarını görünmez kılar” tezinin ve 127. paragrafta işlediği “teknolojinin her bir adımının başta iyi görünmesi” kuralının sosyolojik bir özetidir. Yazar 152. paragrafta doktorların veya öğretmenlerin insanlara “iyilik yaptıklarını sanarak” sistemi inşa ettiklerini söylemişti. Burada ise meselenin kurumsal boyutuna geçer: Devlet ve sistem, bireyi yutarken bunu zorbalıkla yapmaz; “ırkçılığı engellemek”, “çocuğu korumak” veya “cinsel hastalıkları önlemek” gibi kimsenin itiraz edemeyeceği evrensel ahlaki kalkanların arkasına saklanarak yapar. Bu metin, okuyucunun devlete ve modern kurumlara duyduğu o “kamu faydası” inancını kökünden sarsmayı hedefler. Sistemin her hamlesi o kadar mantıklı ve “faydalı” görünmektedir ki, Kaczynski’ye göre bu sürece rasyonel bir itiraz getirmek (reform yapmak) imkânsızlaşmıştır; çünkü direndiğiniz an sistem sizi “ırkçı”, “istismar destekçisi” veya “cahil” konumuna düşürecektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern devletin ve kurumların, kamu yararı kisvesi altında bireyin otonom alanını (mahremiyetini) nasıl daralttığına dair çok güçlü bir teşhis barındıran bu metin, yazarın “özgürlük” tanımındaki çelişkileri de gözler önüne serer:
154.
Bir çocuğu büyüdüğünde suçlu yapacak biyolojik bir özelliğin keşfedildiğini ve bir gen terapisinin bu özelliği ortadan kaldırabildiğini varsayalım.[45] Tabii ki, bu özelliğe sahip çocukların ebeveynlerinin çoğu, çocuklarının bu terapiyi almasını sağlayacaktır. Aksini yapmak insanlık dışı olacaktır çünkü çocuk büyüyüp bir suçlu olursa muhtemelen berbat bir hayatı olacaktır. Fakat ilkel toplumların çoğu, çocuk yetiştirme ile ilgili yüksek teknolojik yöntemlere veya katı cezalandırma sistemlerine sahip olmamalarına rağmen, bizim toplumumuza kıyasla daha düşük suç oranlarına sahip olmuşlardır. Modern insanların, ilkel insanlara göre onları daha saldırgan yapan içkin eğilimlere sahip olduklarını düşünmek için bir sebep olmadığına göre, toplumumuzdaki yüksek suç oranları, çok fazla sayıda insanın uyum sağlayamadığı ve sağlayamayacağı modern koşulların insanlar üzerinde yaptığı baskılar ile alakalı olmalıdır. Bu sebeple, potansiyel suç eğilimlerini ortadan kaldırmak için tasarlanan tedaviler, en azından kısmi bir şekilde, sistemin gerekliliklerine uymaları adına insanları yeniden yapılandırmanın bir yöntemidir.
Suçun Tıbbileştirilmesi, Genetik “Tedavi” ve Sorunun Kaynağını Örtbas Etme
Yüz elli dördüncü paragraf, yazarın teknolojik kontrolün nasıl işleyeceğini ürkütücü bir genetik senaryo üzerinden kurguladığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer günün birinde bir çocuğun büyüdüğünde suçlu olmasını engelleyecek biyolojik bir özellik (gen terapisi) keşfedilirse, ebeveynler bunu sırf çocukları berbat bir hayat yaşamasın diye insani gerekçelerle (gönüllü olarak) kabul edeceklerdir. Kaczynski bu sözde “insani” tedavinin altındaki asıl sosyolojik sahtekârlığı ifşa eder: İlkel toplumların teknolojik kontrol veya katı ceza sistemleri olmamasına rağmen modern topluma kıyasla daha düşük suç oranlarına sahip olduklarını iddia eder. Modern insanların ilkel insanlardan daha saldırgan doğmadığını varsayarsak, günümüzdeki yüksek suç oranlarının asıl sebebi sistemin (modern koşulların) insanlar üzerinde yarattığı anormal baskıdır. Dolayısıyla potansiyel suç eğilimlerini genetik olarak “tedavi” etmek, asıl suçlu olan hastalıklı sistemi düzeltmek yerine, insanları sistemin gerekliliklerine uyum sağlayacak şekilde biyolojik olarak yeniden yapılandırmanın (köleleştirmenin) kusursuz bir kılıfıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 152. ve 153. paragraflardaki “iyi niyetle ve fayda illüzyonuyla gelen kontrol” tezinin doğrudan beden politikasına (biyoteknolojiye) uyarlanmış en radikal zirvesidir. Kaczynski, 145. paragrafta “antidepresan toplumu” argümanıyla sistemin isyanı (mutsuzluğu) nasıl kimyasal olarak bastırdığını anlatmıştı; burada ise işi tedavi boyutundan alıp, bireyi henüz doğmadan “tasarlama” (genetik manipülasyon) boyutuna taşımaktadır. Yazar, ebeveyn merhametinin (çocuğunu koruma içgüdüsünün) sistem tarafından bireyin otonomisine son darbeyi vurmak için nasıl bir Truva Atı gibi kullanılacağını gösterir. Bu metin, sistemin kendi yarattığı krizleri (suç, şiddet, uyumsuzluk) hiçbir zaman kendi yapısallığında aramayacağını, faturayı her zaman bireyin “arızalı” biyolojisine keseceğini ilan eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Suçun biyolojikleştirilmesine ve eugenik (genetik mühendislik) tehlikelerine karşı muazzam güçlü bir felsefi itiraz barındıran bu paragraf, hem yazarın tipik varsayımsal hatalarını hem de yıllar sonra kendi öngörüsünü düzelttiği çok önemli bir itirafı (dipnotu) içerir:
155.
Toplumumuz, sistem için uygunsuz olan her düşünce ve davranış biçimini “hastalık” olarak görür ve bu makûldür; çünkü bir kişi sisteme uyum sağlayamazsa bu hem kişinin kendisine hem de sisteme problemler çıkarır. Dolayısı ile bir kişinin sisteme uyum sağlaması için maniple edilmesi, bir “hastalığın” “tedavisi” olarak ve dolayısı ile iyi bir şey olarak görülür.
Uyumsuzluğun “Hastalık” Olarak Kodlanması ve Tıbbi Otoritenin İstismarı
Yüz elli beşinci paragraf, Kaczynski’nin modern toplumun kontrol aygıtlarını eleştirdiği argümanlarının en net ve kavramsal özetidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Toplumumuz, sistemin işleyişine uygun olmayan her türlü düşünce ve davranış biçimini doğrudan bir “hastalık” olarak sınıflandırır. Kaczynski, sistemin kendi mantığı (bekası) içinde bu sınıflandırmanın son derece “makul” olduğunu belirtir; çünkü sisteme uyum sağlayamayan bir birey hem kendi hayatında sorun yaşar hem de sistemin genel düzenini bozar. Dolayısıyla, asıl amacı bireyi sisteme uydurmak ve itaatkâr kılmak olan her türlü psikolojik veya biyolojik manipülasyon, topluma “bir hastalığın tedavisi” olarak, yani “iyi bir şey” olarak pazarlanır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünün en felsefi temellerinden birini atar. 145. paragrafta “antidepresan toplumu” örneğini veren ve 154. paragrafta suça yönelik genetik müdahaleleri ifşa eden yazar, burada meselenin evrensel kuralını koymaktadır: Normallik, sisteme itaat etmektir; anormallik (hastalık) ise sisteme direnmektir. Yazar, psikiyatriyi ve tıbbı objektif bir bilim dalından ziyade, sistemin bekçiliğini yapan bir “ahlak polisi” gibi konumlandırır. Eğer bireyin yaşadığı bunalım, isyan ya da uyumsuzluk tıbbi bir bozukluk olarak kodlanırsa, bireyin otonomisi ve sisteme yönelik meşru eleştirileri baştan “delilik” veya “hastalık” sayılarak etkisiz hale getirilecektir. Bu argüman, sistemin görünürde zorba bir polis gücü yerine neden “beyaz önlüklüleri” ve “terapistleri” kullandığını mükemmel bir şekilde açıklar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Gücün, “şifa ve tedavi” maskesi arkasına saklanarak toplumu nasıl terbiye ettiğine dair sosyolojik açıdan (örneğin Michel Foucault’nun eleştirilerine de paralel) son derece güçlü bir teşhis barındıran bu paragraf, Kaczynski’nin kendi dar görüşlülüklerini de açığa çıkarır:
156.
127. paragrafta, yeni bir teknolojik aletin kullanımı ilk başlarda bir seçim iken, bunun seçim olarak kalmasının zorunlu olmadığını, çünkü yeni teknolojinin toplumda yarattığı değişimlerin, bu teknolojiyi kullanmadan yaşamayı çok zor ya da imkansız hale getirdiğini söylemiştik. Bu insan davranışı ile ilgili teknolojiler için de geçerlidir. Çocukların çoğunun onları ders çalışmak konusunda çok istekli yapacak bir programa tabi tutulduğu bir dünyada, ebeveynler çocuklarını böyle bir programa göndermek zorunda hissedeceklerdir. Çünkü bunu yapmazlarsa çocukları, diğerleri ile karşılaştırıldığında bir cahil olarak büyüyecektir ve bu sebeple iş bulamayacaktır. Ya da, istenmeyen yan etkileri olmaksızın, toplumumuzda birçok insanın mustarip olduğu psikolojik stresi büyük oranda azaltacak bir biyolojik tedavinin bulunduğunu varsayalım. Eğer çok sayıda insan bu tedaviyi olmayı seçerse, toplumdaki genel stres düzeyi düşecektir ve sistem için, stres yaratan baskıları daha fazla artırmak mümkün hale gelecektir. Bu, daha fazla insanın tedaviye başvurmasına sebep olacaktır. Bu böyle devam edecektir ve sonunda baskılar o kadar ağır hale gelecektir ki, çok az sayıda insan stres düşürücü tedaviyi olmadan hayatta kalabilecektir. Aslında buna benzer bir şey, insanların stres seviyelerini düşürmeleri (ya da en azından geçici olarak ondan kaçmaları) adına toplumumuzda var olan en önemli psikolojik araçlardan olan kitle eğlencesi bağlamında zaten yaşanmıştır. (147. paragrafa bakınız). Kitle eğlencesini kullanmak bir “seçimdir”: Hiçbir yasa bizi televizyon izlemeye, radyo dinlemeye, dergi okumaya zorlamaz. Fakat kitle eğlencesi çoğumuzun bağımlı hale geldiği bir kaçış ve stres düşürme yöntemidir. Herkes televizyonun bir çöplük olmasından şikayet eder, fakat neredeyse herkes televizyon izler. Çok az sayıda insan televizyon alışkanlığından vazgeçmiştir, ancak günümüzde hiçbir kitle eğlencesi ürününü kullanmadan yaşayabilecek bir insan çok nadir bir kişi olacaktır. (Fakat insanlık tarihindeki çok yakın bir zamana kadar insanların çoğu, her bir yerel topluluğun kendi ürettiği eğlence haricinde başka bir eğlence olmadan gayet güzel yaşamıştır.) Eğer eğlence endüstrisi olmasaydı, sistem muhtemelen, günümüzde uyguladığı miktarda bir stres üreten baskıyı üzerimizde uygulayamazdı.
Teknolojik ve Psikolojik Müdahalelerin Zorla Dayatılması
Yüz elli altıncı paragraf, yeni teknolojik gelişmelerin ve davranışsal “tedavilerin” nasıl gönüllü birer seçenek olmaktan çıkıp mecburi birer hayatta kalma aracına dönüştüğünü açıklar. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Başlangıçta birer tercih gibi sunulan teknolojik ve psikolojik müdahaleler, zamanla toplumun genel yapısını öylesine değiştirir ki, bireyler bu araçları kullanmadan yaşayamaz hale gelirler. Kaczynski bunu üç çarpıcı örnekle temellendirir: İlk olarak, çocukları ders çalışmaya istekli hale getiren bir program ortaya çıkarsa, ebeveynler çocuklarının “cahil” kalıp işsiz kalmasını önlemek için onları bu programa göndermek zorunda hissederler. İkinci olarak, stresi azaltan biyolojik bir tedavi yaygınlaşırsa, sistem bu sayede insanların üzerindeki baskıyı daha da artırabilir ve sonunda bu tedaviyi olmayan hiç kimse artan baskıya dayanamaz hale gelir. Üçüncü olarak ise, televizyon gibi kitle eğlencesi araçları yasal olarak mecburi olmasa da, modern insanın artan stresten kaçmak için bağımlı olduğu fiili bir zorunluluğa dönüşmüştür. Yazara göre, eğlence endüstrisi olmasaydı, sistem muhtemelen günümüzde uyguladığı miktarda bir stres üreten baskıyı üzerimizde uygulayamazdı.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde sürdürdüğü teknolojik tahakküm analizini doğrudan 127. ve 147. paragraflara bağlayarak kusursuz bir felsefi döngü yaratır. Yazar, 127. paragrafta otomobil üzerinden verdiği “başlangıçta seçenek olan şeyin sonradan dayatmaya dönüşmesi” kuralını, burada doğrudan insan zihni ve psikolojisine (biyolojik tedaviler ve eğlenceye) uygular. Kaczynski bu metinle okuyucuya çok sarsıcı bir “kısır döngü” (rat race) uyarısı yapar: Sistemin size bir stres ilacı ya da kaçış aracı sunması, sizi rahatlatmak için değil; siz o geçici rahatlamayı yaşarken omuzlarınıza daha fazla yük bindirebilmek içindir. Bu saptama, teknolojik ilerlemelerin insanlığı nasıl kendi yarattığı bir konfor hapishanesine kilitlediğini göstererek “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünün en çarpıcı argümanlarından birini tamamlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yeni icatların ve “tedavilerin” zamanla yapısal bir zorunluluğa dönüşerek bireyi mecbur bırakmasını son derece isabetli yakalayan bu sosyolojik analiz, yazarın teknolojik determinizminin klasik açmazlarını da yansıtır:
157.
Endüstriyel toplumun hayatta kaldığı varsayılırsa sonunda teknolojinin insan davranışı üzerinde tamama yakın bir kontrol elde etmesi mümkündür. İnsan düşünce ve davranışının büyük ölçüde biyolojik bir temeli olduğu hiçbir rasyonel şüpheye yer bırakmayacak şekilde gösterilmiştir. Deneycilerin gösterdiği gibi açlık, zevk, kızgınlık ve korku gibi hisler beynin uygun bölgelerine gönderilen elektrik uyaranları ile açılıp kapatılabilirler. Anılar beynin bazı bölümlerine zarar verilmesi ile yok edilebilir ya da elektrik uyaranlar ile yüzeye çıkarılabilir. İlaçlar yardımı ile halüsinasyonlar ya da duygu durumu değişiklikleri oluşturulabilir. Maddeden bağımsız bir insan ruhu olabilir ya da olmayabilir; fakat olsa bile, insan davranışının biyolojik mekanizmalarından daha az kudretli olduğu açıktır. Böyle olmasaydı, araştırmacıların insan duygularını ve davranışlarını ilaçlar ve elektrik akımları ile maniple etmeleri bu kadar kolay olmazdı.
Biyolojik İndirgemecilik, Ruhun Zayıflığı ve Mutlak Kontrol
Yüz elli yedinci paragraf, yazarın insan üzerindeki teknolojik tahakkümün nihai aşamasını “biyolojik müdahale” üzerinden kesinleştirdiği kilit bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel toplum hayatta kalmaya devam ederse, sonunda teknolojinin insan düşüncesi ve davranışı üzerinde “tamama yakın bir kontrol” elde etmesi kesinlikle mümkündür. Kaczynski bu korkunç ihtimali, insan düşünce ve davranışının büyük ölçüde biyolojik bir temele dayanması gerçeğiyle temellendirir. Bilimsel deneyler; açlık, zevk, kızgınlık ve korku gibi en temel hislerin beynin belirli bölgelerine verilen elektrik uyaranlarıyla veya ilaçlarla istenildiği gibi açılıp kapatılabildiğini kanıtlamıştır. Yazarın buradaki en sarsıcı ve provokatif tespiti ise “insan ruhu” kavramına yöneliktir: Maddeden bağımsız bir insan ruhu olsa bile, bu ruh insan davranışını kontrol eden biyolojik mekanizmalardan çok daha zayıftır; öyle olmasaydı araştırmacılar insan duygularını basit elektrik akımları veya kimyasallarla bu kadar kolay manipüle edemezlerdi.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümünde 149. ve devamındaki paragraflarda işlediği “psikolojik kontrolün yetersiz kalıp yerini biyolojik kontrole bırakacağı” tezinin felsefi ve laboratuvar (bilimsel) kanıtıdır. Yazar, okuyucunun teknolojik distopyadan kaçmak için sığınabileceği o son metafizik kaleyi, yani “insanın özgür iradesini ve yenilmez ruhunu” burada açıkça yıkar. Kaczynski’ye göre bizi makineden ayıran kutsal bir özümüz yoktur; insan bilinci nöronlardan, hormonlardan ve moleküllerden oluşan biyolojik bir makinedir ve bu yüzden teknoloji tarafından hacklenebilir (yeniden programlanabilir). Bu tespit, hemen bir sonraki 158. paragrafta ilan edilecek olan “insan davranışının kontrolü yalnızca çözülecek teknik bir problemdir” şeklindeki o soğukkanlı mühendislik vizyonuna kusursuz bir rasyonel altyapı sağlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsan beyninin ve duygularının kimyasal manipülasyona açıklığını isabetle tespit eden bu paragraf, yazarın aşırı materyalist ve determinist dünya görüşünün en net yansımalarından biridir:
158.
Otoriteler tarafından kontrol edilmeleri adına insanların tümünün kafalarının içine elektrotlar yerleştirmek muhtemelen pratik olmayacaktır. Fakat insan davranış ve düşüncelerinin biyolojik müdahaleye bu kadar açık olması, insan davranışının kontrolünün temelde teknik bir problem olduğunu bize göstermektedir. Nöronlar, hormonlar ve kompleks moleküller ile alakalı bir problem. Bilimsel taarruza açık bir problem. Toplumumuzun teknik problemleri çözmekteki olağanüstü geçmişine bakıldığında, insan davranışının kontrolü alanında büyük ilerlemeler kaydedilmesi oldukça olasıdır.
İnsan Davranışının “Teknik Bir Probleme” İndirgenmesi ve Bilimsel Taarruz
Yüz elli sekizinci paragraf, Kaczynski’nin insan zihnini felsefi veya ahlaki bir mesele olmaktan çıkarıp, onu tamamen soğukkanlı bir mühendislik hedefine dönüştürdüğü metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsanları kontrol etmek için herkesin kafasına elektrotlar yerleştirmek pratik olmasa da, insan düşünce ve davranışının biyolojik müdahaleye bu kadar açık olması, davranış kontrolünün artık yalnızca çözülmeyi bekleyen “teknik bir problem” olduğunu kanıtlamaktadır. Kaczynski’ye göre insan zihni artık gizemli bir ruh değil; nöronlar, hormonlar ve kompleks moleküllerden ibaret olan ve “bilimsel taarruza açık” olan biyolojik bir yapıdır. Toplumumuzun geçmişte karmaşık teknik problemleri çözmekteki “olağanüstü geçmişine” (başarısına) bakıldığında, yakın gelecekte insan davranışının kontrolü alanında da büyük ilerlemeler kaydedilmesi kesinlikle kaçınılmazdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 157. paragrafta kurulan “insan bilinci kimyasallardan ibarettir ve ruh/irade biyolojiden zayıftır” tezinin doğal sonucudur. Yazar, okuyucuyu adım adım psikolojik kontrolden (medya, eğitim, propaganda) alıp biyolojik determinizme getirmiş; burada ise son noktayı koyarak insanı tamamen bir “laboratuvar nesnesine” (hacklenebilir bir makineye) dönüştürmüştür. Mesele artık sistemin niyetleriyle ilgili ahlaki bir tartışma olmaktan çıkmış, Ar-Ge (Araştırma ve Geliştirme) departmanlarının çözeceği pratik bir laboratuvar işine dönüşmüştür. Bu soğuk saptama, yazarın makale boyunca eleştirdiği teknolojik sistemin o acımasız ve mekanik mantığını okuyucuya tüm çıplaklığıyla hissettirir. Ayrıca bu metin, böylesi bir “bilimsel taarruza” karşı çıkacak kamuoyu direnişinin neden başarısız olacağını açıklayacağı 159. paragrafa da teorik bir zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsan kontrolünü salt bir biyokimya ve mühendislik problemine indirgeyen bu keskin analiz, yazarın kendi teorik açmazlarını ve sonradan fark edip düzelttiği hatalarını barındırır:
159.
Kamuoyunun direnişi insan davranışının teknolojik kontrolünü engelleyebilecek midir? Böyle bir kontrol bir hamlede gerçekleştirilmeye çalışılırsa kesinlikle engelleyebilir. Fakat teknolojik kontrol, küçük ilerlemelerden oluşan uzun bir dizi olarak gerçekleşeceği için, rasyonel ve etkili bir kamuoyu baskısı olmayacaktır. (127, 132, 153. Paragraflara bakınız.)
Kurbağa Haşlama Sendromu, Parça Parça İlerleme ve Kamuoyu Direnişinin İflası
Yüz elli dokuzuncu paragraf, teknolojik totalitarizme karşı “halkın neden isyan etmediğini” açıklayan kısa ama son derece stratejik bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer teknolojik kontrol topluma tek bir hamlede (aniden) dayatılsaydı kamuoyu kesinlikle buna direnir ve engellerdi; ancak bu kontrol “küçük ilerlemelerden oluşan uzun bir dizi” şeklinde parça parça geldiği için rasyonel ve etkili bir kamuoyu baskısı asla oluşmayacaktır. Kaczynski, toplumun büyük bir felakete karşı anlık bir refleks gösterebileceğini, ancak yavaş yavaş ve adım adım gelen bir tehlikeye karşı hissizleştiğini (kurbağa haşlama sendromu) öne sürer.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin geneline yaydığı “reformun imkânsızlığı” ve “teknolojinin sinsi evrimi” tezlerinin kusursuz bir özetidir. Yazar burada kendi metni içinde doğrudan 127. (başlangıçta seçenek olanın sonradan mecburiyete dönüşmesi), 132. (reformcuların yorulması ve hedeften sapması) ve 153. (kontrolün fayda illüzyonuyla organik bir evrimle gelmesi) paragraflara açıkça atıf yapar. 158. paragrafta insan kontrolünün laboratuvarlarda çözülecek “teknik bir probleme” indirgendiğini ilan eden yazar, bu paragrafta sivil toplumun bu “bilimsel taarruz” karşısında neden tamamen savunmasız kalacağını açıklar. Böylece okuyucunun, “Eğer durum bu kadar kötüyse neden demokratik bir direniş (reform) örgütlemiyoruz?” şeklindeki son umudunu da kırarak, tek rasyonel çarenin sistemi toptan yıkmak olduğu fikrini pekiştirir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumsal tepkisizliğin anatomisini ve teknolojik “işlev sürünmesini” (function creep) çok iyi yakalayan bu argüman, yine de yazarın kendi teorik açmazlarını barındırır:
160.
Tüm bunların bir bilim kurgu olduğunu düşünenler için dünün bilim kurgusunun bugünün gerçeği olduğunu hatırlatmak isteriz. Sanayi Devrimi insanın çevresini ve yaşam tarzını radikal bir şekilde değiştirmiştir ve teknolojinin insan bedeni ve aklı üzerinde artan bir şekilde uygulanması ölçüsünde, insanın kendisinin de, çevresinin ve yaşam tarzının değiştiği radikallikte bir değişime tabi tutulması beklenebilir.
Bilim Kurgudan Gerçeğe Geçiş ve “İnsanın” Radikal Dönüşümü
Yüz altmışıncı paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde kurduğu distopik dünyanın sınırlarını okuyucunun zihninde netleştirdiği oldukça çarpıcı bir uyarı metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer birileri genetik mühendisliğinin, zihin kontrolünün ve biyolojik manipülasyonun yalnızca bir “bilim kurgu” fantezisi olduğunu düşünüyorsa, yanılmaktadır; çünkü dünün bilim kurgusu bugünün gerçeğidir. Kaczynski bu iddiayı çok güçlü bir tarihsel analoji ile temellendirir: Sanayi Devrimi nasıl ki insanın çevresini ve yaşam tarzını daha önce hayal bile edilemeyecek kadar radikal bir şekilde değiştirdiyse, teknoloji doğrudan insan bedenine ve aklına uygulandıkça, “insanın kendisinin de” çevresi kadar radikal bir değişime (dönüşüme) tabi tutulması kesinlikle beklenmelidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, makalenin 143. paragraftan beri ilmek ilmek örülen ve okuyucuyu adım adım karanlığa çeken “İnsan Davranışının Kontrolü” alt başlığının tüyler ürpertici finalidir. Kaczynski, antidepresanlarla başlayan, gen terapileriyle devam eden ve nihayetinde insanı laboratuvarda çözülecek “teknik bir probleme” indirgeyen o korkunç argüman zincirini burada mühürler. Yazar bu paragrafı stratejik bir soğuk duş etkisi yaratmak için kullanır: Okuyucunun “bu kadarı da olmaz, insanlık buna izin vermez” şeklindeki o son inkâr mekanizmasını (savunmasını) yıkarak, onu kapıdaki mutlak tehlikeyle yüzleştirir. Bu bitiş metni, hemen ardından başlayacak olan “İnsan Irkı Yol Ayrımında” (161-166. paragraflar) bölümüne kusursuz bir geçiş sağlar; çünkü insanın doğasının tamamen değişeceği o felaket anı gelmeden önce sistemin yıkılması (yol ayrımında doğru seçimin yapılması) gerektiği hissini acilleştirir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teknolojinin dönüştürücü gücünü tarihsel bir gerçeklikle yüzümüze çarpan bu vurucu metin, yine de Kaczynski’nin determinist (kaderci) yaklaşımının tipik pürüzlerini barındırır:
İnsan Irkı Yol Ayrımında
161.
Fakat hikayemizde çok ileriye gittik. İnsan davranışını maniple etmek için laboratuvarda bir dizi psikolojik ya da biyolojik teknikler geliştirmek başkadır, bu teknikleri işleyen bir toplumsal sisteme entegre etmek başkadır. İkincisini gerçekleştirmek daha zordur. Örneğin eğitim psikolojisi teknikleri, bunların geliştirildiği “deneme okullarında” çok iyi çalışmasına rağmen, bunların eğitim sisteminin tümünde uygulanmasının da aynı sonuçları vereceği kesin değildir. Okullarımızın birçoğunun hangi durumda olduğunu biliyoruz. Öğretmenler, öğrencileri bilgisayar manyakları haline getirmek üzere en yeni tekniklere maruz bırakmaktan çok, ellerinden bıçak ve silahları toplamak ile meşguller [1995 itibarı ile]. Bu sebeple, insan davranışı ile ilgili tüm teknik gelişmelere rağmen sistem, günümüze kadar insan davranışını kontrol altına almakta çok yüksek bir başarıya sahip olamamıştır. Sistemin davranışlarını en iyi kontrol edebildiği insanlar “burjuva” olarak adlandırılabilecek tipteki insanlardır. Fakat sisteme o ya da bu şekilde isyan eden insanların sayısı artmaktadır: Refah devleti uygulamalarını sömürenler, gençlik çeteleri, kültlere tapanlar, satanistler, Naziler, radikal çevreciler, milisler vb.
Teoriden Pratiğe Geçişin Zorluğu, Sistemin Zayıflığı ve “İsyankâr” Gruplar
Yüz altmış birinci paragraf, Kaczynski’nin makalesindeki yeni alt başlık olan “İnsan Irkı Yol Ayrımında” bölümünün açılış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsan davranışını kontrol edecek psikolojik veya biyolojik teknikleri laboratuvarda geliştirmek ile, bu teknikleri devasa, karmaşık ve yaşayan bir toplumsal sisteme pürüzsüzce entegre etmek bambaşka (ve ikincisi çok daha zor olan) şeylerdir. Kaczynski bu zorluğu okullardaki durum üzerinden çok somut bir şekilde örneklendirir: Gelişmiş eğitim psikolojisi teknikleri laboratuvar tarzı “deneme okullarında” kusursuz çalışsa da, bu teknikler gerçek eğitim sistemine uygulandığında aynı sonucu vermez; çünkü öğretmenler çocukları “bilgisayar manyağı” yapacak o ince teknikleri uygulamaktan ziyade, 1995’in getirdiği o kaotik ortamda öğrencilerin ellerinden bıçak ve silah toplamakla uğraşmaktadırlar. Sonuç olarak, teorik başarılara rağmen sistem pratikte (gerçek hayatta) insan davranışını kontrol etme konusunda henüz mutlak bir başarıya ulaşamamıştır. Yazar, sistemin kurallarına en iyi uyan (en kolay kontrol edilen) kesimin “burjuva” tipler olduğunu; öte yandan refah sistemini sömürenler, gençlik çeteleri, kült üyeleri, Naziler ve radikal çevreciler gibi sisteme isyan eden grupların ise giderek arttığını ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalede okuyucu psikolojisini yönetmek için ustaca kullandığı bir “fren (gerçekliğe dönüş)” mekanizmasıdır. 143’ten 160. paragrafa kadar okuyucuyu genetik mühendisliği ve beyin elektrotları gibi korkunç bir bilim kurgu distopyasının içine çeken yazar, burada aniden durur ve “Fakat hikayemizde çok ileriye gittik” diyerek okuyucuyu laboratuvar fantezilerinden sokağın karmaşık gerçekliğine geri çağırır. Yazarın bunu yapmasının stratejik bir zorunluluğu vardır: Eğer sistem “şu an” her şeyi kusursuz bir şekilde kontrol etmeyi başarmış olsaydı, geriye devrim yapmak için hiçbir açık kapı (umut) kalmazdı. Yazar, sistemin henüz teoriyi pratiğe dökemediğini ve sokaklarda büyük bir kaos (isyankar çatlaklar) olduğunu göstererek okuyucuya bir “fırsat penceresi” yaratır. Bu metin, sistemin henüz yenilmez olmadığını kanıtlayarak, hemen sonraki paragraflarda işlenecek olan “kriz dönemi” ve “devrimin aciliyeti” fikrine hayati bir zemin hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Sistemin laboratuvar başarılarını gerçek (ve kaotik) bir topluma uyarlamadaki zorluklarını çok rasyonel bir şekilde tespit eden bu paragraf, yazarın kendi sosyolojik sınıflandırmalarındaki bazı indirgemeci hataları da gözler önüne serer:
162.
Sistem günümüzde varlığını tehdit eden bazı problemler ile amansız bir mücadele içerisindedir. Bunlar arasında insan davranışı ile ilgili problemler en önemlisidir. Eğer sistem insan davranışı üzerinde yeterli bir kontrolü çabuk bir şekilde sağlayabilirse, muhtemelen hayatta kalmaya devam edecektir; aksi halde çökecektir. Bu meselenin büyük bir olasılıkla önümüzdeki birkaç on yılda, 40 ilâ 100 sene içerisinde çözüleceğini düşünüyoruz.
Sistemin Varoluşsal Krizi, İkili Sonuç ve “Zaman Çizelgesi”
Yüz altmış ikinci paragraf, Kaczynski’nin sistemin kaderine dair o büyük “yol ayrımını” somut bir zaman çizelgesine oturttuğu çok kritik ve kısa bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Sistem şu anda varlığını tehdit eden devasa problemlerle (özellikle insan davranışından kaynaklanan krizlerle) amansız bir ölüm kalım mücadelesi vermektedir; eğer sistem insan davranışı üzerinde “çabuk bir şekilde” yeterli kontrolü sağlayabilirse hayatta kalacaktır, aksi halde tamamen çökecektir. Yazar, makalenin kaderini belirleyen o stratejik kehanetini de bu paragrafta ilan eder: Sistemin hayatta kalması veya çökmesi ile sonuçlanacak olan bu nihai ve amansız mücadele, büyük olasılıkla önümüzdeki birkaç on yıl içinde, yani 40 ilâ 100 sene içerisinde çözülecektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde kurduğu teorik analizi acil bir eylem çağrısına (devrim stratejisine) bağlayan en önemli zihinsel köprüdür. 143’ten 160. paragraflara kadar zihin kontrolü ve genetik mühendisliği gibi mutlak bir distopyayı anlatan yazar, 161. paragrafta sistemin bunu henüz tam başaramadığını belirterek bir “umut (fırsat) penceresi” açmıştı. Burada ise o pencerenin ne zaman kapanacağını ilan eder: 40 ila 100 yıl. Bu zaman çizelgesi, okuyucunun zihnine yerleştirilmiş “saatli bir bomba” işlevi görür. Yazar zımnen şunu söylemektedir: Eğer teknolojiye karşı bir devrim yapılacaksa, bu devrim sistem kontrolü tam olarak sağlamadan önce (bu kriz penceresi kapanmadan) yapılmak zorundadır. Bu metin, makalenin ilerleyen kısımlarında anlatılacak olan devrimin stratejik aciliyetinin temel meşruiyet kaynağıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Toplumsal bir dönüm noktasını keskin bir zaman çizelgesine ve ikili bir koda bağlayan bu paragraf, Kaczynski’nin hem retorik kurgusunu hem de analitik zaaflarını barındırır:
163.
Sistemin önümüzdeki birkaç on yılda gerçekleşecek krizi atlattığını düşünelim. O zamana kadar, yüzleştiği temel problemleri çözmüş ya da en azından kontrol altına almış olması gerekir. Bunların en önemlilerinden biri insanların “toplumsallaştırılmasıdır.” Yani insanların, davranışları artık sistem için tehlike arz etmeyecek tarzda uysallaştırılmaları. Bu başarıldıktan sonra, teknolojinin gelişmesinin karşısında herhangi bir engel kalmayacak gibidir ve muhtemelen mantıksal sonuçlarına, yani insanlar ve diğer önemli organizmalar da dahil olmak üzere Dünya üzerindeki her şeyin topyekûn bir kontrolüne doğru ilerleyecektir. Sistem birleşik ve tek bir organizma haline gelebilir ya da tıpkı günümüzde devlet, şirket ve diğer büyük organizasyonların hem dayanışma hem de birbirleri ile rekabet içerisinde olmaları gibi, dayanışma ve rekabet içerisinde bulunan birden fazla organizasyonunun bulunduğu, az ya da çok parçalı bir halde olabilir. İnsan özgürlüğü büyük oranda ortadan kalkacaktır; çünkü bireyler ve küçük gruplar, süperteknoloji ve insanları maniple etmek için geliştirilmiş ileri psikolojik ve biyolojik araçlarla birlikte gözetleme ve fiziksel zorlama imkanlarına da sahip büyük organizasyonlar karşısında çaresiz olacaklardır. Yalnızca az sayıda insan gerçek güce sahip olacaktır ve bu insanlar dahi yalnızca sınırlı bir özgürlüğe sahip olacaklardır, çünkü onların davranışları da regüle edilecektir. Tıpkı günümüzde politikacıların ve şirket yöneticilerinin, güçlerini devşirdikleri makamları, davranışlarını belirli dar sınırlar içinde tuttukları müddetçe koruyabildikleri gibi.
Mutlak Kontrolün Kaçınılmaz Mantığı
Yüz altmış üçüncü paragraf, sistemin varoluşsal krizini aşması durumunda ulaşacağı o nihai ve mutlak distopyayı tasvir eden kilit bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer sistem önümüzdeki birkaç on yılda gerçekleşecek krizi atlatmayı başarırsa, bunu ancak insanların “toplumsallaştırılması” (yani davranışlarının sistem için tehlike oluşturmayacak şekilde tamamen uysallaştırılması) yoluyla başarabilecektir. Bu boyun eğdirme bir kez başarıldığında, teknolojinin ilerlemesinin önünde hiçbir engel kalmayacak ve mantıksal sonuç olan insanlar ve diğer organizmalar dahil Dünya üzerindeki her şeyin “topyekûn bir kontrolüne” ulaşılacaktır. Kaczynski’ye göre bu yeni düzende insan özgürlüğü bütünüyle ortadan kalkacaktır; çünkü sıradan bireyler ve küçük gruplar, süper teknolojiyle, gelişmiş psikolojik/biyolojik manipülasyonlarla ve devasa gözetim ağlarıyla donatılmış mega-organizasyonlar karşısında tamamen çaresiz bırakılacaklardır. Paragrafın felsefi açıdan en çarpıcı tespiti ise, bu mutlak kontrol ağında gerçek gücü elinde tutan o küçük elit azınlığın bile özgür olamayacağı gerçeğidir; zira onlar da tıpkı günümüz şirket yöneticileri gibi makamlarını koruyabilmek için davranışlarını sistemin belirlediği dar sınırlar içinde tutmak (sisteme itaat etmek) zorunda kalacaklardır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 161. ve 162. paragraflarda açılan “İnsan Irkı Yol Ayrımında” tartışmasındaki karanlık patikayı (yani sistemin çökmediği senaryoyu) okuyucunun gözleri önüne serer. Yazar, 140’lı ve 150’li paragraflarda genetik mühendisliği, beyin elektrotları, antidepresanlar ve kitle iletişim araçları gibi kavramları tek tek tanıtmıştı; burada ise tüm bu araçların birleşerek insanlığı nasıl kaçışsız, tek parça ve devasa bir organizmanın (ya da rekabet halindeki organizasyonların) hücrelerine dönüştüreceğini özetler. Ayrıca, “elitlerin bile özgür olmayacağı” tezi, yazarın makalenin genelinde (özellikle 119. paragrafta) savunduğu “sistemin ideolojiler veya diktatörler tarafından değil, kendi ruhsuz teknik zorunlulukları tarafından yönetildiği” fikrini kusursuzca temellendirir. Bu metin, makalenin devrim stratejisi bölümüne geçmeden önce okuyucunun zihnine şu korkuyu eker: Eğer bu sistemi şimdi (krizdeyken) yıkmazsak, gelecekte isyan edecek ne bir otonomimiz ne de bir biyolojik gücümüz kalacak.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Sistemin totaliter kapasitesini çok güçlü ve ürkütücü bir vizyonla resmeden bu paragraf, Kaczynski’nin teknolojik determinizminin getirdiği aşırılıkları ve sosyolojik kısıtlılıkları da barındırır:
164.
Sistemin önümüzdeki on yıllarda yaşanacak krizi aştıktan sonra ve insanlar ve doğa üzerindeki kontrolü artırmanın artık sistemin hayatta kalması için bir zorunluluk olmaktan çıkmasından sonra kontrolü artırmak adına yeni teknikler geliştirmeye bir son vereceğini düşünmeyin. Aksine, zor zamanlar bittikten sonra sistem, insanlar ve doğa üzerindeki kontrolünü daha hızlı bir şekilde artıracaktır; çünkü günümüzde onu engelleyen zorluklar ortadan kalkmış olacaktır. Hayatta kalmak kontrolü artırmak için en önemli neden değildir. 87 – 90. paragraflarda açıkladığımız gibi, teknisyenler ve bilim adamları işlerini genelde bir ikame etkinlik olarak yürütürler; yani güce yönelik ihtiyaçlarını teknik problemleri çözerek tatmin ederler. Bunu yapmaya hiç bitmeyen bir hevesle devam edeceklerdir ve onlar için en ilginç ve zor problemlerden biri insan bedenini ve aklını anlamak ve bunların gelişimine müdahale etmek olacaktır. Tabii ki “insanlığın iyiliği” için.
Kriz Sonrası Kontrolün Hızlanması ve Bilimin “İkame Etkinlik” Olarak Yıkıcılığı
Yüz altmış dördüncü paragraf, yazarın sistemin krizden sağ çıkması durumunda bizi bekleyen geleceğe dair uyarılarını derinleştirdiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Sistem önümüzdeki on yıllarda yaşanacak krizi aştığında ve hayatta kalmasını garanti altına aldığında, insanlar ve doğa üzerindeki kontrolünü artırmaya son vermeyecek; aksine, onu engelleyen zorluklar ortadan kalktığı için bu kontrolü çok daha hızlı bir şekilde artıracaktır. Kaczynski, sistemin bu mutlak tahakküme yönelmesinin asıl nedeninin artık “hayatta kalma güdüsü” olmadığını belirtir. Asıl tehlike, 87-90. paragraflarda açıklandığı gibi, teknisyenlerin ve bilim insanlarının işlerini devasa bir “ikame etkinlik” olarak yürütmeleridir. Yani bilim insanları, güce yönelik kendi psikolojik ihtiyaçlarını teknik problemleri çözerek tatmin etmektedirler. Onlar için çözülecek en ilginç ve zor problemlerden biri insan bedenini ve aklını anlamak ve değiştirmek olduğu için, bu biyolojik manipülasyona hiç bitmeyen bir hevesle devam edeceklerdir. Üstelik tüm bunları, sistemin o bildik sinsi kılıfıyla, yani “insanlığın iyiliği” adına yapacaklardır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başlarında detaylandırdığı “bilim insanlarının motivasyonu” tezini (87-92. paragraflar), teknolojik distopyanın o nihai aşamasına ustaca entegre ettiği yerdir. 162. ve 163. paragraflarda sistemin salt hayatta kalmak için mecburen mutlak bir denetime yöneleceğini söyleyen yazar, okuyucunun “Peki sistem krizleri aşıp rahatladığında, dengeler oturduğunda bizi rahat bırakmaz mı?” şeklindeki son iyimser umudunu burada tamamen yıkar. Yazar okuyucuya şunu hatırlatır: Teknolojik tahakkümün sınırı yoktur; çünkü bilimsel ilerlemenin motoru rasyonel bir toplumsal ihtiyaç değil, bilim insanlarının kendi “güç süreçlerini” tatmin etmek için oynadıkları laboratuvar oyunlarıdır. Bu hatırlatma, sistemi felakete sürükleyenlerin kötü niyetli diktatörler değil, kendi mesleki tatminlerinin peşinde körü körüne koşan uzmanlar olduğu fikrini pekiştirerek, teknolojinin kendi iç dinamiğiyle ne kadar durdurulamaz ve otonom bir kanser gibi büyüdüğünü kanıtlamayı hedefler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimin kendi içsel itici gücünün ahlaki sınırları nasıl kolayca aşabildiğine dair çok keskin ve isabetli bir uyarı barındıran bu paragraf, yine de yazarın tipik indirgemeci varsayımlarını yansıtır:
165.
Fakat diğer bir açıdan, sistemin gelecek on yıllardaki problemleri aşamadığını düşünün. Eğer sistem çökerse bir kaos dönemi, tarihin geçmişteki değişik dönemlerde kaydettiği gibi bir “karışıklıklar zamanı” yaşanabilir. Böyle bir kaos döneminin nelere sebep olacağını tahmin etmek imkansızdır, fakat her halükarda insan ırkı yeni bir şansa sahip olacaktır. En büyük tehlike, endüstriyel toplumun çöküşten birkaç yıl sonra kendini yeniden inşa etmeye başlaması olacaktır. Fabrikaları yeniden çalıştırmak için yanıp tutuşan (özellikle güce aç tipler olmak üzere) birçok insan olacaktır.
Çöküş Senaryosu, “Yeni Bir Şans” Olarak Kaos ve Yeniden İnşa Tehlikesi
Yüz altmış beşinci paragraf, Kaczynski’nin madalyonun diğer yüzünü çevirdiği ve sistemin önümüzdeki on yıllardaki krizleri aşamaması, yani çökmesi durumunda neler olacağını anlattığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer sistem çökerse, tarihte daha önce de görülen büyük bir kaos (karışıklıklar zamanı) yaşanacaktır; bu kaosun nelere sebep olacağı tam olarak tahmin edilemese de, her halükarda insan ırkına özgürlüğü için “yeni bir şans” verecektir. Paragrafın içerdiği en kritik uyarı ise çöküş sonrasına dairdir. Kaczynski’ye göre en büyük tehlike kaosun kendisi değil, endüstriyel toplumun çöküşten birkaç yıl sonra “kendini yeniden inşa etmeye başlaması” ihtimalidir. Yazar, fabrikaları yeniden çalıştırmak için yanıp tutuşan, özellikle “güce aç” birçok insanın hemen ortaya çıkacağını öngörerek bu tehdide dikkat çeker.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 163. ve 164. paragraflardaki o mutlak ve karanlık distopyaya (sistemin hayatta kalması senaryosuna) karşı sunulan tek alternatiftir. Kaczynski, okuyucuya zımnen şu seçimi sunmaktadır: Ya teknolojik bir kafeste hiçbir otonomisi olmayan acısız bir canlıya dönüşeceksiniz ya da acılı bir kaosun içinden geçip insanlığınız için yeni bir şans elde edeceksiniz. Yazar, kaosu ve çöküşü teknolojik köleliğe tercih ederek kendi öngöreceği devrimci eylemi meşrulaştırır. Ayrıca, “fabrikaları yeniden kurmak isteyen güce aç tipler” uyarısı, hemen bir sonraki 166. paragrafta devrimcilere verilecek olan o tarihi görevin (sistemin kalıntılarının tamir edilemeyecek kadar yok edilmesi görevinin) rasyonel zeminini hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Sistemin çöküşünü özgürlük için mecburi bir fırsat penceresi olarak gören bu metin, Kaczynski’nin radikal devrimci felsefesinin en tartışmalı yönlerini barındırır:
166.
Bu sebeple, endüstriyel sistemin insanlığı düşürdüğü kölelikten nefret edenlerin önünde iki görev bulunmaktadır. İlki, sistem içerisindeki toplumsal gerilimleri artırarak sistemin çöküş ihtimalini artırmamız ya da bu gerilimler ile sistemin yeteri kadar zayıflamasına sebep olarak ona karşı bir devrimin mümkün hale gelmesini sağlamamız gerekmektedir. İkincisi, teknoloji ve endüstriyel sisteme karşı gelen bir ideolojinin geliştirilmesi ve yayılması gerekmektedir. Böyle bir ideoloji, sistem yeteri kadar zayıflarsa ve bu gerçekleştiğinde, endüstriyel topluma karşı gerçekleşecek bir devrimin temelini oluşturabilir. Ve böyle bir ideoloji, endüstriyel toplumun çökmesi halinde ve bu çöküş gerçekleştiğinde, kalıntılarının tamir edilemeyecek kadar zarar görmesine ve böylece sistemin yeniden canlandırılmasının imkansız kılınmasına yardımcı olabilir. Fabrikalar yıkılmalı, teknik kitaplar yakılmalıdır vb.
Devrimcilerin İki Görevi, İdeolojinin İnşası ve Topyekûn Yıkım (Kitap Yakma Çağrısı)
Yüz altmış altıncı paragraf, Kaczynski’nin manifesto boyunca inşa ettiği teorik çerçevenin somut bir eylem planına (stratejiye) dönüştüğü en net metindir. Yazar, endüstriyel sistemin yarattığı kölelikten nefret edenlere açıkça iki temel görev verir:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, “İnsan Irkı Yol Ayrımında” bölümünün (161-166. paragraflar) sarsıcı ve eylem odaklı finalidir. Bir önceki 165. paragrafta sistemin çökmesi halinde güce aç insanların “fabrikaları yeniden çalıştırmak isteyeceği” uyarısını yapan yazar, burada o tehlikenin tam olarak nasıl bertaraf edileceğini açıklar: Sistemi tekrar kurmayı öğreten fiziksel altyapıyı ve bilgi birikimini kalıcı olarak yeryüzünden silerek. Bu metin, makalenin bundan sonraki “Strateji” ve eylem odaklı bölümlerinin temel taşıdır. Yazar burada artık yalnızca bir toplumsal eleştirmen rolünden çıkmış, açıkça bir “yıkım mühendisi” ve radikal bir devrimci lider pozisyonunu üstlenmiştir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Pratik devrimci adımları ilan eden bu metin, yazarın vizyonundaki radikal nihilizmi ve ahlaki sınırların tamamen ortadan kalktığı o karanlık boyutu gözler önüne serer:
İnsan Istırabı
167.
Endüstriyel sistem yalnızca devrimci eylemin bir sonucu olarak yıkılmayacaktır. Kendi gelişmesinin içsel problemleri onu ciddi zorluklar ile karşı karşıya getirmezse devrimci saldırı ona karşı etkili olamayacaktır. Dolayısı ile sistem çökerse bu ya kendiliğinden olmuş olacak, ya da bir bölümü ile devrimcilerin yardım ettiği yarı kendiliğinden bir süreç sonucunda olacaktır. Eğer çöküş ani olursa, çok sayıda insan ölecektir; çünkü dünyanın nüfusu o kadar artmıştır ki, gelişmiş teknoloji olmadan bu kadar insanı beslemek imkansızdır. Çöküş tedrici bir şekilde gerçekleşirse ve böylece nüfus, ölüm oranlarının artması ile değil doğum oranlarının düşmesi ile azalırsa,[46] sanayi sizleşme süreci muhtemelen yine çok kaotik olacaktır ve büyük ıstıraplar içerecektir. Teknolojinin düzenli ve kontrollü bir şekilde devreden çıkarılacağını düşünmek, özellikle teknoperverlerin her adımda inatçı bir şekilde mücadele edecekleri düşünüldüğünde, saflık olacaktır. Bütün bunlar ışığında sistemin çöküşü için çalışmak acımasızlık mıdır? Belki, belki de değil. İlk olarak, devrimciler, sistem zaten kendi kendisine yıkılacak kadar büyük bir sorun yaşamadan onu ortadan kaldıramayacaklardır ve sistem büyüdükçe çöküşünün sonuçları daha büyük felaket olacaktır. Dolayısı ile devrimciler, sistemin çöküşünü hızlandırarak felaketin boyutunu düşürüyor olabilirler.
Çöküşün Kaçınılmazlığı, Kitlesel Ölüm ve Yıkımı Meşrulaştırma (Ehvenişer Mantığı)
Yüz altmış yedinci paragraf, Kaczynski’nin yeni başladığı “İnsan Istırabı” bölümünün açılış metnidir ve kendi devrim planının sebep olacağı o devasa yıkımla felsefi olarak yüzleştiği yerdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel sistem yalnızca devrimcilerin saldırısıyla değil, kendi içsel krizlerinin onu zayıflatmasıyla (kendiliğinden veya yarı-kendiliğinden) çökecektir ve bu çöküş -ani de olsa tedrici de olsa- milyarlarca insanın ölümüne ve büyük ıstıraplara sebep olacaktır. Dünyanın nüfusu gelişmiş teknoloji olmadan beslenemeyecek kadar artmıştır ve teknoperverlerin inatçı direnişi yüzünden teknolojinin “kontrollü ve düzenli” bir şekilde devreden çıkarılması imkânsızdır. Kaczynski, “Sistemin çöküşü için çalışmak acımasızlık mıdır?” diye sorar ve buna tüyler ürpertici bir faydacı (utilitarian) argümanla cevap verir: Sistem zaten kendi kendine yıkılacak kadar büyük bir sorun yaşamadan devrimciler onu ortadan kaldıramazlar; ancak sistem büyümeye devam ettikçe nihai çöküşün getireceği felaket çok daha büyük olacağı için, devrimciler aslında çöküşü erkene alarak yaşanacak felaketin boyutunu küçültmektedirler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 166. paragrafta verilen “fabrikaları yıkın, teknik kitapları yakıntı” şeklindeki radikal eylem planının doğal ve kanlı faturasıdır. Yazar, kendi teorisinin dünyayı kurtaracak barışçıl bir ütopya olmadığını, aksine milyarlarca insanın hayatına mal olacak kaotik bir kıyamet senaryosu olduğunu burada açıkça itiraf eder. Ancak makalenin başından beri kurduğu “sistem zaten kendi iç krizleriyle boğuşuyor” (162. paragraf) ve “tarihsel eşik aşıldıktan sonra kontrol mutlaklaşacak” (163. paragraf) tezlerini, burada kendi şiddetini aklamak için ustaca kullanır. Eğer teknolojik sistem durdurulamaz bir kanserse ve eninde sonunda daha büyük bir patlamayla çökecekse, devrimi şimdi yapmak bir “cinayet” değil, hastalıklı bir uzvu kesip atmak (ampütasyon) gibi rasyonel bir tıbbi müdahaleye dönüştürülmektedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Makalenin en karanlık ahlaki dönemeçlerinden biri olan bu metin, yazarın ideolojik inancı uğruna insan hayatını nasıl soğukkanlılıkla bir istatistiğe indirgediğini gösterir:
168.
İkinci olarak, kişi, terazinin bir kefesine mücadele ve ölümü diğer kefesine özgürlük ve onuru koymak zorundadır. Birçoğumuz için özgürlük ve onur, uzun bir yaşamdan ve acıdan kaçınmaktan daha önemlidir. Üstelik, zamanı geldiğinde hepimiz öleceğiz ve hayatta kalmak için savaşarak ya da bir dava için mücadele ederek ölmek, uzun, fakat boş ve amaçsız bir hayat yaşamaktan daha iyi olabilir.
Özgürlüğün Kutsanması, Ölümün Romantize Edilmesi ve Varoluşsal Meşrulaştırma
Yüz altmış sekizinci paragraf, yazarın kendi devrim planının yaratacağı kitlesel ölümleri felsefi ve varoluşsal bir boyutta aklamaya çalıştığı kilit bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Terazinin bir kefesine “mücadele ve ölümü”, diğer kefesine ise “özgürlük ve onuru” koyduğumuzda; birçoğumuz için özgürlük ve onur, uzun bir yaşam sürmekten veya acıdan kaçınmaktan çok daha üstün ve değerlidir. Kaczynski, insanın zaten eninde sonunda öleceğini hatırlatarak, hayatta kalmak veya bir dava uğruna savaşarak ölmenin, modern toplumun sunduğu o “uzun, fakat boş ve amaçsız” hayatı yaşamaktan çok daha iyi ve onurlu bir son olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 167. paragrafta açıkça itiraf edilen devrimin sebep olacağı “milyarlarca insanın ölümü ve büyük ıstıraplar” gerçeğinin felsefi savunmasıdır. Yazar 167’de meselenin matematiksel (faydacı) kısmını hallederek devrimin aslında “daha büyük bir felaketi önlediğini” iddia etmişti; burada ise meselenin ahlaki kısmına geçer. Makalenin başından beri “güç sürecinin bozulması” ve “ikame etkinlikler” üzerinden anlattığı modern insanın o sahte konforunu ve nevrotikliğini burada doğrudan “boş ve amaçsız bir hayat” olarak özetler. Okuyucuya zımnen şu soruyu sorar: Makinenin onursuz bir dişlisi olarak 80 yıl yaşamak mı, yoksa özgür bir insan olarak onurunla mücadele edip ölmek mi? Bu felsefi hamle, şiddeti ve yıkımı sıradan bir cinayet veya felaket olmaktan çıkarıp, adeta kutsal bir varoluş savaşına dönüştürür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Özgürlük ve onur kavramlarını insan ömrünün uzunluğundan daha değerli sayan bu epik argüman, felsefi açıdan etkileyici olsa da, Kaczynski’nin eylem planındaki o totaliter kibri ve ahlaki açmazları gizleyemez:
169.
Üçüncü olarak, sistemin hayatta kalmasının, çökmesinden daha az acıya sebep olacağı kesin değildir. Sistem, tüm dünyada çok büyük acılara sebep olmuştur ve halihazırda olmaya devam etmektedir. Yüzlerce hatta binlerce yıldır, insanlara birbirleri ve çevreleri ile tatmin edici bir ilişki sunmuş eski kültürler, endüstriyel toplum ile temas etmeleri sonucunda dağılmışlardır ve sonuç, ekonomik, çevresel, sosyal ve psikolojik problemlerden oluşan büyük bir yığındır. Endüstriyel toplumun müdahalesinin sonuçlarından bir tanesi, dünyanın büyük bir kısmında nüfus üzerindeki geleneksel kontrolün ortadan kalkması olmuştur. Bu sebeple tüm sonuçları ile beraber nüfus patlaması yaşanmıştır. Bunun yanında, Batının sözde şanslı ülkelerinin tümünde oldukça yaygın bir şekilde görülen psikolojik acılar bulunmaktadır. (44, 45. paragraflara bakınız.) Hiç kimse ozon tabakasının delinmesinin, sera gazı etkisinin ve şu anda tahmin edilemeyen ve gelecekte karşılaşacağımız diğer çevresel problemlerin sonuçlarının neler olacağını bilmemektedir [1995 itibarıyla]. Ve nükleer teknolojinin yayılmasının gösterdiği gibi, yeni teknolojilerin diktatörlerin ve sorumsuz Üçüncü Dünya ülkelerinin ellerine geçmesi engellenemez. Irak ya da Kuzey Kore’nin genetik mühendisliği ile neler yapabileceğini tartışmak ister misiniz?
Sistemin Hayatta Kalmasının Faturası ve “Daha Büyük Kötülük” Argümanı
Yüz altmış dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin kendi devriminin yaratacağı devasa yıkımı meşrulaştırmak için başvurduğu “ehvenişer (kötünün iyisi)” argümanının son felsefi ayağıdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Sistemin çökmesinin büyük acılara sebep olacağı doğru olsa da, sistemin hayatta kalmasının bu çöküşten daha az acıya sebep olacağı kesin değildir. Kaczynski bu dehşet dengesini, sistemin halihazırda yarattığı ve gelecekte yaratacağı felaketleri sıralayarak temellendirir: Endüstriyel toplum, yüzlerce yıldır insanlara tatmin edici bir ilişki sunan eski kültürleri yok etmiş ve bunun sonucunda devasa psikolojik, çevresel ve sosyal problemler yaratmıştır. Nüfus üzerindeki geleneksel kontrollerin kalkmasıyla bir nüfus patlaması yaşanmış, Batı’nın “şanslı” ülkelerinde bile psikolojik acılar salgın hale gelmiştir. Yazar, ozon tabakasının delinmesi veya sera gazı etkisi gibi çevresel felaketlerin öngörülemezliğini hatırlatır ve son olarak nükleer teknoloji ile genetik mühendisliğinin “diktatörlerin ve sorumsuz Üçüncü Dünya ülkelerinin” (örneğin Irak veya Kuzey Kore) eline geçmesinin engellenemeyeceği uyarısını yapar.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu metin, yazarın 167. paragrafta açtığı “İnsan Istırabı” bölümünün en kritik savunma hattıdır. 167’de devrimin milyarlarca insanı öldürebileceğini soğukkanlılıkla itiraf eden yazar, burada okuyucuyu ahlaki bir ikileme sokar: Devrim bir katliam olabilir, fakat sistemi hayatta tutmak daha büyük bir katliamdır. Yazar bu paragrafta, makalenin başından beri anlattığı psikolojik acıları (özellikle 44. ve 45. paragraflara atıf yaparak) küresel ve varoluşsal tehditlerle birleştirir. Kaczynski’nin amacı, okuyucunun devrimin getireceği kaostan duyduğu haklı korkuyu, sistemin devam etmesi halinde yaşanacak nükleer veya genetik bir distopya korkusuyla bastırmaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Mevcut endüstriyel sistemin yarattığı yıkımı küresel ölçekte son derece isabetli bir şekilde özetleyen bu paragraf, kendi içinde ciddi ideolojik kısıtlılıklar barındırır:
170.
“Ama” diyecek teknoperverler, “Bilim bunların hepsini çözecek! Kıtlığı yeneceğiz, psikolojik acıları ortadan kaldıracağız, herkesi mutlu ve sağlıklı yapacağız!” Evet, tabi. 200 yıl önce de bunları söylüyorlardı. Sanayi Devrimi fakirliği ortadan kaldıracaktı, herkesi mutlu yapacaktı vb. Gerçek sonuçlar oldukça farklı oldu. Teknoperverler, toplumsal problemleri anlamak konusunda umutsuz derecede saftırlar (ya da kendilerini kandırmaktadırlar). Toplumda büyük değişimler yapıldığında (hatta bunlar görünürde faydalı dahi olsa) bu değişimlerin, çoğu tahmin edilmesi imkansız (paragraf 103) uzun bir dizi başka değişimlere yol açtığı gerçeğinin farkında değillerdir (ya da bu gerçeği bilerek görmezden gelmektedirler). Sonuç toplumun dengesinin bozulmasıdır. Bu yüzden teknoperverlerin, fakirliği ve hastalığı ortadan kaldırmak, mutlu, uysal kişilikler yaratmak ve benzeri girişimlerinin şimdikinden bile daha kötü, korkunç derecede sorunlu toplumsal sistemler yaratması oldukça yüksek bir olasılıktır. Örneğin bilim adamları, genetik mühendisliği yöntemleri ile tasarlanmış yeni bitkiler yaratarak kıtlığı ortadan kaldıracakları ile övünmektedirler. Fakat bu, insan nüfusunun sonsuz bir şekilde artmasına imkan tanıyacaktır ve kalabalığın stresi ve agresifliği artırdığı iyi bilinmektedir. Bu, ortaya çıkması tahmin edilebilir olan problemlerden yalnızca bir tanesidir. Geçmiş tecrübelerin gösterdiği gibi, teknik ilerlemenin daha önceden tahmin edilemeyecek başka yeni problemlere sebep olacağını söylüyoruz (paragraf 103). Aslında Sanayi Devrimi’nden beri teknoloji, eski problemleri çözdüğünden çok daha hızlı bir şekilde toplum için yeni problemler yaratmaktadır. Dolayısı ile teknoperverlerin Cesur Yeni Dünyalarındaki arızaları çözmeleri uzun ve zor bir deneme yanılma sürecini gerektirecektir (tabi bunu başarabilirlerse). Bu arada büyük acılar yaşanacaktır. Bu sebeple, endüstriyel toplumun devam etmesinin, bu toplumun çökmesinden daha az acıya sebep olacağı kesin değildir. Teknoloji insan ırkını, kurtulmanın kolay olmadığı bir belanın içine sokmuştur.
Teknoperverlerin Saflığı, Öngörülemez Sonuçlar Yasası ve “Cesur Yeni Dünya”
Yüz yetmişinci paragraf, teknolojinin yarattığı devasa sorunların yine teknoloji (bilim) yoluyla çözülebileceğine inanan “teknoperverlerin” (technophiles) umutsuz bir saflık içinde olduklarını ilan eden metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Toplumda, görünürde ne kadar faydalı olursa olsun büyük bir değişim yapıldığında, bu değişim tahmin edilmesi imkânsız olan uzun bir dizi başka değişimi (ve yeni problemleri) tetikler; bu yüzden teknoloji her zaman eski sorunları çözdüğünden çok daha hızlı bir şekilde yeni sorunlar yaratmaktadır. Kaczynski bu durumu, 200 yıl önce Sanayi Devrimi’nin de fakirliği ortadan kaldırıp herkesi mutlu edeceği vaadiyle pazarlandığını, ancak gerçek sonuçların çok farklı (ve yıkıcı) olduğunu hatırlatarak temellendirir. Genetik mühendisliğini örnek gösterir: Bilim insanları yeni bitkiler tasarlayarak kıtlığı yeneceklerini övünerek anlatırlar; ancak bu başarı, insan nüfusunun sonsuz şekilde artmasına, dolayısıyla kalabalığın getirdiği stresin ve saldırganlığın patlamasına yol açacaktır. Sonuç olarak, teknolojinin devam etmesi, ondan kurtulmanın getireceği çöküşten çok daha büyük ve çözümü imkânsız acılar üretecektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 167. paragrafta başlattığı “İnsan Istırabı” bölümünün kusursuz bir finali ve felsefi mührüdür. Yazar, kendi şiddetini ve devrimin getireceği kaosu haklı çıkarmak için kurduğu “sistemin devam etmesi, çökmesinden daha kötüdür” dengesinde okuyucunun aklına gelebilecek o son büyük itirazı (“Ama bilim her şeyi düzeltecek!”) burada ustalıkla çürütür. Paragraf, yazarın makalenin ortalarındaki “Tarihin Bazı İlkeleri” bölümünde ortaya koyduğu “103. Paragraf (Üçüncü Prensip)” ile doğrudan bağlantı kurar. Okuyucuya, teknolojik bir müdahalenin (örneğin hastalığı yenmenin veya gıda üretmenin) hiçbir zaman izole bir iyilik olarak kalmayacağını, tüm toplumsal dengeyi bozacak öngörülemez zincirleme reaksiyonlar başlatacağını hatırlatır. Böylece, teknolojiyi düzeltebileceğimiz yönündeki tüm reform umutlarını bir kez daha imkânsız ilan eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bilimsel ilerlemenin kibirli vaatlerini (hubris) ve öngörülemeyen sonuçlarını son derece haklı bir şüphecilikle eleştiren bu paragraf, yazarın kendi argümanlarını mutlaklaştırmak için başvurduğu klasik safsataları da içerir:
Gelecek[47]
171.
Fakat şimdi, endüstriyel toplumun önümüzdeki birkaç on yılda hayatta kaldığını ve sistemin arızalarının sonunda çözüldüğünü ve sistemin pürüzsüz bir şekilde işlediğini varsayalım. Bu nasıl bir sistem olacaktır? Bazı olasılıkların üzerinde duracağız.
“Pürüzsüz İşleyen Sistem” Varsayımı, Retorik Tuzak ve Geleceğe Geçiş
Yüz yetmiş birinci paragraf, Kaczynski’nin makalesindeki “Gelecek” isimli yeni alt başlığın açılış metni ve son derece kısa bir zihin egzersizidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı (daha doğrusu okuyucudan talep ettiği varsayım) şudur: Endüstriyel toplumun önümüzdeki birkaç on yılda karşılaştığı krizlerden sağ çıkarak hayatta kaldığını, sistemdeki tüm arızaların çözüldüğünü ve sistemin artık “pürüzsüz bir şekilde” işlediğini varsayalım. Acaba bu nasıl bir sistem olacaktır? Yazar, bu soruyu sorarak okuyucuyu gelecekteki olasılıklar üzerinde düşünmeye davet eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, makalenin kurgusunda kusursuz bir retorik köprü işlevi görür. Bir önceki 170. paragrafta “Bilim her şeyi çözecek, insanları mutlu ve sağlıklı yapacak” diyen teknoperverlerin umutsuz bir saflık içinde olduklarını ilan eden yazar, burada o teknoperverlere adeta retorik bir taviz verir: “Peki, diyelim ki haklı çıktınız ve sistem kusursuzca işlemeyi başardı.” Kaczynski, önceki bölümlerde “kriz, çöküş ve isyan” senaryolarını tüketmişti; burada ise yepyeni bir distopik cephe açmaktadır. Bu paragraf, makalenin sosyolojik analizlerden ve güncel eleştirilerden çıkıp, doğrudan “bilim kurgusal bir fütürizme” (yapay zeka, makinelerin egemenliği ve elitlerin mutlak kontrolü) geçiş yaptığı o eşik noktasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yalnızca üç cümleden oluşan bu geçiş paragrafı, Kaczynski’nin tartışmayı kendi istediği aşırı uçlara (ekstremlere) çekme stratejisinin çok net bir örneğidir:
172.
İlk olarak, bilgisayar bilimcilerin her şeyi insanlardan daha iyi yapabilen akıllı makineler geliştirmekte başarılı olduklarını varsayılım. Bu durumda muhtemelen tüm işler, devasa, yüksek derecede organize olmuş makine sistemleri tarafından yapılacaktır ve insan emeğine hiçbir ihtiyaç kalmayacaktır. İki durumdan birisi gerçekleşebilir. Makinelerin insanların kontrolü olmadan her kararı kendi başlarına almalarına izin verilebilir ya da makineler üzerindeki insan kontrolü korunabilir.
Yapay Zekanın Zaferi, İnsan Emeğinin Sonu ve İkili Yol Ayrımı
Yüz yetmiş ikinci paragraf, Kaczynski’nin yapay zeka (AGI) ve tam otomasyonun sonuçlarını soğukkanlı bir felsefi acımasızlıkla masaya yatırdığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer bilgisayar bilimciler, her şeyi insanlardan daha iyi yapabilen akıllı makineler geliştirmekte başarılı olurlarsa, insan emeğine hiçbir ihtiyaç kalmayacaktır; çünkü tüm işler devasa ve yüksek derecede organize olmuş makine sistemleri tarafından yapılacaktır. Yazar, mutlak otomasyonun gerçekleştiği bu evrede insanlığın kaderinin yalnızca iki olası yola sapacağını ilan eder: Ya makinelerin hiçbir insan kontrolü olmadan her kararı kendi başlarına almalarına izin verilecektir ya da makineler üzerindeki insan kontrolü korunacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 171. paragrafta açılan “Gelecek” projeksiyonunun ilk somut kurgusu ve makalenin en can alıcı dönüm noktalarından biridir. Kaczynski, makalenin 33. ve 44. paragraflarında çok detaylı anlattığı o “güç sürecini” (insanın hayatta kalmak veya bir amaca ulaşmak için otonom bir çaba sarf etme ihtiyacını) burada teknolojik bir kılıçla kökünden kesip atar. Eğer makineler her şeyi bizden iyi yapıyorsa ve hayatta kalmak için gereken tüm emeği devralıyorsa, endüstriyel insanın zaten bozulmuş olan varoluşsal amacı bu kez tamamen sıfırlanacaktır. Yazar bu kısa paragrafla, insanı ekonomik ve yaşamsal denklemden dışlayarak, hemen sonraki metinlerde detaylandıracağı o meşhur “Makinelerin Egemenliği” (173. paragraf) ve “Elitlerin Küresel Diktatörlüğü” (174. paragraf) senaryolarının teorik zeminini kurmuş olur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Makinenin insana üstün gelmesi halindeki o devasa kırılmayı anlatan bu metin, hem yazarın fütüristik vizyonundaki muazzam isabeti hem de kendi felsefesindeki klasik dar kalıpları aynı anda barındırır:
173.
Eğer makinelerin her kararı kendi başlarına almalarına izin verilirse bunun sonuçlarının neler olacağını tahmin edemeyiz çünkü bu tarz makinelerin nasıl davranacağını tahmin etmek imkansızdır. Bu durumda yalnızca, insan ırkının kaderinin makinelerin elinde olacağını söyleyebiliriz. İnsanların tüm gücü makinelere verecek kadar aptal olmayacakları söylenebilir. Fakat ne insan ırkının gönüllü bir şekilde gücü makinelere devredeceklerini ne de makinelerin bilinçli bir şekilde gücü ele geçireceklerini söylüyoruz. Söylediğimiz şey, insan ırkının makinelere bağımlı hale geleceği bir pozisyona doğru süreklenmesi ve böylece makinelerin aldıkları kararları kabul etmekten başka pratik bir seçeneklerinin kalmadığı bir duruma düşmeleridir. Toplum ve onun karşılaştığı problemler daha fazla karmaşık hale geldikçe ve makineler gittikçe daha akıllı hale geldikçe, insanlar, makinelerin gittikçe daha fazla oranda kendileri yerine karar almalarına izin verecektir. Çünkü makinelerin aldıkları kararlar, insanların aldıkları kararlara nazaran çok daha iyi sonuçlar verecektir. Sonunda, sistemi ayakta tutmak adına alınması gereken kararların, insanların bu kararları akıllı bir şekilde alamayacakları kadar karmaşık hale geldiği bir evreye gelinebilir. Bu evrede makineler gerçek kontrole sahip olacaklardır. İnsanlar basit bir şekilde makineleri kapatamayacaklardır; çünkü makinelere o kadar bağımlı hale geleceklerdir ki, onları kapatmak intihar anlamına gelecektir.
Makinelere Gönüllü Bağımlılık, Karar Alma Yetkisinin Kaybı ve “Kapatılamaz” Sistem
Yüz yetmiş üçüncü paragraf, yazarın bir önceki metinde açtığı “makinelerin her kararı kendi başına almasına izin verildiği” o korkunç ilk fütüristik senaryoyu işlediği yerdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsan ırkının kaderinin makinelerin eline geçmesi, makinelerin bilinçli bir isyanla gücü ele geçirmesiyle (Hollywood filmlerindeki gibi) ya da insanların aptalca bir kararla tüm gücü aniden onlara devretmesiyle olmayacaktır; bu, kaçınılmaz ve sinsi bir “bağımlılık” süreci sonucunda organik olarak gerçekleşecektir. Kaczynski bu süreci muazzam bir mantık zinciriyle açıklar: Toplum ve sorunlar giderek daha karmaşık hale geldikçe ve makineler akıllandıkça, makinelerin aldığı kararlar insanların aldığı kararlardan çok daha iyi sonuçlar vermeye başlayacaktır. Bu “verimlilik” ve “fayda” karşısında insanlar, makinelerin kendileri yerine karar almasına giderek daha fazla izin vereceklerdir. Nihayetinde sistem o kadar karmaşıklaşacaktır ki, sistemi ayakta tutacak hayati kararları insanların kendi zihinleriyle alması imkânsızlaşacaktır. Bu evrede makineler “gerçek kontrole” sahip olacak ve insanlar, makineleri kapatmayı basitçe göze alamayacaklardır; çünkü sisteme o kadar bağımlı hale geleceklerdir ki, makineleri kapatmak (fişi çekmek) toplum için intihar anlamına gelecektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makale boyunca savunduğu “teknolojinin sinsi ve parça parça ilerleyişi” (127. ve 159. paragraflar) ve “fayda illüzyonu” (153. paragraf) tezlerinin yapay zekaya (AI) uyarlanmış nihai zirvesidir. İnsanlar başlarda “hayatlarını kolaylaştırsın” veya “daha iyi sonuçlar versin” diye bazı kararları makinelere bırakacaklardır. Ancak yazarın 127. paragrafta otomobiller örneğiyle verdiği “başlangıçta seçenek olanın sonradan zorunluluğa dönüşmesi” kuralı burada algoritmik bir hapishaneye dönüşür. Yazar ayrıca 119. paragrafta kurduğu “sistem ideolojilerle değil, teknik zorunluluklarla yönetilir” tezini de burada kanıtlar: Güç insanlardan makinelere geçerken ortada ideolojik bir niyet yoktur; her şey sadece “daha verimli bir işleyiş (teknik bir gereklilik)” adına gerçekleşmiş, fakat insanlık bu pratik tercihler yüzünden otonomisini tamamen yitirmiştir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsanlığın algoritmik sistemlere nasıl otonomisini kaptıracağını kurgulayan bu paragraf, fütüristik açıdan inanılmaz bir isabet barındırmakla birlikte, yazarın klasik determinist sapmalarını da içerir:
174.
Diğer yandan, makinelerin üzerindeki insan kontrolünün devam etmesi mümkündür. Bu durumda ortalama bir insan, arabası ya da bilgisayarı gibi, kendi sahip olduğu özel makineler üzerinde kontrol sahibi olabilir; fakat büyük makine sistemleri üzerindeki kontrol küçük bir elitin ellerinde olacaktır – tıpkı bugün olduğu gibi, fakat iki farkla. Gelişmiş teknikler sayesinde elitlerin kitleler üzerindeki kontrolü daha fazla olacaktır ve insan emeği artık gerekli olmayacağı için kitleler sistem için gereksiz, işe yaramaz yükler olacaklardır. Eğer seçkin azınlık acımasız kişilerden oluşuyorsa, basitçe insanlığın büyük çoğunluğunu ortadan kaldırmaya karar verebilirler. Eğer insancılsalar, propaganda ya da psikolojik veya biyolojik teknikleri kullanarak insanlığın çoğunun soyu tükenene kadar doğum oranlarını düşürebilir ve dünyayı elitlere bırakmalarını sağlayabilirler. Ya da elitler, yumuşak kalpli liberallerden oluşuyorlarsa insan ırkının geri kalanına karşı iyi çoban rolünü oynayabilirler. Herkesin fiziksel ihtiyaçlarının karşılanmasını, tüm çocukların psikolojik açıdan hijyenik ortamlarda büyümesini, herkesin onu meşgul tutacak bütünlüklü bir hobiye sahip olmasını ve tüm bunlardan tatmin olmayan herkesin “probleminin” çözülmesi için “tedaviden” geçmesini sağlayabilirler. Tabi ki hayat o kadar amaçsız hale gelecektir ki, insanların, ya güç sürecine yönelik isteklerinin ortadan kaldırılması ya da güce yönelik isteklerinin zararsız bir hobiye dönüştürülerek “yüceltilmesi” için, biyolojik ya da psikolojik olarak yeniden tasarlanmaları gerekecektir. Bu yeniden tasarlanmış insanlar böyle bir toplumda mutlu olabilirler, fakat özgür olmayacakları kesindir. Evcil hayvan statüsüne indirgenmiş olacaklardır.
Elitlerin Mutlak Egemenliği, “İşe Yaramaz” Kitleler ve Evcil Hayvan Statüsü
Yüz yetmiş dördüncü paragraf, yazarın bir önceki bölümde bahsettiği “makinelerin her şeyi insandan daha iyi yaptığı” o eşik noktasının ikinci alternatif senaryosudur. İlk senaryoda (173. paragraf) kontrol tamamen makinelere geçiyordu; bu paragrafta ise yazar, makinelerin kontrolünün insanlarda (fakat kitlelerde değil, yalnızca küçük bir elit azınlığın elinde) kalması durumunu tartışır. Kaczynski’nin buradaki merkezi argümanı şudur: Gelişmiş teknoloji sayesinde elitlerin kitleler üzerindeki kontrolü mutlaklaşacak ve insan emeğine artık hiç ihtiyaç kalmayacağı için kitleler sistemin gözünde gereksiz, işe yaramaz birer “yüke” dönüşecektir. Yazar, gücü elinde tutan bu elitlerin kitlelere ne yapacağı konusunda üç tüyler ürpertici alternatif sunar:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 33-44. paragraflar arasında temellerini attığı “Güç Süreci” felsefesinin en distopik sonucudur. İnsanın otonom bir çaba gösterme ve bir amaca ulaşma ihtiyacı olan güç süreci, elitlerin kitlelere baktığı bu “hayvanat bahçesi” modelinde biyolojik olarak tamamen sıfırlanmaktadır. Yazar aynı zamanda, makalenin başından beri eleştirdiği “aşırı-toplumsallaşmış solcuların (liberallerin)” vizyonunu da burada son kez hedefe koyar. Liberallerin herkesin karnının doyduğu, acının olmadığı, her şeyin planlandığı o steril “ütopya” hayalinin, aslında insanlığın birer uysal köpeğe ya da evcil kediye dönüştüğü bir kabus olduğunu iddia eder. Bu metin, 143-160. paragraflar arasında anlatılan zihin kontrolü ve genetik mühendisliği fantezilerinin, kitleleri işe yaramaz kılan yapay zekâ ile birleştiğinde nasıl elitist bir diktatörlüğe dönüşeceğini kusursuzca özetler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsanın salt bir “verimlilik unsuruna” indirgendiği bu karanlık gelecek kurgusu, ciddi sosyolojik ve determinist kısıtlılıklar barındırır:
175.
Fakat şimdi de, bilgisayar bilimcilerinin yapay zekayı geliştirmekte başarılı olamadıklarını ve insan emeğinin gerekli kalmaya devam ettiğini varsayalım. Yine de makineler daha basit işleri gittikçe artan bir oranda üzerilerine almaya devam edecek ve alt düzey yeteneklerde gittikçe daha fazla bir işçi fazlalığı oluşacaktır. (Bunun günümüzde dahi gerçekleştiğini görüyoruz. İş bulmakta çok zorlanan ya da bulamayan birçok insan bulunmaktadır. Çünkü, entelektüel ve psikolojik sebepler yüzünden, mevcut sistemde kendilerini faydalı kılacak eğitim düzeyini edinememektedirler.) Bir işe sahip olanlardan ise gittikçe daha fazla şey talep edilecektir: Gittikçe daha fazla eğitime ihtiyaç duyacaklar, daha fazla yeteneğe sahip olmaları gerekecek ve daha güvenilir, uyumlu ve uysal olmak zorunda kalacaklar; çünkü gittikçe artan bir şekilde devasa bir organizmanın hücreleri haline gelecekler. Yaptıkları görevler daha fazla uzmanlaşmaya devam edecek ve böylece yaptıkları işler, gerçekliğin yalnızca çok küçük bir parçasına indirgendiği için, bir anlamda gerçeklikten kopmuş olacak. Sistem, insanları daha uysal yapmak, onlara sistemin ihtiyaç duyduğu yetenekleri kazandırmak ve güç arzusunu uzmanlaşmış bir göreve “yüceltmek” için psikolojik ya da biyolojik her türlü yönteme başvurmak zorunda kalacaktır. Fakat, böyle bir toplumun insanlarının uysal olmak zorunda olduklarını söyleyen ifadenin bir istisnası bulunmaktadır. Sistem rekabetçiliği, rekabet sisteme faydalı olacak kanallara yönlendirilebilirse, faydalı görebilir. Prestij ve güç içeren pozisyonlar için sonsuz bir rekabetin olduğu bir gelecek toplumu hayal edebiliriz. Fakat yalnızca çok az sayıda insan, gerçek gücün bulunduğu zirveye çıkabilecektir (163. paragrafa bakınız). Bir insanın güç ihtiyacını, yalnızca çok sayıda insanı bir kenara iterek ve onların güç sürecinden geçme imkanlarını ellerinden alarak tatmin edebildiği bir toplum, oldukça mide bulandırıcıdır.
İnsan Emeğinin Devam Etmesi, “Uysal Hücreler” ve Sıfır Toplamlı Rekabet
Yüz yetmiş beşinci paragraf, 172. paragrafta açılan o mutlak yapay zeka senaryosunun alternatifidir. Yazar burada şu soruyu sorar: Ya bilgisayar bilimciler insan zekasını tamamen aşmayı başaramazsa ve insan emeği sistem için gerekli kalmaya devam ederse? Kaczynski’ye göre bu senaryoda da insanlığı karanlık bir gelecek beklemektedir. Makineler basit işleri devraldıkça, entelektüel veya psikolojik olarak gerekli yüksek eğitimi alamayan büyük bir kitle işsiz kalacak ve bir “işçi fazlalığı” oluşacaktır. Sistemde iş bulabilen azınlıktan ise giderek daha fazlası talep edilecektir: Daha fazla eğitim, daha fazla yetenek ve hepsinden önemlisi “daha güvenilir, uyumlu ve uysal olmak”. İnsanlar adeta devasa bir organizmanın hücreleri haline gelecek, işleri aşırı uzmanlaştığı için gerçeklikten kopacaklardır. Sistem, insanları bu uysal kalıba sokmak ve onların güç arzusunu uzmanlaşmış dar bir göreve “yüceltmek” (sublime etmek) için her türlü psikolojik ve biyolojik yönteme başvuracaktır. Yazar bu uysallık kuralına tek bir istisna getirir: Eğer sistemin faydasına olacaksa, prestij ve güç pozisyonları için sonsuz bir rekabete izin verilebilir. Ancak Kaczynski’ye göre, bir insanın kendi güç sürecini ancak “diğer insanları kenara iterek ve onların güç sürecinden geçme imkanlarını ellerinden alarak” tatmin edebildiği böylesi bir rekabet toplumu son derece mide bulandırıcıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin endüstriyel toplumdaki “çalışma hayatına” getirdiği en keskin eleştirilerden biridir. Makalenin başlarında (33-44. paragraflar) işlenen “Güç Süreci” ve (59-76. paragraflar) “Modern Toplumda Güç Sürecinin Bozulması” teorileri burada fütüristik bir işbölümü distopyasıyla birleşir. Yazar, modern işçinin zaten patronun emirlerine itaat etmek zorunda olduğunu daha önce belirtmişti; burada ise bu itaatin gelecekteki aşırı-uzmanlaşmış halini tasvir eder. 119. paragrafta kurulan “sistemin kendi teknik zorunlulukları için insanları şekillendirdiği” tezi, burada işçilerin “devasa bir organizmanın uysal hücreleri” olmaya biyolojik/psikolojik olarak zorlanacağı fikriyle tam bir bütünlük sağlar. Yazar, okuyucuya zımnen şunu söyler: Eğer makineler dünyayı ele geçirmezse sevinmeyin; çünkü bu kez de siz makinenin basit bir parçası (hücresi) olarak yeniden tasarlanacaksınız.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern kapitalizmin ve aşırı uzmanlaşmanın insanı nasıl yabancılaştırdığına dair (Karl Marx’ın teorilerine de çok benzeyen) isabetli bir teşhis barındıran bu paragraf, yazarın kendi teorik kısıtlılıklarını da açığa çıkarır:
176.
Biraz önce tartıştığımız olasılıkların çeşitli boyutlarını içeren senaryolardan bahsedilebilir. Örneğin makineler, gerçek, pratik öneme sahip işlerin çoğunluğunu üzerilerine alabilirler; fakat insanlar görece daha önemsiz işler verilerek oyalanmaları sağlanabilir. Mesela hizmet sektöründeki aşırı bir büyümenin insanlara istihdam sağlayabileceği iddia edilmektedir. Yani insanlar zamanlarını, birbirlerinin ayakkabılarını boyayarak, birbirlerini taksilerde gezdirerek, birbirleri için el işi ürünler yaparak, birbirlerine garsonluk yaparak ve benzeri şekillerde harcayacaklardır. İnsan ırkının böyle bir sona ulaşması bizce tam anlamıyla bir rezilliktir ve çok sayıda insanın bu tarz anlamsız angarya işlerle tatmin olacağından şüpheliyiz. Bu tarz bir yaşama uyumlu hale gelmeleri adına biyolojik ve psikolojik olarak yeniden tasarlanmazlarsa farklı, tehlikeli uğraşlarda (uyuşturucular, suç, “kültler,” nefret grupları) tatmini arayacaklardır.
Hizmet Sektörünün “Angarya” Olarak Okunması ve Anlam Krizi
Yüz yetmiş altıncı paragraf, önceki paragraflarda tartışılan yapay zeka ve otomasyon ihtimallerinin bir sentezidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer makineler gerçek ve pratik öneme sahip işlerin çoğunu devralır ancak insanlara hizmet sektörünün aşırı büyümesiyle “görece daha önemsiz işler” verilerek istihdam sağlanırsa, bu insanlık için tam anlamıyla bir rezillik olacaktır. İnsanların zamanlarını birbirlerinin ayakkabılarını boyayarak, birbirlerine garsonluk yaparak ya da taksicilik yaparak geçirmelerinin, derin bir anlamsızlık ve tatminsizlik üreteceğini savunur. Kaczynski’ye göre, bu tarz bir “angarya” yaşamına uyum sağlamaları için insanlar biyolojik ve psikolojik olarak yeniden tasarlanmazlarsa; tatmini uyuşturucular, suç, kültler ve nefret grupları gibi tehlikeli uğraşlarda arayacaklardır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başlarında (38-41. paragraflar) ortaya koyduğu “ikame etkinlikler” kavramının distopik bir geleceğe uyarlanmış halidir. İnsanların hayatta kalmak için zorunlu olan pratik işleri makinelere devrettiği bir dünyada, geriye kalan tüm işlerin sadece birer “oyalanma” aracı olacağını öne sürer. Paragraf, aynı zamanda 59-76. paragraflarda işlenen “güç sürecinin bozulması” teorisini, 143-160. paragraflardaki “biyolojik müdahale” uyarısıyla birleştirir. Eğer insanı var eden otonom çaba ihtiyacı (güç süreci) el işi yapmak veya garsonluk yapmak gibi yapay kanallara sıkıştırılırsa, sistem bu patlamaya hazır stresi (suç ve uyuşturucu eğilimini) bastırmak için insanın genetiğiyle oynamak ya da beynini yıkamak zorunda kalacaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern ekonominin hizmet sektörüne kaymasını derin bir varoluşsal kriz olarak isabetle tespit eden bu metin, yazarın insan doğasına bakışındaki dar kalıpları da açıkça yansıtır:
177.
Söylemeye gerek yok ki, yukarıda bahsedilen senaryolar tüm olasılıkları içermemektedir. Yalnızca bize en olası gelen sonuçları göstermektedir. Fakat biraz önce tartıştıklarımızdan farklı, daha hoş senaryolar bize pek mümkün görünmüyor. Tekno-endüstriyel sistemin önümüzdeki 40 ilâ 100 yılda varlığını sürdürmesi halinde, o zamana kadar bazı genel karakteristik özellikler geliştirmesi çok yüksek bir olasılıktır: Bireyler (en azından “burjuva” tipte olanlar, sisteme entegre olmuş ve onu çalıştıran, dolayısı ile tüm güce sahip olanlar) büyük organizasyonlara her zamankinden daha fazla bağımlı olacaklardır; her zamankinden daha fazla “toplumsallaşmış” olacaklar ve fiziksel ve zihinsel özellikleri şansın bir sonucu (ya da Tanrının ya da başka bir şeyin) olmaktan ziyade, önemli ölçüde (büyük bir olasılıkla hemen hemen tamamen) tasarlanmış özellikler olacaktır ve vahşi doğa olarak ortada bir şey kaldı ise bunlar, bilimsel çalışma için korunmuş ve bilim adamlarının yönetiminde ve kontrolünde tutulan yerler haline gelecektir (yani artık gerçek anlamda vahşi olmayacaklardır). Uzun vadede (diyelim ki günümüzden birkaç yüzyıl sonra) ne insan ırkı ne diğer önemli organizmalar günümüzde bulundukları halde var olacaklardır; çünkü bir kez organizmaları genetik mühendisliği yolu ile değiştirmeye başladığınızda, belirli bir noktada durmak için bir neden yoktur ve bu sebeple modifikasyon insan ve diğer organizmalar tamamı ile değiştirilene kadar devam edecektir.
Alternatifsiz Gelecek, Tasarlanmış İnsan ve Doğanın Nihai Sonu
Yüz yetmiş yedinci paragraf, Kaczynski’nin “Gelecek” başlığı altında çizdiği yapay zeka ve otomasyon distopyalarının nihai sentezini yaptığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Önceki paragraflarda tartışılan senaryolar tüm olasılıkları içermese de, bizi bekleyen “daha hoş senaryolar pek mümkün görünmemektedir”. Eğer tekno-endüstriyel sistem önümüzdeki 40 ilâ 100 yılda varlığını sürdürmeyi başarırsa, kesinleşecek olan en temel karakteristik özellik, bireylerin (özellikle de sistemi çalıştıran burjuvaların) büyük organizasyonlara her zamankinden daha bağımlı ve aşırı “toplumsallaşmış” hale gelmeleri olacaktır. Yazar, argümanını insanın ve doğanın ontolojik (varoluşsal) sonunu ilan ederek temellendirir: Gelecekte insanın fiziksel ve zihinsel özellikleri şansın, evrimin veya Tanrı’nın bir eseri olmaktan çıkacak; hemen hemen tamamen genetik mühendisliğiyle “tasarlanmış” özellikler olacaktır. Vahşi doğa, yalnızca bilim adamlarının kontrolünde tutulan bir laboratuvara ya da müzeye dönüşecek; uzun vadede ise ne insan ırkı ne de diğer organizmalar günümüzdeki halleriyle var olmaya devam edebileceklerdir. Kaczynski’ye göre bunun sebebi son derece mekaniktir: Organizmaları genetik mühendisliği yoluyla değiştirmeye bir kez başladığınızda, belirli bir noktada durmak için hiçbir neden yoktur; bu yüzden modifikasyon, tüm canlılar tamamen değiştirilene kadar amansızca devam edecektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 171. paragraftan itibaren kurguladığı “Gelecek” projeksiyonunun nihai ve mutlak hükmüdür. Makalenin başından beri kurduğu “sistemin kendi ihtiyaçları için insanı şekillendirdiği” tezini (özellikle 114, 119 ve 122-124. paragraflardaki genetik müdahale uyarılarını) burada nihai bir kesinliğe kavuşturur. Yazarın, daha önce 24-32. paragraflarda yerden yere vurduğu o “aşırı-toplumsallaşmış burjuva” tipinin, geleceğin dünyasında sistemin en itaatkâr, genetiğiyle oynanmış ve bağımlı hücresi olacağını ilan etmesi, makalenin sosyolojik eleştirisiyle fütüristik vizyonunu kusursuzca birleştirir. Bu metin, teknolojik gelişmenin durdurulabileceğine ya da insan doğasıyla uyumlu hale getirilebileceğine dair son reformist umutları da yıkarak, okuyucuyu makalenin devamındaki o köktenci çöküş/devrim arzusuna (179. paragrafa) zihinsel olarak tam anlamıyla hazırlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Geleceği kaçışsız bir genetik ve sosyolojik modifikasyon süreci olarak okuyan bu paragraf, yazarın katı determinist felsefesinin barındırdığı mantıksal sıçramaları açıkça gösterir:
178.
Hangi durumda olursa olsun, teknolojinin insanları, doğal seçilimin onları fiziksel ve psikolojik olarak adapte ettiği çevresel şartlardan radikal olarak farklı yeni fiziksel ve toplumsal şartlarda yaşamak zorunda bıraktığı kesindir. Eğer insan bu yeni çevreye, yapay olarak yeniden tasarlanarak uyumlu hale getirilmezse uzun ve acılı bir doğal seçilim sürecinden geçirilerek uydurulacaktır. İlki, ikincisinden çok daha olasıdır.
Paragraf: Evrimsel Uyumsuzluk, Doğal Seçilim ve “Yeniden Tasarlanma” İkilemi
Yüz yetmiş sekizinci paragraf, Kaczynski’nin endüstriyel toplum ile insan doğası arasındaki o temel çatışmayı biyolojik ve evrimsel bir kesinlikle özetlediği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknoloji, insanları doğal seçilimin onları fiziksel ve psikolojik olarak adapte ettiği çevresel şartlardan radikal olarak farklı yeni şartlarda yaşamak zorunda bırakmıştır. Kaczynski, insanın bu yeni ve yabancı çevreye uyum sağlayabilmesi için önünde sadece iki acımasız yol olduğunu ilan eder: İnsan ya genetik ve psikolojik olarak yapay bir şekilde “yeniden tasarlanarak” bu sisteme uydurulacaktır ya da uzun ve çok acılı bir doğal seçilim sürecinden geçerek (yani yeni sisteme uyum sağlayamayanların elenmesiyle) adapte olmaya zorlanacaktır. Yazar, kendi distopik fütürizmine uygun olarak, ilk ihtimalin (yani laboratuvarda elitler ve sistem tarafından yeniden tasarlanmanın) ikinci ihtimalden çok daha olası olduğunu belirterek “Gelecek” bölümünün teorik çerçevesini mühürler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başlarında (46. paragrafta) ortaya koyduğu “modern toplumun sosyal ve psikolojik problemlerinin kaynağı, insanın evrimsel süreçte adapte olduğu koşullardan tamamen farklı koşullarda yaşamaya zorlanmasıdır” tezinin nihai ve en karanlık sonucudur. Yazar, makale boyunca “Güç Sürecinin Bozulması” ve “İnsan Davranışının Kontrolü” bölümlerinde anlattığı tüm o psikolojik baskıları, kitle iletişim manipülasyonlarını, antidepresanları ve genetik müdahaleleri burada büyük bir evrimsel denklemde birleştirir. Eğer insan doğası endüstriyel sisteme temelden aykırıysa, sistem ya insanı uyum sağlayamayanların yok olacağı kaotik bir doğal eleme sürecine sokacaktır ya da onu pasif bir laboratuvar ürününe çevirecektir. Bu paragraf, okuyucunun zihnindeki tüm uzlaşma umutlarını tüketerek, hemen bir sonraki 179. paragrafta verilecek olan “bu kokuşmuş sistemi toptan yıkalım” hükmünün felsefi meşruiyetini sağlayan son basamaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İnsanın evrimsel geçmişi ile modernite arasındaki o derin “uyumsuzluk” (mismatch) krizini ve bunun yarattığı varoluşsal acıyı çok net bir şekilde yakalayan bu paragraf, yine de yazarın kısıtlayıcı şablonlarını barındırır:
179.
Bu kokuşmuş sistemin tümünden kurtulmak ve sonuçlarına katlanmak daha iyidir.
Radikal Nihilizmin Zirvesi, Felsefi Hüküm ve Stratejiye Geçiş
Yüz yetmiş dokuzuncu paragraf, yalnızca tek bir cümleden oluşan ancak Kaczynski’nin manifestosunun tüm felsefi ve teorik teşhisini keskin bir baltayla sonlandıran nihai hükümdür. Yazarın buradaki merkezi (ve tek) argümanı şudur: “Bu kokuşmuş sistemin tümünden kurtulmak ve sonuçlarına katlanmak daha iyidir”. Kaczynski, daha önceki paragraflarda (özellikle 171-178 arasında) anlattığı elitlerin tahakkümü, yapay zeka yönetimi veya genetik tasarım ile “evcil hayvana” dönüşme senaryolarını o kadar korkunç bulur ki; endüstriyel sistemin toptan yıkılmasını ve bu yıkımın faturası ne kadar ağır olursa olsun o bedeli ödemeyi gözünü kırpmadan kabul eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Sadece on kelimelik bu vurucu cümle, makalenin kurgusunda devasa bir felsefi ve retorik köprü işlevi görür. Kaczynski, 167. ve 169. paragraflarda açtığı “İnsan Istırabı” tartışmasında, sistemin çöküşünün büyük acılar ve ölümler getireceğini ama devam etmesinin çok daha büyük bir acı ve kölelik getireceğini iddia etmişti. O felsefi denklemin (ehvenişer mantığının) matematiksel sonucu işte tam olarak bu tek cümledir. Ayrıca bu paragraf, makalenin başından beri ilmek ilmek örülen ve toplumun tüm hastalıklarını teşhis eden teorik kısmın kesin sonudur. Yazar, okuyucunun zihnindeki son uzlaşma umutlarını da 177. paragrafta “daha hoş senaryolar pek mümkün görünmüyor” diyerek tükettiği için; bu paragrafta fişi çeker ve hemen ardından 180. paragrafta başlayacak olan, eylem ve yıkım planlarını anlattığı “Strateji” bölümüne sarsıcı bir geçiş yapar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bu kısa ve radikal cümle, yazarın zihnindeki fanatizmin, şiddet meşruiyetinin ve ahlaki açmazların en çıplak halini gözler önüne serer:
Strateji
180.
Teknoperverler bizi bilinmeyene doğru amansız bir yolculuğa sürüklemektedirler. Birçok insan teknolojik ilerlemenin yaptıklarının bazı unsurlarını anlamaktadır, fakat bunun kaçınılmaz olduğunu düşündükleri için ona karşı pasif bir tavır almaktadırlar. Fakat biz bunun kaçınılmaz olduğunu düşünmüyoruz. Bunun durdurulabileceğini düşünüyoruz ve burada, bunun için yapılması gerekenlerin bazı ipuçlarını vereceğiz.
Teknolojik Determinizmin Reddi ve Eylem Çağrısı (“Strateji” Bölümüne Giriş)
Yüz sekseninci paragraf, Kaczynski’nin makalesinin felsefi ve sosyolojik teşhis kısmını geride bırakıp doğrudan eylem planına geçtiği yeni “Strateji” bölümünün açılış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknoperverlerin (teknoloji savunucularının) insanlığı sürüklediği bu meçhul ve amansız gidişat, kesinlikle “kaçınılmaz” değildir. Kaczynski, insanların teknolojinin verdiği zararları görmelerine rağmen sırf “bu ilerleme durdurulamaz” yanılgısına kapıldıkları için pasif kaldıklarını belirtir. Oysa kendi düşüncesine (ve FC’nin inancına) göre bu ilerleme pekâlâ durdurulabilir; yazar bu yeni bölümde bu amaca ulaşmak için yapılması gereken pratik eylemlerin (stratejinin) ipuçlarını vereceğini ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, manifestonun en keskin yapısal kırılma noktasıdır. 1. paragraftan 179. paragrafa kadar endüstriyel toplumun hastalıklarını, güç sürecinin bozulmasını, psikolojik ıstırapları ve insanların evcil hayvana dönüşeceği o mutlak distopyayı anlatan yazar, burada okuyucuyu pasiflikten silkeleyerek ayağa kaldırmayı hedefler. Daha önceki bölümlerde “modern insanın güçsüzlüğü ve çaresizliği” (örneğin 67. ve 114. paragraflarda anlatılan, kendi hayatı üzerinde kontrol sahibi olamama hissi) olarak teşhis ettiği o durumu burada doğrudan eylemsellikle kırmaya çalışır. Sistemin “yenilmez” olduğu algısı kırılmadan hiçbir devrimci ruhun filizlenemeyeceğini bildiği için, Kaczynski “Strateji” bölümüne kitlelerin üzerindeki bu öğrenilmiş çaresizlik örtüsünü yırtarak başlar. O artık yalnızca karamsar bir filozof değil, radikal bir devrim stratejistidir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teknolojik determinizme (yani teknolojinin kaderimiz olduğu inancına) karşı insan iradesini ön plana çıkaran bu güçlü açılış, yazarın kendi teorik kibrini ve çelişkilerini de barındırır:
181.
166. paragrafta söylediğimiz gibi, günümüzde gerçekleştirilmesi gereken iki temel görev bulunmaktadır: Endüstriyel toplumdaki toplumsal gerilimi ve istikrarsızlığı artırmak, teknoloji ve endüstriyel topluma karşı çıkan bir ideoloji geliştirmek ve bunu yaymak. Sistem yeteri kadar baskı altında olduğunda ve istikrarsız hale geldiğinde, teknolojiye karşı bir devrim mümkün hale gelebilir. Bu devrimin şekli Fransız ve Rus Devrimlerine benzer olacaktır. Fransız ve Rus toplumu, oralarda gerçekleşen devrimlerden birkaç on yıl öncesinde, artan oranda gerilim ve zayıflık emareleri göstermeye başlamıştır. Bu arada, eskisinden oldukça farklı bir dünya görüşü öneren ideolojiler geliştirilmiştir. Rus örneğinde devrimciler eski düzeni yıkmak için aktif bir şekilde çalışıyorlardı. Böylece eski sistem yeterli miktarda ek baskı altında kaldığında (Fransa’da finansal kriz sebebiyle, Rusya’da ise askeri yenilgi sebebiyle) devrim tarafından yok edilmiştir. Önerdiğimiz şey, benzer çizgilerde bir şeydir.
Devrimin İki Temel Görevi ve Tarihsel Model (Fransız ve Rus Devrimleri)
Yüz seksen birinci paragraf, Kaczynski’nin teknolojik sisteme karşı önerdiği devrimin pratik yol haritasını somut tarihsel örneklere dayandırdığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı, günümüzde devrimcilerin gerçekleştirmesi gereken iki temel görev olduğudur: 1) Endüstriyel toplumdaki toplumsal gerilimi ve istikrarsızlığı artırmak, 2) Teknolojiye ve endüstriyel topluma karşı çıkan bir ideoloji geliştirmek ve yaymak. Kaczynski, sistem yeteri kadar baskı altında kalıp istikrarsızlaştığında teknolojiye karşı bir devrimin mümkün olacağını savunur. Yazar, bu stratejiyi temellendirmek için Fransız ve Rus Devrimlerini model alır; zira bu devrimlerden önceki on yıllarda da toplumda artan zayıflık/gerilim emareleri görülmüş ve yeni ideolojiler geliştirilmiştir. Kaczynski’nin stratejisine göre, devrimciler eski düzeni yıkmak için aktif bir şekilde çalışırken, sistem dışarıdan gelen ekstra bir baskı (Fransa’daki finansal kriz veya Rusya’daki askeri yenilgi gibi) altında kaldığında devrim tarafından yok edilecektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin “İnsan Irkı Yol Ayrımında” bölümünün sonunda (166. paragrafta) radikal bir fikir olarak ortaya attığı “fabrikaların yıkılması ve kitapların yakılması” çağrısının, şimdi “Strateji” başlığı altında tarihsel ve rasyonel bir şablona oturtulmuş halidir. Bir önceki 180. paragrafta “teknolojik ilerleme durdurulamaz” şeklindeki o pasif ve kaderci (determinist) yanılgıyı reddeden yazar, burada okuyucuya bu ilerlemenin nasıl durdurulacağını gösteren denenmiş bir “başarı formülü” sunar. Yazar, okuyucuya zımnen şunu söyler: Önerdiğim şey ütopik bir hayal değil; Fransızların ve Rusların kendi eski sistemlerini yıkmak için uyguladıkları ve işe yaradığı kanıtlanmış tarihsel mekanizmanın ta kendisidir. Bu paragraf, manifestoyu bir felsefi eleştiri metni olmaktan çıkarıp, adım adım uygulanacak bir “devrim kılavuzuna” dönüştüren en kritik adımdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Kaczynski’nin kendi devrim modelini Fransız ve Rus devrimleri üzerinden meşrulaştırmaya çalıştığı bu stratejik adım, yazarın vizyonundaki ciddi sosyolojik ve ahlaki çelişkileri barındırır:
182.
Fransız ve Rus Devrimlerinin başarısız oldukları itirazı getirilebilir. Fakat çoğu devrimin iki hedefi vardır. Biri eski toplum biçimini yok etmek ve diğeri ise devrimciler tarafından tasarlanmış yeni bir toplumsal düzeni inşa etmektir. Fransız ve Rus devrimcileri hayal ettikleri yeni toplumsal düzeni kurmakta başarısız olmuşlardır. (Çok şükür!) Fakat eski toplumu yıkmakta epey başarılı olmuşlardır. Yeni, ideal bir toplumsal sistem yaratmak gibi bir yanılgıya sahip değiliz. Hedefimiz yalnızca mevcut toplumsal sistemi yıkmaktır.
Ütopyacılığın Reddi, Salt Yıkım İradesi ve Yeni Bir Toplum Kurma Yanılgısı
Yüz seksen ikinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde model olarak sunduğu Fransız ve Rus devrimlerinin “başarısız olduğu” yönündeki olası eleştirilere cevap verdiği ve kendi devrimci vizyonunun sınırlarını (daha doğrusu sınır tanımazlığını) net bir şekilde ilan ettiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Çoğu devrimin eski toplumu yıkmak ve yeni bir toplumsal düzen kurmak olmak üzere iki hedefi vardır; Fransız ve Rus devrimcileri hayal ettikleri yeni toplumsal düzeni kurmakta başarısız olsalar da, eski toplumu yıkmakta oldukça başarılı olmuşlardır. Kaczynski, manifestosunun felsefi açıdan en dürüst ve en yıkıcı itirafını bu noktada yapar: Kendisinin ve hareketinin yeni, ideal bir toplumsal sistem yaratmak gibi bir yanılgısı (veya amacı) kesinlikle yoktur; yegane hedefleri yalnızca mevcut toplumsal sistemi (endüstriyel toplumu) toptan yıkmaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makale boyunca yerden yere vurduğu “toplum mühendisliğine”, solculara ve teknoperver ütopyacılara karşı aldığı duruşun stratejik zirvesidir. Makalenin ortalarındaki “Tarihin Bazı İlkeleri” bölümünde (özellikle 104. ve 108. paragraflarda) “Yeni bir toplum kağıt üzerinde tasarlanamaz” diyerek reformist planlamacıları eleştiren yazar, kendi devrimini bu “kurucu ve inşacı” sorumluluktan tamamen azade kılar. 179. paragraftaki “Bu kokuşmuş sistemin tümünden kurtulmak ve sonuçlarına katlanmak daha iyidir” felsefesi, burada pratik bir eylem planına dönüşür. Yazar okuyucuya çok net bir mesaj vermektedir: Bizim size vaat ettiğimiz aydınlık bir gelecek veya kusursuz işleyen bir düzen yoktur; biz sadece mevcut kabusu yakıp yıkmayı vaat ediyoruz. Bu paragraf, makalenin hemen devamında sunulacak olan “vahşi doğa” idealinin (183. paragraf) neden siyasi veya ekonomik bir sistem önerisi olmadığını temellendiren kilit bir açıklamadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yeni bir toplum kurma vizyonunu devrimciler için bir “yanılgı” diyerek elinin tersiyle iten ve yalnızca yıkıma odaklanan bu metin, Kaczynski’nin radikal nihilizminin yarattığı devasa ahlaki ve sosyolojik açmazları gözler önüne serer:
183.
Ancak, bir ideoloji coşkulu bir destek kazanmak için olumsuz bir ideal ile birlikte olumlu bir ideale de sahip olmalıdır; bir şeye karşı olduğu gibi, bir şeyin yanında olmalıdır. Bizim önerdiğimiz olumlu ideal Doğadır. Yani vahşi doğa: Dünya’nın insan yönetiminden ve insan müdahalesi ile kontrolünden bağımsız olan işlevleri ve onun yaşayan parçaları. Ve vahşi doğaya, insan doğasını da ekliyoruz. Bununla, bireysel insanın fonksiyonlarının, organize toplumun düzenlemesine tabi olmayan fakat şansın ya da özgür iradenin ya da Tanrı’nın (dini ve felsefi görüşlerinize bağlı olmak üzere) ürünleri olan boyutlarını kastediyoruz.
Yıkımın Karşısına Konan Olumlu İdeal: “Vahşi Doğa” ve İnsan Doğası
Yüz seksen üçüncü paragraf, Kaczynski’nin kendi devrimci stratejisindeki o büyük “hiçlik” ve “yıkıcılık” boşluğunu ideolojik olarak doldurmaya çalıştığı yerdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Bir ideolojinin kitlelerden coşkulu ve adanmış bir destek kazanabilmesi için yalnızca “neye karşı” olduğunu (negatif ideal) değil, “neyin yanında” olduğunu da (pozitif ideal) ortaya koyması zorunludur. Kaczynski, endüstriyel toplumu yıkma hedefinin karşısına koyduğu bu yegane olumlu ideali tek kelimeyle ilan eder: Doğa (Özellikle Vahşi Doğa). Yazar vahşi doğayı, Dünya’nın insan yönetiminden ve müdahalesinden tamamen bağımsız olan işlevleri ve yaşayan parçaları olarak tanımlar. Sistemin karşısına konan bu kurtuluş reçetesine “insan doğası” da dahildir; yazar insan doğası ile, bireyin organize toplumun düzenlemelerine tabi olmayan, yalnızca şansın, özgür iradenin veya Tanrı’nın ürünü olan otonom ve serbest boyutlarını kastettiğini belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, hemen bir önceki (182.) paragrafta açıkça itiraf edilen “bizim yeni bir toplum kurma hayalimiz yok, sadece yıkmak istiyoruz” fikrinin kitlelerde yaratacağı dehşeti ve yabancılaşmayı dengelemek için yazılmış çok zekice bir stratejik hamledir. Devrimciler insanlara yeni bir kurumsal düzen, bir ekonomi ya da bir hukuk sistemi vaat etmeyeceklerdir; çünkü Kaczynski’ye göre bunların hepsi eninde sonunda tahakküm üretir. Bunun yerine, insanlara zaten var olan, uğruna bir şey inşa edilmesi gerekmeyen, sadece sistem aradan çekildiğinde kendiliğinden ortaya çıkacak olan “Doğayı” vaat etmektedir. Makalenin başından beri “sistem insan doğasına ve evrimsel geçmişimize aykırıdır” şeklinde örülen tüm o sosyolojik ve psikolojik teşhisler, bu paragrafta felsefi bir ideala (kurtuluş teolojisine) dönüştürülmüştür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın nihilizmini “vahşi doğa” ile maskelemeye çalıştığı bu felsefi manevra, teorik olarak cazip görünse de ciddi antropolojik ve mantıksal körlükler barındırır:
184.
Doğa birkaç sebeple teknolojiye karşı mükemmel bir karşı ideal oluşturmaktadır. Doğa (sistemin gücünün dışarısındadır), teknolojinin (sistemin gücünü sonsuza kadar genişletmeye çalışır) tersidir. Çoğu insan doğanın güzel olduğuna katılacaktır, doğanın olağanüstü bir popüler çekim gücüne sahip olduğu kesindir. Radikal çevreciler, halihazırda doğayı yücelten ve teknolojiye karşı çıkan bir ideolojiye sahiptir.[48] Doğa için uydurma bir ütopya ya da yeni tür bir toplumsal düzen icat etmeye gerek yoktur. Doğa kendi başının çaresine bakar: Her türlü insan toplumundan önce, kendiliğinden oluşmuş bir şeydir ve sayısız yüzyıl boyunca birçok farklı insan toplumu, ona aşırı bir zarar vermeden doğa ile birlikte var olmuştur. Yalnızca Sanayi Devrimi ile birlikte insan toplumunun doğa üzerindeki etkileri gerçekten yıkıcı bir hal almaya başlamıştır. Doğa üzerindeki baskıyı azaltmak için yeni ve özel bir toplumsal sistem yaratmaya gerek yoktur; gerekli olan tek şey, endüstriyel toplumu ortadan kaldırmaktır. Bunun tüm problemleri çözmeyeceği doğrudur. Endüstriyel toplum halihazırda doğaya çok büyük zararlar vermiştir ve yaraların iyileşmesi için çok uzun bir zaman gerekecektir. Bununla birlikte, endüstri öncesi toplumlar dahi doğaya önemli zararlar verebilmektedirler. Yine de, endüstriyel toplumdan kurtulmak çok önemli bir başarı olacaktır. Doğa üzerindeki en yıkıcı baskıyı ortadan kaldıracaktır ve böylece yaralar iyileşmeye başlayabilecektir. Organize toplumun, doğa üzerinde (insan doğası da dahil olmak üzere) artan bir kontrol kurma kapasitesini ortadan kaldıracaktır. Endüstriyel toplumun yıkılmasından sonra nasıl bir toplumsal biçim ortaya çıkarsa çıksın insanların çoğunun doğaya yakın yaşayacağı kesindir. Çünkü gelişmiş teknolojinin yokluğunda insanların yaşayabilmesinin başka bir yolu yoktur. Kendilerini beslemek için çiftçi, çoban, balıkçı, avcı vb. olmak zorundadırlar. Ve genel anlamda konuşursak, yerel otonominin artması gerekir; çünkü gelişmiş teknolojinin ve hızlı iletişim imkanlarının yokluğu, hükümetlerin ya da diğer büyük organizasyonların yerel toplulukları kontrol etme kapasitesini kısıtlayacaktır.
Karşı İdeal Olarak “Vahşi Doğa”, Dini Huşu ve Stratejik Pratiklik
Yüz seksen dördüncü paragraf, yazarın bir önceki metinde kurtuluş ideolojisi olarak sunduğu “Vahşi Doğa”nın neden teknolojiye karşı en mükemmel stratejik silah olduğunu açıkladığı bölümdür. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Doğa, sistemin gücünün dışındadır ve sistemin gücünü sonsuza dek genişletmeye çalışan teknolojinin tam zıddıdır; üstelik yeni bir ütopya icat etmeye gerek bırakmaz çünkü doğa kendi başının çaresine zaten bakar. Kaczynski, endüstriyel toplumu yıkmanın tüm problemleri çözmeyeceğini kabul etse de, bu yıkımın doğa üzerindeki o en korkunç baskıyı kaldıracağını ve yaraların iyileşmesine imkan tanıyacağını savunur. Sistemin yıkılmasının getireceği pratik sonuç ise basittir: Gelişmiş teknolojinin yokluğunda insanlar mecburen çiftçi, çoban veya avcı olarak doğaya yakın yaşamak zorunda kalacak; uzak mesafeli hızlı iletişim koptuğu için de büyük organizasyonların (devletlerin) kontrolü kırılarak yerel otonomi artacaktır. Ayrıca yazar 1. dipnotta, doğanın insanlar üzerinde “dine benzer bir huşu” uyandırdığını, günümüz Batı toplumundaki dinsel boşluğun teknolojiye karşı doğayı yücelten bu hisle doldurulabileceğini (fakat bunun yapay bir uydurma din olmaması gerektiğini) belirterek meseleye teolojik bir işlev de yükler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, 182. paragrafta reddedilen “yeni bir toplum kurma vizyonu” ile 183. paragrafta ortaya atılan “olumlu ideal” ihtiyacının kusursuz bir stratejik sentezidir. Yazar, devrimcilere şu pratik rahatlığı sunmaktadır: Endüstri sonrası hayatı planlamak için yorulmanıza gerek yok, sadece sistemi yıkın; teknoloji ortadan kalktığında doğanın ve insan doğasının biyolojik mecburiyetleri (beslenme, barınma) toplumsal düzeni kendiliğinden (yerel ve ilkel bir seviyede) oluşturacaktır. Bu argüman aynı zamanda makalenin ilk bölümlerindeki 118. ve 120. paragraflarda işlenen “modern sistemde yerel otonominin imkansızlığı” tezine bir çözüm sunar. Teknolojinin, devasa altyapıların ve otoyolların yıkılması, büyük devlet aygıtlarını felç edeceği için Kaczynski’nin arzuladığı o “küçük grupların otonomisine” mecburi bir geri dönüş sağlayacaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Vahşi doğayı hem devrimci bir amaç hem de kendiliğinden işleyen bir çözüm mekanizması olarak sunan bu metin, yazarın vizyonundaki ciddi romantik ve tarihsel yanılgıları açığa çıkarır:
185.
Endüstriyel toplumu ortadan kaldırmanın olumsuz sonuçlarına gelince – hem pastanızı yiyip hem ona sahip olamazsınız. Bir şey elde etmek için, başka bir şeyden vazgeçmeniz gerekir.
Yıkımın Bedeline Karşı Tavizsizlik ve “Pastayı Hem Yiyip Hem Saklayamazsınız” Mantığı
Yüz seksen beşinci paragraf, yalnızca iki cümleden oluşan fakat Kaczynski’nin manifestosundaki o tavizsiz ve radikal pragmatizmi en çıplak haliyle özetleyen metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel toplumu ortadan kaldırmanın getireceği olumsuz sonuçlar kaçınılmazdır; İngilizcedeki meşhur deyimle “hem pastanızı yiyip hem ona sahip olamazsınız”. Kaczynski, sistemin yıkılmasının devasa bedelleri olacağını kabul eder ve bunu soğukkanlı bir alışveriş mantığıyla meşrulaştırır: “Bir şey elde etmek için, başka bir şeyden vazgeçmeniz gerekir”. Yani insanlık özgürlüğü, otonomiyi ve vahşi doğayı elde etmek istiyorsa; modern tıbbın, güvenliğin, konforun ve uzun yaşamın getirisinden toptan vazgeçmek zorundadır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu son derece kısa paragraf, yazarın bir önceki 184. paragrafta “Vahşi Doğa” idealini kitlelere sunduktan hemen sonra gelebilecek olası itirazları (Örneğin: “Doğaya dönelim ama hastanelerimiz, antibiyotiklerimiz veya kaloriferlerimiz de kalsın”) peşinen susturma hamlesidir. Makalenin ortalarındaki 121. paragrafta işlenen “Teknolojinin kötü yanları iyi yanlarından ayrılamaz” tezi burada eylemsel bir netliğe kavuşur. Kaczynski, 167. paragrafta devrimin milyarlarca insanın açlıktan ölmesine ya da büyük ıstıraplar çekmesine sebep olacağını zaten itiraf etmişti. 185. paragrafta ise yazar, adeta okuyucunun gözünün içine bakarak bu korkunç fatura için hiçbir özür dilemeyeceğini, hiçbir reformist hafifletici nedene sığınmayacağını ve bu bedelin seve seve ödenmesi gerektiğini ilan eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın devrimin getireceği devasa yıkımla felsefi düzeyde yüzleştiği ve okuyucudan tam bir adanmışlık talep ettiği bu metin, Kaczynski’nin sosyopatlık derecesindeki ahlaki kibrini gözler önüne serer:
186.
İnsanların çoğu psikolojik çatışmalardan nefret eder. Bu sebeple, zor toplumsal meseleler hakkında ciddi bir şekilde düşünmekten kaçınırlar ve bu meselelerin onlara basit, siyah beyaz tonlarda sunulmasını isterler: Bu tamamen iyidir, şu tamamen kötüdür. Bu sebeple devrimci ideolojinin iki aşamada geliştirilmesi gerekir.[49]
Kitle Psikolojisi, Siyah-Beyaz Düşünce ve İdeolojinin İki Kademeli İnşası
Yüz seksen altıncı paragraf, Kaczynski’nin kitle psikolojisini analiz ederek devrimci stratejisini pragmatik bir şekilde ikiye böldüğü çok kritik ve taktiksel bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsanların çoğu psikolojik çatışmalardan nefret ettiği için, zor toplumsal meseleler hakkında ciddi ve derinlemesine düşünmekten kaçınırlar; dünyayı basit, “siyah-beyaz” (şu tamamen iyidir, bu tamamen kötüdür) tonlarda algılamak isterler. Kaczynski, insanların bu zihinsel tembelliğinden ve basitlik arayışından yola çıkarak, devrimci ideolojinin tek bir homojen dille değil, zorunlu olarak “iki aşamada (iki ayrı seviyede) geliştirilmesi gerektiğini” ilan eder. Ayrıca yazar, 2016 yılında bu paragrafa eklediği çok önemli bir dipnotta, kendi kurduğu bu stratejinin aslında Lenin ve Plehanov’un devrimci teorisindeki “propaganda” (entelektüeller için rasyonel anlatı) ve “ajitasyon” (kitleler için kışkırtıcı, siyah-beyaz söylem) ayrımına birebir tekabül ettiğini keşfetmekten büyük mutluluk duyduğunu belirtir. Saul Alinsky’nin kitleleri harekete geçirmek için dünyayı mutlak iyi ve mutlak kötü olarak kutuplaştırma kuralını da kendi yöntemine haklı bir referans olarak gösterir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, manifestonun “Strateji” bölümünde devrimin pratikte nasıl örgütleneceğine ve kitlelere nasıl pazarlanacağına dair atılmış en soğukkanlı mühendislik adımıdır. Önceki paragraflarda (183. ve 184. paragraflar) “Vahşi Doğa” ideolojisini ortaya koyan yazar, şimdi bu ideolojinin farklı insan tiplerine nasıl iletileceğini kurgulamaktadır. Yazarın “insanlar psikolojik çatışmadan nefret eder” tezi, aslında makalenin başlarında (42. paragrafın dipnotunda) bahsettiği “insanların çoğu lider değil, doğal takipçilerdir; zor kararlar almak psikolojik çatışma gerektirdiği için bundan kaçınırlar” fikrinin stratejik bir silaha dönüştürülmüş halidir. Yazar burada artık karamsar bir filozoftan ziyade, kitle psikolojisinin zaaflarını kendi devrimi için kullanmaktan çekinmeyen, tıpkı Lenin gibi pragmatist bir siyaset teknisyeni kimliğine bürünmüştür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kitle psikolojisini hedef aldığı ve ideolojiyi “iki seviyeye” böldüğü bu taktiksel itiraf, Kaczynski’nin makale boyunca eleştirdiği şeylerin tam da kendisine dönüştüğünü gösteren sarsıcı çelişkiler barındırır:
187.
Daha sofistike düzeyde ideoloji, zeki, düşünceli ve rasyonel kişilere hitap etmelidir. Hedef, problemlerin tümünü değerlendirerek, meselenin içerdiği problemlerin ve belirsizliklerin ve sistemden kurtulmak için ödenmesi gereken bedelin bilincinde olarak, rasyonel, düşünceye dayanan bir şekilde endüstriyel sisteme karşı çıkacak çekirdek bir insan grubunu oluşturmak olmalıdır. Bu tarz insanların dikkatini çekmek özellikle önemlidir, çünkü bu insanlar yetenekli kişilerdir ve başkalarını etkilemek konusunda faydalı olacaklardır. Bu insanlara olabilecek en rasyonel şekilde yaklaşılmalıdır. Gerçekler hiçbir zaman bile isteyerek tahrif edilmemeli ve aşırı coşkulu bir dilden kaçınmalıdır. Bu, duygulara hiçbir zaman başvurulmayacağı anlamına gelmez. Fakat bu yapıldığında, gerçeği yanlış temsil etmekten ya da ideolojinin entelektüel saygınlığını zedeleyecek bir şeyler yapmaktan kaçınmak için dikkat edilmelidir.
Entelektüel Öncü Kadro (Çekirdek Grup) ve Rasyonel İdeoloji İnşası
Yüz seksen yedinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde bahsettiği “iki aşamalı ideolojinin” ilk ve en üst kademesini tasvir ettiği stratejik metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İdeolojinin daha sofistike (gelişmiş) düzeyi; zeki, düşünceli ve rasyonel kişileri hedef almalı ve bu sayede endüstriyel sisteme karşı çıkacak nitelikli bir “çekirdek grup” oluşturulmalıdır. Kaczynski, bu elit grubun endüstriyel sistemden kurtulmak için ödenmesi gereken bedelin (ve getireceği sorunların) tamamen bilincinde olmasını ve sisteme rasyonel bir şekilde karşı çıkmasını hedefler. Bu yetenekli kişileri harekete katmak hayati önemdedir çünkü “başkalarını etkilemek konusunda faydalı olacaklardır”. Yazar, bu grubu kazanmanın metodunu da verir: Onlara olabilecek en rasyonel şekilde yaklaşılmalı, gerçekler asla bilerek tahrif edilmemeli ve ideolojinin entelektüel saygınlığını zedeleyecek aşırı coşkulu, ucuz bir dilden özenle kaçınılmalıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin devrim planındaki “Öncü Kadro (Vanguard)” modelinin teorik inşasıdır. Yazar makalenin başından beri solcuları irrasyonel olmakla, gerçekleri kendi psikolojik ihtiyaçları için çarpıtmakla ve (özellikle 18. ve 21. paragraflarda) duygusal/hınç dolu davranmakla eleştirmişti. Burada ise kendi devrimci çekirdek kadrosunu bu solcu profilin tam zıddı olarak; yani soğukkanlı, acımasız bedelleri hesaplayabilen ve gerçeğe sadık bir “rasyonel elitler” grubu olarak konumlandırmaktadır. Bu paragraf, aynı zamanda 189. paragrafta ilan edilecek olan “tarihi çoğunluklar değil, aktif ve kararlı azınlıklar yapar” tezinin de insani altyapısıdır. Devrimin “beyni” olacak bu kadro, duygularla değil, saf bir entelektüel stratejiyle devrimi yönetecek olan mekanizmadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kitle psikolojisini yönetmek adına entelektüel bir azınlık yaratmayı hedeflediği bu taktiksel aşama, manifestonun temel iddialarıyla devasa çelişkiler barındırır:
188.
İkinci seviyede ideoloji, düşünmeyen çoğunluğun teknoloji ve doğa arasındaki çatışmayı açık bir şekilde anlayabileceği, basitleştirilmiş bir şekilde yayılmalıdır. Fakat bu ikinci seviyede dahi ideoloji, düşünceli ve rasyonel tipteki insanları yabancılaştıracak kadar ucuz, aşırı coşkulu ya da irrasyonel bir dilde ifade edilmemelidir. Ucuz, coşkulu propaganda, bazen kısa vadede mükemmel kazanımlar elde edilmesini sağlayabilir. Fakat uzun vadede, düşünerek kendisini adamış az sayıda insanın sadakatini korumak, tavrını daha iyi bir propaganda numarası ile çıkıp gelen biri için değiştirecek düşüncesiz, değişken sürünün tutkularını coşturmaktan daha avantajlı olacaktır. Yine de, sistem çöküşün eşiğine geldiğinde ve eski dünya görüşünün yıkılması aşamasında rakip ideolojiler arasında kimin galip geleceğine dair son bir mücadele başladığında, kışkırtıcı tipte bir propaganda kullanmak gerekli olabilir.
“Düşünmeyen Çoğunluk” İçin Basitleştirilmiş İdeoloji ve Kitlelerin Araçsallaştırılması
Yüz seksen sekizinci paragraf, Kaczynski’nin “iki aşamalı ideoloji” kurgusunun (186. paragraf) ikinci ve kitlelere yönelik olan ayağını oluşturur. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İdeolojinin ikinci aşaması, “düşünmeyen çoğunluğun” teknoloji ile doğa arasındaki çatışmayı kolayca anlayabileceği basitleştirilmiş bir formda yayılmalıdır. Ancak yazar, bu basitleştirmenin bile rasyonel “çekirdek kadroyu” (187. paragrafta bahsedilen zeki azınlığı) yabancılaştıracak kadar “ucuz, aşırı coşkulu veya irrasyonel” olmaması gerektiği uyarısında bulunur. Kaczynski’ye göre, “düşüncesiz, değişken sürünün” duygularını ucuz propagandalarla coşturmak kısa vadeli kazanımlar sağlasa da, kendini davaya adamış az sayıda insanın sadakatini korumak uzun vadede daha stratejik ve avantajlıdır. Yine de yazar pragmatizminden ödün vermez: Sistem çöküşün eşiğine geldiğinde ve rakip ideolojilerle nihai bir ölüm kalım savaşı başladığında, “kışkırtıcı tipte bir propaganda” kullanmanın gerekli olabileceğini açıkça itiraf eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın devrimci organizasyona dair geliştirdiği kitle psikolojisi stratejisinin tamamlayıcı parçasıdır. Bir önceki 187. paragrafta devrimin “beynini” (rasyonel öncü kadroyu) tasarlayan Kaczynski, burada devrimin “kas gücünü” (kitleleri) nasıl yöneteceğini planlar. Makalenin genelinde sistemin kitle iletişim araçlarını ve reklamcılığı kullanarak insanları “kandırdığından” (190. paragraf) ve sisteme uyum sağlamaları için “beynini yıkadığından” (148. paragraf) şikayet eden yazar, burada bizzat kendisi kitleleri manipüle etme kılavuzu yazmaktadır. Sistemin karşısına konan “Vahşi Doğa” idealinin geniş kitlelere basitleştirilmiş bir kurtuluş masalı olarak nasıl pazarlanacağının sınırları bu metinde çizilir. Bu strateji, yazarın 186. paragrafta Lenin ve Plehanov’a atıfla övdüğü o “ajitasyon” (kitleler için kışkırtıcı söylem) yönteminin pratikteki uygulamasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kitle psikolojisini yönetmek için ideolojiyi basitleştirdiği ve kışkırtıcı propagandanın kapısını araladığı bu pragmatik metin, manifestonun kendi içindeki en büyük ahlaki çöküşlerinden birini temsil eder:
189.
Devrimciler bu son mücadeleden önce insanların çoğunu yanlarına almayı beklememelidirler. Tarih, aktif, kararlı azınlıklar tarafından yapılır; ne istediği konusunda nadir durumlarda açık ve tutarlı bir fikre sahip olan çoğunluk tarafından değil. Devrime doğru son hamlenin yapılacağı zaman gelene kadar,[50] devrimcilerin görevi çoğunluğun sığ desteğini kazanmaktan çok, kendilerini derinden adamış insanlardan oluşan küçük bir çekirdek oluşturmak olacaktır. Çoğunluğa gelince, onlara yeni ideolojinin varlığını hissettirmek ve bunu sürekli hatırlatmak yeterli olacaktır; tabii ki, ciddi olarak kendini adamış çekirdeği zayıflatmadan çoğunluğun desteğini kazanmak arzu edilir olacaktır.
Demokratik Onayın Reddi, Öncü (Vanguard) Kadro ve “Kararlı Azınlıklar” Tezi
Yüz seksen dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin devrimci stratejisinde “kitle desteğine” nasıl baktığını açıkça ilan ettiği ve demokratik/halkçı devrim modelini kesin olarak reddettiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Tarih, ne istediğini nadiren bilen tutarsız çoğunluklar tarafından değil; aktif, kararlı azınlıklar tarafından yapılır. Bu tarihsel okumadan yola çıkan Kaczynski, devrimcilere şu pragmatik talimatı verir: Devrime doğru yapılacak o son hamlenin zamanı gelene kadar, enerjinizi çoğunluğun sığ desteğini kazanmak için boşa harcamayın; bunun yerine “kendilerini derinden adamış insanlardan oluşan küçük bir çekirdek” oluşturmaya odaklanın. Yazar, devrimcilerin çoğunluğa karşı yegâne görevinin onlara yeni ideolojinin varlığını hissettirmek ve hatırlatmak olduğunu, çoğunluğun desteğinin ancak “çekirdek kadroyu zayıflatmadığı sürece” arzu edilebilir olduğunu belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın 186. ve 187. paragraflarda kurmaya başladığı “iki aşamalı ideoloji” ve “zeki azınlıklar ile düşünmeyen kitleler” ayrımının eylemsel zirvesidir. Kaczynski, kendi devrimini bir “halk uyanışı” olarak değil, sistemi içeriden çökertecek bir “elit mühendisliği” olarak tasarlamaktadır. Yazarın makale boyunca nefretle eleştirdiği aşırı-toplumsallaşmış solcuların o hiyerarşik yapısı, burada Kaczynski’nin kendi stratejisine dönüşmüştür. Makalenin ortalarında “kendi kaderi üzerinde söz sahibi olma” (otonomi) kavramını insanın en temel ihtiyacı (güç süreci) olarak tanımlayan yazar; burada milyarlarca insanın hayatını (ve hayatta kalma altyapısını) yok edecek olan devasa devrim kararını, insanlığa hiç sormadan alacak küçük bir “devrimci diktatörlük” mekanizması kurmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tarihteki birçok devrimin ateşleyici gücünün küçük ve adanmış azınlıklar olduğu yönündeki isabetli tespiti barındıran bu metin, yazarın kendi felsefesiyle devasa çelişkiler içermektedir:
190.
Her türlü toplumsal çatışma sistemi destabilize etmeye yardımcı olur, fakat ne tür çatışmaların cesaretlendirildiği konusunda insan dikkatli olmalıdır. Çatışma çizgisi, insan kitlesi ve endüstriyel toplumun güce sahip eliti arasında çekilmelidir (politikacılar, bilim adamları, üst düzey şirket yöneticileri, devlet görevlileri vb.) Devrimciler ve kitleler arasında çekilmemelidir. Örneğin, Amerikalıları tüketim alışkanlıkları sebebi ile eleştirmek devrimciler açısından kötü bir strateji olacaktır. Bunu yerine ortalama Amerikalı, ihtiyaç duymadığı ve kaybettiği özgürlüğüne karşılık çok kötü bir telafi sunan bir sürü çöpü satın almak üzere reklam ve pazarlama endüstrisi tarafından kandırılan bir kurban olarak resmedilmelidir. İki yaklaşım da gerçeklere uygundur. Reklamcılık endüstrisini halkı yanılttığı için suçlamak ya da kendisinin kandırılmasına izin verdiği için halkı suçlamak yalnızca bir yaklaşım farkıdır. Stratejik açıdan, genelde halkı suçlamaktan kaçınmak gerekir.
Çatışmanın Sınırları, Hedef Saptırma ve Kitlelerin “Kurban” Olarak Araçsallaştırılması
Yüz doksanıncı paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde bahsettiği “aktif ve kararlı azınlıkların” (devrimcilerin) kitleleri nasıl yönlendirmesi ve düşman olarak kimi hedef tahtasına oturtması gerektiğini anlattığı taktiksel metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Toplumsal çatışmalar sistemi zayıflatmak için faydalıdır; ancak bu çatışmanın çizgisi devrimciler ile kitleler arasında değil, insan kitlesi ile endüstriyel toplumun güce sahip elitleri (politikacılar, bilim adamları, üst düzey şirket yöneticileri vb.) arasında çekilmelidir. Kaczynski bu stratejiyi somut bir örnekle temellendirir: Amerikalıların aşırı tüketim alışkanlıklarını eleştirmek ve halkı suçlamak büyük bir stratejik hata olacaktır. Yazar, kitleleri karşılarına almamak için şu formülü önerir: Bunun yerine ortalama Amerikalı, kaybettiği özgürlüğüne karşılık reklam ve pazarlama endüstrisi tarafından kandırılarak çöp satın almaya zorlanan bir “kurban” olarak resmedilmelidir. Yazar, hem halkı suçlamanın hem de sektörü suçlamanın gerçeğe uygun olduğunu itiraf etse de; stratejik açıdan halkı suçlamaktan kesinlikle kaçınılması gerektiğini emreder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın 186, 187 ve 188. paragraflarda kurduğu “kitle psikolojisinin manipülasyonu” stratejisinin doğrudan sahaya (eyleme) inmiş halidir. Kaczynski makalenin başlarında (63. ve 80. paragraflarda) modern insanın sahte ihtiyaçlar (ikame etkinlikler) peşinde koştuğunu ve reklam/pazarlama endüstrisinin bu yapay arzuları ürettiğini detaylıca anlatmıştı. O felsefi ve sosyolojik teşhis, burada soğukkanlı bir propaganda malzemesine dönüştürülmektedir. Yazar okuyucuya ve potansiyel devrimcilere şunu söylemektedir: Halkın kendi konforu ve lüksü için teknolojiyi gönüllü olarak talep ettiği gerçeğini (ki bu bir gerçektir) saklayın; onlara sadece kötü elitler tarafından kandırılmış masum kurbanlar oldukları yalanını/abartısını söyleyin ki devrime destek versinler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimci hareketin hedef saptırma taktiklerini ve popülist söylem inşasını anlatan bu paragraf, manifestonun kendi içindeki en büyük felsefi ikiyüzlülüklerinden birini barındırır:
191.
Gücü elinde bulunduran elitler (teknolojiyi kontrol ederler) ile genel kamuoyu (teknolojinin üzerilerinde iktidar kurduğu kitle) arasındaki çatışmadan farklı bir çatışmayı körüklemeden önce iki kere düşünmek gerekir. İlk olarak, diğer çatışmalar önemli olan çatışmaların (güce sahip olan insanlar ile sıradan insanlar, teknoloji ile doğa arasındaki çatışmalar) üzerinden dikkatlerin dağılmasına neden olur; diğer açıdan ise, başka çatışmalar teknolojik gelişmeyi hızlandırma eğilimine sahip olabilirler. Çünkü bu tarz çatışmaların iki tarafında bulunanlar, teknolojik gücü rakiplerinin üzerinde bir avantaj sağlamak için kullanmak isterler. Bu, uluslar arasındaki rekabette açık bir şekilde görülmektedir. Aynı zamanda ulusların içerisindeki etnik çatışmalarda da gözlenmektedir. Örneğin Amerika’da birçok siyahî lider, Afrikalı Amerikalıların güç kazanması için siyahları teknolojik elitin içerisine sokmak istemektedirler. Olabildiğince çok siyah devlet adamı, bilim adamı, şirket yöneticisi ve benzerleri olmasını isterler. Böylece Afro-Amerikan alt kültürünün teknolojik sistem tarafından absorbe edilmesine yardımcı olmaktadırlar. Genel anlamda konuşursak, yalnızca güce sahip elitler ile sıradan insanlar, teknoloji ile doğa arasındaki çatışmaların çerçevesine sokulabilecek toplumsal çatışmalar körüklenmelidir.
Çatışmaların Sınırlandırılması, “Dikkat Dağıtıcı” Rekabetler ve Teknolojik Hızlanma
Yüz doksan birinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde belirlediği “elitler ile kitleler” arasındaki çatışma hattını korumak için hangi tür çatışmalardan kesinlikle uzak durulması gerektiğini açıkladığı stratejik metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Gücü elinde bulunduran teknolojik elitler ile sıradan kitleler (ve teknoloji ile doğa) arasındaki ana çatışma ekseni dışında kalan her türlü toplumsal, ulusal veya etnik çatışmayı körüklemek devrimciler için ölümcül bir stratejik hatadır. Kaczynski bu yasağı iki çok net nedene dayandırır: Birincisi, diğer çatışmalar dikkatleri asıl hedeften (sistemin yıkılmasından) uzaklaştırır; ikincisi ve çok daha tehlikelisi ise, başka çatışmalar teknolojik gelişmeyi hızlandırma eğilimine sahiptir. Yazar, rekabet halindeki tarafların birbirlerine üstünlük sağlamak için her zaman teknolojik güce sarılacaklarını belirterek uluslar arası silahlanma yarışlarını ve etnik mücadeleleri buna örnek gösterir. Kaczynski’ye göre, örneğin Amerika’daki siyahî liderlerin kendi toplumlarını güçlendirmek için onları “teknolojik elitin içerisine sokmaya çalışması” (siyah bilim adamları ve yöneticiler yetiştirmesi), aslında o alt kültürün sistem tarafından yutulmasına ve sistemin daha da güçlenmesine hizmet etmektedir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başlarında (özellikle 29. paragrafta) solcuların “siyah adamı sisteme entegre ederek beyaz burjuvanın bir kopyası yapmak istedikleri” yönündeki eleştirisinin somut bir stratejik kurala dönüştüğü yerdir. Yazar, endüstriyel topluma karşı verilecek savaşta, sistem içi güç arayışlarının (hangi ırktan, cinsten veya milletten olursa olsun elit tabakaya katılma hevesinin) aslında sisteme hizmet etmekten başka bir işe yaramayacağını ilan eder. Ayrıca makalenin ilerleyen kısımlarında (özellikle 200. paragrafta) “tek hedefin teknolojinin yok edilmesi olması gerektiği, diğer hedeflerin teknolojiyi kullanma tuzağı yaratacağı” kuralının da alt yapısı burada atılmaktadır: Etnik veya ulusal bir başarı hedefliyorsanız, mecburen o başarıyı getirecek teknolojiye de sarılmak zorunda kalırsınız.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Çatışmaların teknolojiyi nasıl ivmelendirdiğini son derece isabetli bir şekilde yakalayan bu pragmatik metin, yine de yazarın devrimci vizyonundaki ahlaki ve sosyolojik körlükleri açığa çıkarır:
192.
Ancak etnik çatışmayı azaltmanın yolu azınlık haklarının militan bir şekilde savunulması değildir (21 ve 29. paragraflara bakınız). Bunun yerine devrimciler, azınlıkların az ya da çok dezavantajlardan mustarip olmalarına rağmen bu dezavantajların önemsiz olduğunu vurgulamalıdırlar. Gerçek düşmanımız endüstriyel-teknolojik sistemdir ve sisteme karşı mücadelede etnik farklılıkların bir önemi yoktur.
Etnik Çatışmaların Önemsizleştirilmesi ve “Gerçek Düşman” Vurgusu
Yüz doksan ikinci paragraf, Kaczynski’nin etnik çatışmalara ve azınlık haklarına devrimci strateji bağlamında nasıl yaklaşılması gerektiğini çok net bir şekilde emrettiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Etnik çatışmayı azaltmanın yolu azınlık haklarının militan bir şekilde savunulması değildir; devrimciler, azınlıkların yaşadığı dezavantajların aslında önemsiz olduğunu vurgulamalıdırlar. Kaczynski’ye göre, gerçek düşman endüstriyel-teknolojik sistemdir ve bu sisteme karşı verilecek olan büyük mücadelede etnik farklılıkların hiçbir önemi yoktur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 191. paragrafta kurulan “ana çatışma dışındaki rekabetlerin teknolojiyi hızlandıracağı ve dikkat dağıtacağı” tezinin doğrudan ve pratik bir devamıdır. Yazar ayrıca bu metinde bizzat 21. ve 29. paragraflara atıf yaparak, makalenin başındaki o meşhur “Solculuk Eleştirisi” bölümüne geri döner. Orada, solcu aktivistlerin siyahlara yardım etmeyi gerçekte umursamadıklarını, etnik problemleri yalnızca kendi kinlerini ve güç arzularını tatmin etmek için bir bahane olarak kullandıklarını ve siyah adamı aslında beyaz burjuva ideallerine uydurarak sistemin bir parçası yapmaya çalıştıklarını iddia etmişti. Bu paragrafta ise kendi devrimcilerine şu stratejik kuralı koyar: Etnik kimlik siyasetinden ve hak arayışından uzak durun, çünkü bu mücadeleler insanları asıl büyük resimden (teknolojinin tahakkümünden) koparıp, sistem içi sahte kavgalara hapseder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Kaczynski’nin devrimci odağı korumak adına tüm diğer toplumsal sorunları tek kalemde sildiği bu paragraf, kendi radikal vizyonunun en acımasız ve indirgemeci boyutlarından birini yansıtır:
193.
Bizim aklımızda olan devrimin herhangi bir devlete karşı silahlı bir ayaklanmayı içermesi zorunlu değildir. Fiziksel şiddet içerebilir ya da içermeyebilir, fakat politik bir devrim olmayacaktır. Odaklandığı şey teknoloji ve ekonomi olacaktır, politika olmayacaktır.
Devrimin Doğası, Siyasetin Reddi ve Salt Teknolojik/Ekonomik Odak
Yüz doksan üçüncü paragraf, Kaczynski’nin önerdiği devrimin yöntem ve kapsamını çok net bir sınırla tanımladığı kısa fakat kritik bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Bu devrim mutlaka bir devlete karşı yapılacak silahlı bir ayaklanmayı içermek zorunda değildir; fiziksel şiddet içerebilir ya da içermeyebilir, ancak kesinlikle “politik” bir devrim olmayacaktır. Kaczynski, gerçekleştirilecek olan devrimin odak noktasının siyaset (hükümetleri ele geçirmek veya yönetmek) değil, doğrudan toplumun teknolojisi ve ekonomisi olacağını kesin bir dille ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin manifestonun ta en başında, 4. paragrafta ortaya koyduğu “Hedefi hükümetleri yıkmak değil, mevcut toplumun ekonomik ve teknolojik temelini yıkmaktır” stratejisinin, eylem kılavuzu olan “Strateji” bölümünde yeniden ve kesin bir kural olarak teyit edilmesidir. Yazar, bir önceki 191. ve 192. paragraflarda etnik ve ulusal çatışmaları “dikkat dağıtıcı” bularak reddetmişti; burada ise devrimi, devlet aygıtını ele geçirme hevesinden (siyasi hırslardan) tamamen arındırarak hedefi yalnızca fiziksel altyapıya (teknolojik sisteme) kilitler. Yazarın siyaseti reddetmesinin temel mantığı, hemen bir sonraki 194. paragrafta detaylandırılacağı üzere; devrimcilerin politik gücü ele geçirmeleri (örneğin bir “Yeşil” partinin iktidar olması) halinde sistemin sorunlarını ve halkın tepkilerini “yönetmek” zorunda kalacakları gerçeğidir. Siyaset, uzlaşma ve taviz gerektirir; oysa Kaczynski’nin devrimi hiçbir tavize yer bırakmayan mutlak bir yıkımı hedefler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimi klasik politik (devlet merkezli) anlamından koparıp tamamen teknoloji/ekonomi eksenine oturtan bu yaklaşım, yazarın kendi içindeki anarşist eğilimleri yansıtmakla birlikte ciddi sosyolojik körlükler barındırır:
194.
Hatta muhtemelen devrimcilerin, endüstriyel sistem çökme noktasına gelene kadar ve insanların çoğunluğunun nezdinde başarısız addedilene kadar, legal ya da illegal yollardan olsun, politik iktidarı ele almaktan kaçınmaları gerekir. “Yeşil” bir partinin bir seçim sonucunda Birleşik Devletler Kongresi’nde kontrolü ele geçirdiğini düşünelim. Kendi ideolojilerine ihanet etmemek ya da onu sulandırmamak için ekonomik büyümeyi ekonomik küçülmeye dönüştürecek çok güçlü önlemler almaları gerekecektir. Ortalama insan tarafından sonuçlar felaket olarak görülecektir: Muazzam bir işsizlik baş gösterecektir, ürünlerde kıtlıklar yaşanacaktır vb. Çok daha kötü sonuçlar insan üstü bir yönetim becerisi ile önlenebilirse de, yine de insanların alıştıkları lükslerden vazgeçmeleri gerecektir. Tatminsizlik artacaktır ve “yeşil” parti seçimi kaybedecektir ve devrimciler ciddi bir yenilgi almış olacaklardır. Bu sebeple devrimciler, sistem kendi kendisini, ortaya çıkacak zorlukların devrimcilerin politikalarından değil, endüstriyel sistemin kendi başarısızlıklarından kaynaklandığının düşünülmesini sağlayacak bir belaya sokana kadar, politik güç elde etmeye çalışmamalıdırlar. Teknolojiye karşı gelişecek devrim, muhtemelen dışarıdakilerin yaptığı bir devrim olacaktır, yukarıdan değil, aşağıdan gelen bir devrim olacaktır.
Politik İktidardan Kaçınma, “Yeşil Parti” Örneği ve Sorumluluktan Kaçış
Yüz doksan dördüncü paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde ilan ettiği “bu devrim politik bir devrim olmayacaktır” (193. paragraf) kuralının stratejik gerekçesini açıkladığı yerdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Devrimciler, endüstriyel sistem tamamen çökme noktasına gelip çoğunluğun gözünde “başarısız” addedilene dek, yasal veya yasadışı yollarla politik iktidarı ele almaktan kesinlikle kaçınmalıdırlar. Kaczynski bu kuralı “Yeşil” bir partinin iktidara gelmesi senaryosuyla temellendirir: Eğer teknoloji karşıtları bir seçimle başa gelip kendi ideolojilerine sadık kalarak ekonomik büyümeyi küçülmeye çevirecek radikal önlemler alırlarsa, ortaya çıkacak devasa işsizlik ve kıtlık doğrudan onların suçu olarak görülecektir. İnsanlar alıştıkları lükslerden vazgeçmek zorunda kalacakları için tatminsizlik artacak, teknoloji karşıtı parti seçimi kaybedecek ve devrimciler çok ciddi bir yenilgi almış olacaklardır. Yazarın vardığı sonuç son derece nettir: Devrimciler, kitlelerin yaşayacağı bu felaketlerin faturası devrimcilerin politikalarına değil de bizzat “endüstriyel sistemin kendi başarısızlıklarına” kesilene dek beklemelidir; devrim içeriden ve yukarıdan değil, tamamen aşağıdan ve dışarıdan gelmelidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başından beri ördüğü ve 182. paragrafta açıkça belirttiği “bizim ideal bir toplumsal sistem yaratmak gibi bir hayalimiz yok, yegane hedefimiz mevcut toplumu yıkmaktır” itirafının en pratik ve politik uygulamasıdır. Yazar, 167. paragrafta endüstriyel sistemin çöküşünün “muazzam sayıda insanın ölmesine” ve büyük ıstıraplara yol açacağını soğukkanlılıkla kabul etmişti. Bu paragrafta ise, o devasa insanlık dramının politik sorumluluğunu devrimcilerin sırtından alıp, çöken sistemin bizzat kendisine yıkmanın taktiksel hesaplarını yapmaktadır. Aynı zamanda bu metin, yazarın makalenin genelinde reformlara (111. paragraf) neden asla güvenmediğini de somutlaştırır: Sistem içinde güç kazanmak, sistemin sorunlarını “yönetmek” ve halka taviz vermek demektir; oysa devrimcilerin amacı sistemi yönetmek değil, o sistemin yarattığı krizi kendi radikal yıkımları için bir araç olarak kullanmaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimcilerin iktidardan neden uzak durması gerektiğini, halkın çekeceği acıları merkeze alarak değil de son derece pragmatik bir “fatura ödememe” mantığıyla açıklayan bu metin, yazarın radikal vizyonundaki sorunlu ve Makyavelist (amaca giden her yolu mubah sayan) boyutları belirginleştirir:
195.
Devrimin uluslararası ve dünya çapında olması gerekir. Tek tek uluslar bazında gerçekleştirilemez. Örneğin, ne zaman Birleşik Devletler’in teknolojik gelişmeyi ya da ekonomik büyümeyi yavaşlatması gerektiği söylense insanlar histerikleşirler ve teknolojide geri kalırsak Japonlar bizi geçer diye bağırmaya başlarlar. Aman Allahım! Eğer Japonlar bizden daha fazla araba satarlarsa Dünya yörüngesinden çıkar! (Milliyetçilik teknolojinin gelişmesini sağlayan çok önemli bir faktördür.) Daha makul bir itiraz, dünyanın görece demokratik uluslarının, Çin, Vietnam ve Kuzey Kore gibi kötü diktatör uluslar gelişmeye devam ederken, teknolojide geri kalmaları halinde, diktatörlerin dünyaya hükmedecekleridir. Bu sebeple endüstriyel sistem, mümkün olduğu ölçüde, tüm uluslarda aynı anda saldırıya uğramalıdır. Endüstriyel sistemin tüm dünyada hemen hemen aynı anda yıkılmasının bir garantisinin olmadığı ve hatta sistemi yıkmaya yönelik bir girişimin sonunda sistemin diktatörlerin egemenliği altına girmesi ile sonuçlanma tehlikesinin olduğu doğrudur. Bu alınması gereken bir risktir. Ve bu risk alınmaya değer, çünkü “demokratik” bir endüstriyel sistem ile diktatörler tarafından kontrol edilen bir endüstriyel sistem arasındaki fark, endüstriyel bir sistem ile endüstriyel olmayan bir sistem arasındaki farka kıyasla oldukça küçüktür.[51] Hatta diktatörler tarafından kontrol edilen bir endüstriyel sistemin tercih edilebilir olduğu dahi iddia edilebilir, çünkü diktatörlerin kontrol ettiği sistemler genelde daha verimsiz olmuşlardır ve bu yüzden yıkılmaya daha teşnedirler. Küba’ya bakın.
Devrimin Küresel Çapı, Milliyetçilik ve Diktatörlük Riskinin Göze Alınması
Yüz doksan beşinci paragraf, Kaczynski’nin önerdiği devrimin coğrafi sınırlarını ve bu sınırların getireceği devasa jeopolitik riskleri tartışmaya açtığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel sisteme karşı yapılacak devrim tek tek uluslar bazında gerçekleştirilemez; devrim kesinlikle uluslararası ve dünya çapında olmalıdır. Kaczynski, tek bir ulusun (örneğin Birleşik Devletler’in) teknolojik gelişmeyi yavaşlatması halinde, insanların “teknolojide geri kalırsak Japonlar bizi geçer” diyerek milliyetçi bir histeri krizine gireceklerini belirtir. Bundan daha da makul olan itirazın, dünyanın demokratik ulusları teknolojide geri kalırken Çin, Kuzey Kore veya Vietnam gibi “kötü diktatörlüklerin” gelişmeye devam etmesi ve sonunda dünyaya hükmetmesi tehlikesi olduğunu kabul eder. Bu yüzden devrimin tüm uluslarda aynı anda yapılması gerektiğini emreder. Yazar, eşzamanlı bir devrimin garantisi olmadığını ve dünyanın bu diktatörlüklerin eline geçme tehlikesi bulunduğunu açıkça itiraf etmesine rağmen şu sarsıcı hükmü verir: Bu risk kesinlikle alınmaya değerdir; çünkü demokratik bir endüstriyel sistem ile diktatörler tarafından yönetilen bir endüstriyel sistem arasındaki fark, endüstriyel olan ile endüstriyel olmayan bir sistem arasındaki farka kıyasla oldukça küçüktür. Hatta yazar, diktatörlüklerin kontrol ettiği sistemlerin daha verimsiz oldukları ve bu yüzden yıkılmaya daha yatkın oldukları için (Küba örneğini vererek) tercih edilebilir dahi olabileceklerini savunur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın 191. paragrafta ortaya koyduğu “uluslararası rekabet ve milliyetçilik teknolojiyi hızlandırır” tezinin küresel bir devrim stratejisine dönüştürülmüş halidir. Aynı zamanda makalenin başından beri işlenen o temel tez burada en pratik eylem kuralı haline gelir: İnsanı ezen şey, devletin yönetim biçimi (demokrasi veya diktatörlük) değil, doğrudan teknolojik altyapının kendisidir. Bir önceki (194.) paragrafta devrimcilerin parti kurup “politik gücü” ele geçirmelerini yasaklayan yazar, burada da devrimcilerin siyasi rejimler arasındaki o yüzeysel farklara (demokrasi-diktatörlük) aldanmamalarını ister. Kaczynski okuyucuya zımnen şunu söyler: Sizi makinenin uysal bir hücresi yapan sistemin Amerikan demokrasisi olmasıyla Kuzey Kore diktatörlüğü olması arasında büyük bir fark yoktur; önemli olan makinenin fişini dünya çapında çekmektir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimi küresel bir ölçeğe taşıyan ve dünyanın totaliter rejimlerin eline geçme riskini soğukkanlılıkla onaylayan bu paragraf, manifestonun içerdiği en büyük mantıksal ve ahlaki kırılmalardan birini temsil eder:
196.
Devrimciler, dünya ekonomisini bir bütün halinde birleştiren politikaları desteklemeyi düşünebilirler. NAFTA (Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması) ve GATT (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması) gibi serbest ticaret anlaşmaları muhtemelen kısa vadede çevreye zararlıdırlar fakat uzun vadede ulusları ekonomik olarak birbirlerine bağımlı hale getirdikleri için faydalı olabilirler. Dünya ekonomisi, büyük bir ülkedeki çöküş diğer tüm endüstrileşmiş ülkelere yayılacak kadar iç içe geçmiş olursa endüstriyel sistemi dünya çapında yıkmak daha kolay olacaktır.
Küresel Ekonomik Entegrasyon ve “Sistemi Birbirine Bağlayarak Çökertme” Stratejisi
Yüz doksan altıncı paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde emrettiği “devrim tek bir ülkede değil, dünya çapında olmalıdır” kuralını uygulamak için önerdiği oldukça sıra dışı ve pragmatik bir taktiği içerir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Devrimciler, dünya ekonomisini tek bir bütün haline getiren NAFTA (Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması) ve GATT (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması) gibi serbest ticaret anlaşmalarını desteklemeyi düşünmelidirler. Kaczynski, bu politikaların kısa vadede çevreye zararlı olabileceğini açıkça kabul eder; ancak devrimci bir perspektifle uzun vadede faydalı olacaklarını savunur. Temellendirmesi ise oldukça soğukkanlı bir “domino etkisi” hesabına dayanır: Uluslar ekonomik olarak birbirlerine derinden bağımlı ve iç içe geçmiş hale gelirlerse, büyük bir ülkede yaşanacak ekonomik çöküş diğer tüm endüstrileşmiş ülkelere de sıçrayacak ve böylece endüstriyel sistemi dünya çapında toptan yıkmak çok daha kolay olacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin manifestosunda “amaca giden her yolu mubah sayan” (Makyavelist) ivmeciliğinin (accelerationism) zirve noktalarından biridir. Yazar, 167. ve 194. paragraflarda sistemin kendi kendisine yıkılacak kadar büyük bir krize girmesini beklemenin ve çöküşü dışarıdan izlemenin gerekliliğini vurgulamıştı. 195. paragrafta ise bu çöküşün küresel olması gerektiğini aksi halde diğer ulusların (diktatörlüklerin) dünyayı ele geçireceğini ilan etmişti. İşte 196. paragraf, bu küresel çöküşün zeminini hazırlayacak o “büyük tuzağın” nasıl kurulacağını anlatır. Ayrıca yazarın 185. paragrafta söylediği “hem pastanızı yiyip hem ona sahip olamazsınız, bir şey için diğerinden vazgeçmelisiniz” felsefesinin tam bir uygulamasıdır: Yazar, devrimin nihai başarısı uğruna kısa vadeli çevresel tahribatı gözünü kırpmadan feda etmeye hazırdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Küreselleşmenin yarattığı birbirine bağımlı ağların olası bir krizde ne kadar kırılgan olabileceğini (2008 Küresel Finans Krizi gibi olayları öngörürcesine) isabetle tespit eden bu metin, yazarın kendi değerler sistemiyle devasa çelişkiler barındırır:
197.
Bazı insanlar modern insanın çok fazla güce, doğa üzerinde çok fazla kontrole sahip olduğunu söylerler. İnsan ırkının daha pasif bir tavır takınması gerektiğini söylerler. Bu insanlar en iyi ihtimalle kendilerini açık olmayan bir şekilde ifade etmektedirler, çünkü büyük organizasyonların gücü ile bireylerin ve küçük grupların güçlerini birbirlerinden ayırt edememektedirler. Güçsüzlük ve pasifliği savunmak yanlıştır çünkü insanın güce ihtiyacı vardır. Kolektif bir varlık olarak modern insan – yani, endüstriyel sistem – doğa üzerinde muazzam bir güce sahiptir ve biz (FC) bunu kötü bir şey olarak görüyoruz. Fakat modern bireyler ve bireylerden oluşan küçük gruplar, ilkel insanın sahip olduğundan çok daha az güce sahiptirler. Genel anlamda, “modern insanın” doğa üzerinde sahip olduğu muazzam güç bireyler ya da küçük gruplar tarafından değil, büyük organizasyonlar tarafından kullanılır. Modern bireyin teknolojinin verdiği gücü kullanabilmesi ancak ona izin verilen çok dar sınırlar içerisinde ve yalnızca sistemin kontrolü ve yönlendirmesi altında mümkündür. (Her şey için bir izin belgesine ihtiyacınız vardır ve izin belgesi ile birlikte kurallar ve düzenlemeler gelir.) Birey, ancak sistemin ona vermeyi uygun gördüğü teknolojik güçlere sahiptir. Doğa üzerindeki kendi şahsi gücü oldukça küçüktür.
“Modern İnsanın Gücü” Yanılgısı, Birey ve Organizasyon Ayrımı
Yüz doksan yedinci paragraf, Kaczynski’nin çevreci hareketler içindeki yaygın bir yanılgıyı felsefi olarak düzelttiği ve kendi ideolojisini pasifist/boyun eğmeci ekolojiden kesin olarak ayırdığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: “Modern insanın doğa üzerinde çok fazla gücü var, bu yüzden insan daha pasif olmalıdır” şeklindeki inanç, bireylerin gücü ile büyük organizasyonların gücünü birbirine karıştıran temelsiz bir yanılgıdır. Kaczynski’ye göre, kolektif bir varlık olarak endüstriyel sistemin (modern toplumun) doğa üzerinde muazzam ve yıkıcı bir güce sahip olduğu doğrudur; ancak modern bireyin ya da küçük grupların sahip olduğu şahsi güç, ilkel insanın sahip olduğundan çok daha azdır. Yazar bunu gündelik bir gerçeklikle temellendirir: Bugün bireyin teknolojiyi kullanarak elde ettiği güç, yalnızca sistemin ona izin verdiği çok dar sınırlar içinde ve sistemin yönlendirmesi altındadır; nitekim teknolojik her adım için bir “izin belgesine” ve bununla birlikte gelen katı kurallara ihtiyaç vardır. İnsanın psikolojik olarak güce ihtiyacı olduğunu belirten yazar, güçsüzlüğü ve pasifliği savunmanın insanın doğasına aykırı olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başlarında (33-44. paragraflarda) kurduğu o meşhur “Güç Süreci” (Power Process) teorisinin ekolojik bir bağlama oturtulmasıdır. Birçok radikal çevreci veya doğa savunucusu, insanın doğa karşısında tamamen boyun eğmesi ve “güçten” vazgeçmesi gerektiğini savunurken; Kaczynski burada çok zekice bir ayrım yapar. Ona göre güç kötü bir şey değildir, insan otonomisi (kendi hayatı üzerinde kontrol sahibi olma arzusu) biyolojik bir ihtiyaçtır. Asıl kötü olan, bu gücün bireylerin elinden alınıp devasa bir “toplumsal makinenin” (sistemin) tekeline geçmesidir. Dolayısıyla Kaczynski’nin vizyonunda amaç insanı zayıflatmak değil, tam aksine sistemin o devasa kolektif gücünü parçalayarak, gücü ve otonomiyi yeniden bireye ve küçük gruplara iade etmektir. Bu metin, Kaczynski’nin teknoloji düşmanlığının aslında “insan gücüne” değil, “bürokratik ve sistemsel güce” karşı olduğunu kanıtlayan en net manifestodur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bireyin kendi yaşamı üzerindeki şahsi kontrolünü devasa organizasyonlara nasıl devrettiğini çok isabetli bir şekilde (izin belgeleri ve bürokrasi üzerinden) yakalayan bu paragraf, yine de yazarın kısıtlayıcı bakış açısını yansıtır:
198.
İlkel bireyler ve küçük gruplar gerçekte doğa üstünde önemli ölçüde güce sahiptirler; ya da aslında doğanın içinde güce sahip olduklarını söylemek daha doğru olur. İlkel insan yiyeceğe ihtiyaç duyduğunda yenilebilir kökleri nerede bulacağını ve bunları nasıl hazırlayacağını, av hayvanlarını nasıl takip edeceğini ve onları kendi yaptığı silahlar ile nasıl avlayacağını biliyordu. Kendisini sıcaktan, soğuktan, yağmurdan, tehlikeli hayvanlardan vb. nasıl koruyacağını biliyordu. Ancak ilkel insan doğaya görece olarak daha az zarar vermiştir çünkü ilkel toplumun kolektif gücü endüstriyel toplumun kolektif gücü ile karşılaştırıldığında ihmal edilebilir düzeylerdeydi.
İlkel Bireyin Şahsi Gücü ve Kolektif Zararsızlığı
Yüz doksan sekizinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde modern insanı “güçsüz” ilan etmesinin ardından, gerçek ve şahsi gücün kime ait olduğunu tanımladığı kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İlkel bireyler ve küçük gruplar doğa üstünde (ya da daha doğru bir ifadeyle doğanın içinde) önemli ölçüde gerçek bir şahsi güce sahiptirler. Kaczynski bu gücü, hayatta kalmanın temel pratikleri üzerinden temellendirir: İlkel insan acıktığında yenilebilir kökleri nerede bulacağını, av hayvanlarını nasıl takip edip kendi yaptığı silahlarla nasıl avlayacağını, kendisini iklim şartlarından ve yırtıcılardan nasıl koruyacağını çok iyi biliyordu. Yazar ayrıca önemli bir ekleme yaparak; ilkel insanın bu şahsi gücüne rağmen doğaya görece çok az zarar verdiğini, çünkü ilkel toplumun kolektif gücünün, endüstriyel toplumun kolektif gücü ile kıyaslandığında ihmal edilebilir düzeylerde olduğunu vurgular.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başlarındaki “Güç Süreci” (33-44. paragraflar) tezini vahşi doğa idealiyle birleştirdiği yerdir. Yazar, modern insanın fiziksel ihtiyaçlarını (gıda, barınma) zahmetsizce ama otonomiden yoksun devasa bir makinenin parçası olarak karşıladığını daha önce belirtmişti. Burada ise ilkel insanın, sistemin “izin belgelerine” ihtiyaç duymadan kendi gıdasını ve güvenliğini doğrudan kendi elleriyle (şahsi gücüyle) sağladığı o otonom hayata duyduğu hayranlığı açıklar. Ayrıca, bir önceki 197. paragrafta bireysel güç ile organizasyonel gücü birbirinden ayıran yazar, burada bu ayrımın ekolojik faturasını çıkarır: İnsanın bireysel/şahsi gücü doğaya zarar vermez; doğayı asıl yıkan şey, modern sistemin o devasa “kolektif” organizasyonel gücüdür.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
İlkel insanın doğa içindeki şahsi otonomisini romantik ama isabetli bir hayatta kalma (survival) tasviriyle anlatan bu metin, yine de yazarın kurgusundaki bazı antropolojik boşlukları barındırır:
199.
Güçsüzlük ya da pasifliği savunmak yerine endüstriyel sistemin gücünün kırılması gerektiğini ve bunun, bireylerin ve küçük grupların güçlerini ve özgürlüklerini artıracağını savunmak gerekir.
Pasifizmin Reddi ve Sistemin Gücüne Karşı Bireyin/Küçük Grubun Otonomisi
Yüz doksan dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinlerde eleştirdiği “pasifist ve güç karşıtı çevreciliğe” karşı net bir eylem kuralı koyduğu kısa ve vurucu bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Devrimciler güçsüzlüğü veya pasifliği savunmamalıdır; aksine endüstriyel sistemin gücünün kırılması gerektiğini ve bunun, bireylerin ve küçük grupların gücünü ve özgürlüğünü artıracağını savunmalıdırlar. Kaczynski, gücü tamamen kötüleyen ideolojilerden sıyrılarak, asıl sorunun güç kavramının kendisi değil, gücün devasa organizasyonların (sistemin) tekelinde toplanması olduğunu ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu tek cümlelik paragraf, makalenin ta en başındaki “Güç Süreci” (33-44. paragraflar) tezinin devrimci eylem stratejisine dönüştüğü en net ifadedir. Yazar, insanın otonomi (güç) ihtiyacının biyolojik bir gerçeklik olduğunu ve bu yüzden insanlardan “doğa karşısında pasif kalmalarını” istemenin onların doğasına aykırı olduğunu bir önceki metinde zaten temellendirmişti. Kaczynski’nin çözümü, makro düzeydeki (sistemsel) gücü yok ederek, onu mikro düzeye (bireylere ve kabile boyutundaki gruplara) geri dağıtmaktır. Bu paragraf aynı zamanda, solcuların makale boyunca eleştirilen o “aşağılık duygusu ve güçsüzlük” psikolojisinden devrimcilerin kesinlikle uzak durması gerektiğinin bir başka ilanıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bireysel otonomiyi yeniden merkeze alan ve “güç sahibi olmayı” meşrulaştıran bu anarşist-ilkelci tavır, kendi içinde ciddi sosyolojik ve tarihsel yanılgılar barındırır:
200.
Endüstriyel sistem tamamı ile harabe haline getiriline kadar, bu sistemin ortadan kaldırılması devrimcilerin tek hedefi olmalıdır. Diğer hedefler, ana hedef üzerinden enerjiyi ve dikkatleri dağıtacaktır. Daha da önemlisi, eğer devrimciler teknolojinin yok edilmesinin yanında başka bir hedeflerinin de olmasına izin verirlerse bu diğer hedefe varmak için teknolojiyi kullanmak isteyeceklerdir. Eğer bu isteğe karşı koyamazlarsa, teknoloji tuzağına düşeceklerdir. Çünkü modern teknoloji birleşmiş ve sıkı organize olmuş bir sistemdir ve bu yüzden teknolojinin bir kısmını elde tutmak adına, insan kendisini teknolojinin çoğunu elde tutmak mecburiyetinde bulur ve böylece teknolojinin yalnızca bazı küçük unsurlarından vazgeçilebilir.
İdeolojik Saflık, “Teknoloji Tuzağı” ve Tek Hedef İlkesi
İki yüzüncü paragraf, Kaczynski’nin devrimci stratejisini sapmalardan korumak için koyduğu o en katı ve tavizsiz kuralı ilan ettiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel sistem tamamen harabe haline getirilene kadar, devrimcilerin yegâne ve tek hedefi bu sistemi ortadan kaldırmak olmalıdır. Kaczynski’ye göre devrimcilerin teknolojiyi yok etmek dışında başka herhangi bir hedef (örneğin toplumsal adalet) benimsemesi ölümcül bir hatadır; çünkü bu diğer hedefe ulaşmaya çalışmak, mecburen teknolojiyi kullanma arzusu doğuracaktır. Yazar buna “teknoloji tuzağı” adını verir. Modern teknoloji sıkı ve bütünleşik bir sistem olduğu için, bir hedefe ulaşmak adına teknolojinin yalnızca bir kısmını kullanmak veya elde tutmak imkansızdır; sistemin bir parçasını kullanmak, insanı teknolojinin büyük bir çoğunluğunu elde tutmak mecburiyetinde bırakır. Yazar, bir sonraki 201. paragrafta bu kuralı “toplumsal adalet” örneği ile somutlaştırır: Eğer amaç toplumsal adaleti sağlamak ve fakirleri beslemek olursa, devrimciler mecburen uzun mesafeli iletişime, ulaşıma ve modern tarım/üretim teknolojilerine ihtiyaç duyacak ve böylece sistemi yıkmaktan vazgeçmiş olacaklardır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu stratejik kural, makalenin 121. paragrafında ortaya konan “Teknolojinin kötü yanları iyi yanlarından ayrılamaz” (örneğin gelişmiş tıbbı istiyorsanız tüm o teknolojik/ekonomik altyapıyı da kabul etmek zorundasınız) felsefesinin doğrudan eyleme dökülmüş halidir. Aynı zamanda bu metin, Kaczynski’nin solculara karşı makale boyunca beslediği o derin güvensizliğin ve ayrışmanın (özellikle 214. ve 215. paragraflardaki solculuk ile anarşizm ayrımının) pratik gerekçesidir. Solcular devrimi “insanlığa faydalı olmak veya eşitlik getirmek” için isterler, oysa Kaczynski eşitlik veya adaletin ancak devasa bir teknolojik kontrol mekanizması ile sağlanabileceğini bildiği için bu idealleri devrimin baş düşmanı ilan eder. Yazarın sistemi yıkmak konusundaki saplantısı o kadar büyüktür ki, her türlü olumlu insani hedefi bir “tuzak” olarak kodlayıp dışlar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimci saflığı korumak adına tüm diğer insani amaçları yasaklayan bu “tek hedef” ilkesi, yazarın kendi argümanlarını çürüten devasa ahlaki ve mantıksal açmazlar barındırır:
201.
Mesela devrimcilerin “toplumsal adaleti” bir hedef olarak aldıklarını düşünelim. İnsan doğası şu anda olduğu gibi kalırsa toplumsal adalet kendiliğinden gelmeyecektir, zorla getirilmek zorundadır. Toplumsal adaleti zorla getirmek için devrimcilerin merkezi organizasyonu ve kontrolü korumaları gerekir. Bunun için uzun mesafeli hızlı ulaşıma ve iletişime ihtiyaçları olacaktır ve bu yüzden ulaşım ve iletişim sistemlerini destekleyen teknolojilere de ihtiyaç duyacaklardır. Fakir insanları beslemek ve giydirmek için tarım ve üretim teknolojilerini kullanmak zorunda olacaklardır vb. Dolayısı ile, toplumsal adaleti sağlamak için teknolojik sistemin büyük bölümünü elde tutmak zorunda kalacaklardır. Toplumsal adalete karşı değiliz, ancak toplumsal adaletin teknolojik sistemden kurtulma çabasına müdahale etmesine izin verilmemelidir.
Toplumsal Adalet İdealinin “Teknoloji Tuzağı” Olarak Feda Edilişi
İki yüz birinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde teorik olarak kurduğu “teknoloji tuzağının” en can alıcı ve somut örneğini (toplumsal adaleti) merkeze aldığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Eğer devrimciler teknolojiyi yıkmanın yanına “toplumsal adaleti” sağlamak gibi ikinci bir hedef eklerlerse, bu hedef onları mecburen teknolojik sistemi ayakta tutmaya zorlayacaktır. Kaczynski bu iddiasını oldukça karamsar bir insan doğası okumasıyla temellendirir: İnsan doğası şu anki haliyle bırakılırsa toplumsal adalet kendiliğinden ortaya çıkmaz, ancak zorla (bir otorite eliyle) getirilmek zorundadır. Adaleti geniş çaplı olarak zorla uygulamak, fakirleri beslemek ve giydirmek için devrimcilerin merkezi bir organizasyona, hızlı ulaşım ve iletişim ağlarına, modern tarım ve üretim teknolojilerine ihtiyaçları olacaktır. Yazar son fermanını şu sözlerle verir: Toplumsal adalete karşı değiliz, ancak toplumsal adaletin teknolojik sistemden kurtulma çabasına müdahale etmesine kesinlikle izin verilmemelidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başından beri solculara neden bu kadar düşman olduğunu (özellikle “Solculuğun Psikolojisi” bölümündeki eleştirilerini) sistemik bir zemine oturtur. Solcular adaleti, eşitliği ve fakirlere yardımı savunurlar; ancak Kaczynski burada, bu ideallerin (niyet ne kadar iyi olursa olsun) eninde sonunda devasa bir teknolojik bürokrasiyi ve kontrol mekanizmasını gerektireceğini savunur. 121. paragrafta işlenen “Teknolojinin kötü yanları iyi yanlarından ayrılamaz” tezi burada zirveye ulaşır: Açları doyuran tarım teknolojisi (iyi yan), aynı zamanda insanı makinenin dişlisi yapan sistemin (kötü yan) bizzat kendisidir. Kaczynski, 167. ve 185. paragraflarda milyarlarca insanın teknoloji yokluğunda öleceğini göze aldığını zaten itiraf etmişti; bu paragrafta ise, açları doyurmayı ve adaleti sağlamayı devrimci eylemin önünde bir “engel” ilan ederek kendi ideolojisinin o nihilist ve tavizsiz saflığını mühürler.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın “toplumsal adaleti” teknolojik bir tuzak olarak kodlayıp devrimci programdan tamamen çıkardığı bu metin, manifestonun kendi içindeki en büyük felsefi çelişkileri ve ahlaki kırılmaları barındırır:
202.
Devrimcilerin, sisteme modern teknolojinin bazı unsurlarını kullanmadan saldırmaları imkansız olacaktır. Hiçbir şey için olmasa dahi mesajlarını yaymak için iletişim medyasını kullanmak zorunda olacaklardır. Ancak modern teknolojiyi yalnızca bir amaç için kullanmalıdırlar: Teknolojik sisteme saldırmak.
Teknolojiyi Kullanma Zorunluluğunun İtirafı ve Büyük Paradoks
İki yüz ikinci paragraf, Kaczynski’nin kendi kurduğu o tavizsiz “teknoloji tuzağı” kuralını (200. ve 201. paragraflar) bizzat kendi devrimcileri için esnetmek zorunda kaldığı, manifestonun en pragmatik itiraflarından biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Devrimcilerin, endüstriyel sisteme modern teknolojinin bazı unsurlarını kullanmadan saldırmaları imkansızdır; en azından mesajlarını yaymak için iletişim medyasını kullanmak zorundadırlar. Ancak yazar, kendi hareketine verdiği bu teknoloji kullanım iznini çok katı ve tek bir şarta bağlar: Modern teknoloji yalnızca tek bir amaç için, yani teknolojik sisteme saldırmak için kullanılmalıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın devrimci ideolojiyi kitlelere ulaştırmak konusundaki gerçekçi (ve Makyavelist) stratejisinin zorunlu bir sonucudur. Makalenin ortalarındaki 96. paragrafta “mesajımızı kamuoyuna taşımak ve uzun süreli bir etki bırakabilmek için insan öldürmek (şiddet kullanmak) zorunda kaldık, çünkü kitle medyası muazzam miktarda içerik üreterek ciddi makaleleri boğuyor” diyerek kendi şiddetini meşrulaştıran yazar, burada da kendi devrimcilerine medyanın (ve teknolojinin) araçlarını kullanma izni vermektedir. 200. ve 201. paragraflarda toplumsal adaleti sağlamak veya fakirleri beslemek gibi tüm insani amaçları teknolojiyi kullanmayı gerektirdiği için “sistemi yozlaştıran birer tuzak” ilan eden yazar; iş kendi devrimci propagandasına geldiğinde medyayı, radyoyu, matbaayı veya interneti kullanmayı bir “mecburiyet” olarak kodlar. Bu, hedefe giden yolda her türlü yöntemi mubah sayan taktiksel bir manevradır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teknoloji kullanımını kendi devrimcileri için “istisnai bir hak” olarak tanıyan bu metin, Kaczynski’nin manifestosundaki en büyük felsefi çöküşü ve kendi kendini çürüten mantıksal paradoksu gözler önüne serer:
203.
Önünde bir fıçı şarapla oturan bir alkoliği hayal edin. Kendisine şöyle demeye başladığını varsayın, “Şarap eğer kararında kullanılırsa zararlı değildir. Hatta, küçük miktarda şarabın yararlı olduğunu söylemiyorlar mı? Sadece küçük bir kadeh almamın bana hiçbir zararı dokunmayacaktır…” Bundan sonra neler olacağını bilirsiniz. İnsan ırkı ile teknoloji ilişkisinin bir alkolik ile bir fıçı şarap arasındaki ilişki ile aynı olduğunu hiçbir zaman unutmayın.
Alkolik Metaforu, Teknoloji Bağımlılığı ve “Kararında Kullanım” İllüzyonu
İki yüz üçüncü paragraf, Kaczynski’nin teknolojiyle uzlaşmayı savunanlara (reformistlere) karşı kullandığı çok kısa, çarpıcı ve akılda kalıcı bir benzetmeyi içerir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: İnsan ırkı ile teknoloji arasındaki ilişki, tıpkı bir alkolik ile bir fıçı şarap arasındaki ilişki gibidir. Kaczynski bu durumu, şarabın “kararında kullanılırsa zararlı olmayacağı” hatta “küçük bir kadehin yararlı bile olabileceği” bahanesiyle kendini kandıran ve bir yudum aldıktan sonra felakete sürüklenen bir alkoliğin psikolojisi üzerinden temellendirir. Yazara göre teknolojinin “sadece faydalı kısımlarını”, “kontrollü ve kararında” kullanabileceğini iddia etmek, tıpkı bir alkoliğin tek bir kadehle yetinebileceğini iddia etmesi kadar kendini kandırmaktır ve sonu mutlak bir bağımlılıktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın 200. ve 201. paragraflarda kurduğu “teknoloji tuzağı” teorisinin psikolojik bir illüstrasyonudur. Makalenin ortalarındaki 121. paragrafta işlenen “Teknolojinin kötü yanları iyi yanlarından ayrılamaz” tezi ve 129. paragraftaki “Teknolojik gelişme yalnızca tek bir yönde ilerler, asla geri adım atmaz” kuralı, burada insan psikolojisinin zaaflarıyla birleştirilir. Kaczynski, teknolojiyi “azaltarak” veya “sınırlayarak” doğayla uyumlu hale getirmeyi hedefleyen tüm yeşil politikaları, reformist hareketleri ve ılımlı çevrecileri bu benzetmeyle toptan reddeder. Onlara göre sistem iyileştirilemez; tıpkı bir alkoliğin tedavisi için şarabın azaltılmasının değil, şarap fıçısının toptan yok edilmesinin gerekmesi gibi.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teknolojinin yarattığı konfor bağımlılığını son derece isabetli bir metaforla özetleyen bu kısa metin, yine de yazarın manifestosundaki o büyük paradoksu daha da görünür kılar:
204.
Devrimciler olabildiğince çok çocuk yapmalıdırlar.[52] Toplumsal tavırların büyük oranda genetik olduğunu gösteren güçlü bilimsel kanıtlar bulunmaktadır. Hiç kimse, bir toplumsal tavrın kişinin genetik yapısının doğrudan bir sonucu olduğunu iddia etmiyor. Fakat kişilik özelliklerinin kısmi olarak genetik olduğu ve bazı kişilik özelliklerinin, içinde yaşadığımız toplum bağlamında, bir insanı o ya da bu toplumsal tavra daha yakın kıldığı anlaşılmaktadır. Bu bulgulara yönelik itirazlar olmuştur, fakat itirazlar güçlü değildir ve ideolojik motivasyonlardan kaynaklanıyor gibidir. Her halükarda, çocukların ortalama olarak ebeveynleri ile benzer toplumsal tavırlara sahip olduğunu kimse inkar etmemektedir. Bizim bakış açımızdan, tavırların genetik olarak geçmesinin ya da çocuklukta ebeveynler tarafından öğretilmesinin hiçbir önemi yoktur. Her halükarda tavırlar, bir şekilde ebeveynlerden geçmektedir.
Demografik Strateji, Genetik Aktarım ve Yazarın Tarihi Geri Adımı
İki yüz dördüncü ve onu doğrudan tamamlayan iki yüz beşinci paragraflar, Kaczynski’nin devrimci hareketi geleceğe taşımak için önerdiği demografik (nüfus) stratejisini içerir. Yazarın buradaki orijinal (1995 tarihli) merkezi argümanı şudur: Devrimciler, nüfus artışından endişe etmeyi bir kenara bırakmalı ve olabildiğince çok çocuk yapmalıdırlar. Kaczynski bu kuralı tartışmalı bir önermeyle temellendirir: Toplumsal tavırların ve kişilik özelliklerinin önemli bir bölümü genetiktir; genetik olmasa dahi bu tavırlar çocuklukta ebeveynler tarafından öğretilerek bir şekilde yeni nesillere aktarılır. Yazara göre, teknoloji karşıtı isyankarlar “aşırı nüfus problemi” yüzünden çocuk yapmaktan kaçınırlarsa, dünyayı yalnızca endüstriyel sistemi destekleyen ve ona itaat eden insanlara (ve onların genlerine/kültürlerine) bırakmış olacaklardır. Ancak bu metindeki asıl sarsıcı nokta, yazarın 2016 yılında 204. paragrafa eklediği dipnottur. Kaczynski bu dipnotta “Bu cümleyi artık geri alıyorum” diyerek çok çocuk yapma tavsiyesinden tamamen vazgeçtiğini ilan eder. Gerekçesi ise oldukça pratiktir: Çocuk sahibi olan potansiyel devrimciler aile meselelerine o kadar fazla gömülürler ki, devrimci eyleme ayıracak enerjileri kalmaz ve harekete çok az fayda sağlarlar. Ayrıca yazar, sisteme karşı verilecek o nihai ölüm kalım savaşının gelecekteki nesiller tarafından değil, halihazırda hayatta bulunan insanlar tarafından yürütülmek zorunda olduğuna inandığını belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraflar, manifestonun “Strateji” bölümünde hareketin fiziksel ve biyolojik olarak nasıl hayatta kalacağına dair yapılmış tek değerlendirmedir. Yazar, radikal çevrecilerin en büyük hassasiyeti olan “küresel aşırı nüfus” problemini (205. paragrafta) radikal bir stratejik manevrayla devre dışı bırakır. Kaczynski zımnen şunu söyler: Nüfus krizini dert etmeyin, zaten endüstriyel sistem ortadan kaldırıldığında dünya nüfusu (teknoloji yokluğu nedeniyle) mecburen azalacaktır. Yani yazar 167. paragrafta itiraf ettiği o devasa ölçekli “insanlık yıkımını”, burada teknoloji karşıtlarının çok çocuk yapmasını meşrulaştıran soğukkanlı bir güvence olarak kullanır. 2016 yılında eklediği geri adım dipnotu ise, makalenin başlarında (51. ve 52. paragraflarda) sistemin “aile bağlarını bilerek zayıflattığını” savunduğu bölümlerle ironik bir bütünlük oluşturur. Yazar aslında sistemin fark ettiği o acı gerçeği bizzat kendisi de tecrübe etmiştir: Güçlü aile bağları ve çocuk yetiştirme sorumluluğu, bireyin herhangi bir makro sisteme (ister endüstriyel bir şirkete isterse yeraltındaki bir devrimci örgüte) radikal düzeyde hizmet etmesini engelleyen en büyük biyolojik/sosyolojik bariyerdir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimci stratejiyi önce “üremeye”, yıllar sonra ise “ailesiz bir adanmışlığa” bağlayan bu metinler, yazarın vizyonundaki çarpıcı çelişkileri ve indirgemeci mantığı açığa çıkarır:
205.
Sorun, endüstriyel sisteme isyan edebilecek insanların çoğunun aynı zamanda nüfus probleminden endişe etmeleri ve bu yüzden az sayıda çocuk yapmak ya da hiç çocuk yapmamak eğiliminde olmalarıdır. Böylece dünyayı endüstriyel sistemi destekleyen ya da en azından kabul eden insanlara bırakıyor olabilirler. Gelecek kuşak devrimcilerin gücünü garanti altına almak için mevcut neslin devrimcilerinin olabildiğince çok çocuk yapması gerekir. Böyle yaparak nüfus sorununu yalnızca çok küçük bir oranda kötüleştireceklerdir. Ve en önemli problem endüstriyel sistemden kurtulmaktır, çünkü endüstriyel sistem ortadan kaldırıldığında dünya nüfusu zorunlu olarak azalacaktır (167. paragrafa bakınız). Fakat endüstriyel sistem hayatta kalırsa yeni gıda üretim tekniklerini geliştirmeye devam edecektir ve bu da dünyanın nüfusunun neredeyse sonsuza kadar artmasına izin verebilecektir.
Nüfus Probleminin Araçsallaştırılması ve “Büyük Yıkım”ın Bir Çözüm Olarak Sunulması
Bir önceki değerlendirmemizde 204. paragraf ile birlikte kısmen değindiğimiz bu metin, yazarın “çok çocuk yapın” stratejisine yönelik muhtemel ekolojik/çevreci itirazları savuşturduğu kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Potansiyel devrimciler aşırı nüfus probleminden endişe duydukları için çocuk yapmaktan kaçınırlarsa, dünyayı yalnızca sisteme itaat edenlere bırakmış olurlar; bu yüzden nüfus sorununu dert etmeyi bırakıp olabildiğince çok çocuk yapmalıdırlar. Kaczynski bu tehlikeli tavsiyeyi sarsıcı bir gerekçeyle meşrulaştırır: Devrimcilerin üremesi aşırı nüfus sorununu sadece çok küçük bir oranda kötüleştirecektir; asıl önemli olan endüstriyel sistemden kurtulmaktır, çünkü sistem ortadan kaldırıldığında (teknoloji yokluğu sebebiyle) dünya nüfusu zaten zorunlu olarak azalacaktır. Aksine, sistem hayatta kalırsa yeni gıda üretim teknikleri geliştirmeye devam edecek ve bu da dünya nüfusunun neredeyse sonsuza kadar artmasına izin verecektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin manifestosunun en karanlık itiraflarından birinin (167. paragraftaki “sistemin çöküşü devasa sayıda insanın ölümüne sebep olacaktır” kabulünün) doğrudan stratejik bir mazerete dönüştürüldüğü yerdir. Yazar, kendi devrimcilerinin taşıdığı o muhtemel “ekolojik suçluluk duygusunu”, gelecekte yaşanacak devasa bir kitle katliamının (teknolojisiz kalıp açlıktan ölmenin) rahatlatıcı (!) garantisiyle gidermeye çalışmaktadır. Ayrıca bu metin, yazarın 200. paragrafta koyduğu o tavizsiz kuralın tam bir eylemsel uzantısıdır: Yegane hedef teknolojiyi yok etmektir, aşırı nüfus gibi varoluşsal bir küresel problem bile bu hedefin yanında önemsizdir ve devrimci ajandayı yavaşlatmasına izin verilemez.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın devrimci hareketin demografik büyümesini meşrulaştırmak için “büyük çöküşü” bir nüfus planlaması yöntemi olarak sunduğu bu nihilist metin, felsefi ve ahlaki açıdan devasa çöküşler barındırır:
206.
Devrimci strateji ile ilgili üzerinde kesinlikle ısrar ettiğimiz tek nokta, her şeyden önemli yegane hedefin modern teknolojinin ortadan kaldırılması olmak zorunda olduğu ve başka hiçbir hedefin bu hedef ile rekabet etmesine izin verilmemesi gerektiğidir. Diğer şeyler için devrimciler deneysel bir yaklaşım geliştirmelidirler. Eğer tecrübe, yukarıdaki paragraflarda yapılan önerilerin iyi sonuçlar vermediğini gösterirse bu öneriler göz ardı edilebilir.
Tek Hedefin Mutlaklaştırılması ve Taktiksel Esneklik (Pragmatizm)
İki yüz altıncı paragraf, Kaczynski’nin manifestosunun “Strateji” bölümünü sonlandırdığı ve kendi devrimci doktrininin en değişmez, nihai kuralını ilan ettiği kapanış metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Devrimci strateji konusunda kesinlikle taviz verilmeyecek tek nokta, modern teknolojinin ortadan kaldırılmasının yegane hedef olması ve başka hiçbir hedefin bu temel amaçla rekabet etmesine izin verilmemesidir. Kaczynski, bu mutlak dogmanın haricindeki diğer her şey için devrimcilerin “deneysel bir yaklaşım” geliştirmeleri gerektiğini emreder. Metnin en çarpıcı temellendirmesi ise yazarın kendi fikirlerine koyduğu şu şerhtir: Eğer tecrübe, yazarın önceki paragraflarda yaptığı stratejik önerilerin iyi sonuçlar vermediğini gösterirse, devrimciler bu önerileri tamamen göz ardı etmekte özgürdürler.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu tek paragraflık metin, manifestonun 200. ve 201. paragraflarında uzun uzadıya anlatılan “teknoloji tuzağı” teorisinin (toplumsal adalet gibi diğer insani hedeflerin devrimi yozlaştıracağı fikrinin) en saf ve rafine özetidir. Yazar burada, devrimci hareketi ideolojik bir sapmadan korumak için hedefi “tek bir düşmana” (teknolojiye) sabitlemektedir. Ancak aynı zamanda bu paragraf, Kaczynski’nin kendi teorik kurguları için hazırladığı zekice bir “çıkış kapısı” veya “feragatnamedir”. Yazar, masa başında ürettiği taktiklerin (örneğin 204. paragrafta verdiği “çok çocuk yapın” tavsiyesi veya 196. paragraftaki NAFTA’yı destekleme stratejisi gibi) pratik sahada çökeceğini önceden sezmişçesine, kendi yöntemlerinin feda edilebilir olduğunu ilan eder. Nitekim yazarın yıllar sonra 204. paragrafa eklediği ve “çok çocuk yapma tavsiyemi geri çekiyorum” dediği o meşhur dipnot, tam da 206. paragrafta kendisine tanıdığı bu “deneysel yanılma” hakkının bizzat kendi üzerindeki uygulamasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın hedefi kutsallaştırıp yöntemleri esnettiği bu kapanış paragrafı, ideolojisinin barındırdığı katı dogmatizm ile Makyavelist faydacılık arasındaki o keskin gerilimi açığa çıkarır:
Teknolojinin İki Türü
207.
Önerdiğimiz devrime karşı geliştirilecek bir itiraz, tarih boyunca teknolojinin her zaman ilerlediği (iddia bu şekildedir), hiçbir zaman gerilemediği, bu sebeple teknolojik gerilemenin mümkün olmadığı ve bu yüzden devrimin başarısızlığa mahkum olduğu olacaktır. Fakat bu iddia doğru değildir.
Teknolojik İlerlemenin “Kaçınılmazlığı” Miti ve Gerilemenin Mümkünlüğü
İki yüz yedinci paragraf, Kaczynski’nin makalesinin son ana bölümü olan “Teknolojinin İki Türü” başlığının girişini oluşturan oldukça kısa ama net bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Önerdiği devrime karşı yöneltilebilecek olan “teknolojinin tarih boyunca her zaman ilerlediği, hiçbir zaman gerilemediği ve bu yüzden teknolojik gerilemenin imkansız olduğu” şeklindeki yaygın iddia kesinlikle yanlıştır. Kaczynski, teknolojik ilerlemenin tersine çevrilemez ve durdurulamaz bir doğa yasası olduğu yönündeki bu determinist (kaderci) inancı reddederek, devriminin başarısızlığa mahkum olmadığını ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu giriş paragrafı, Kaczynski’nin makale boyunca savunduğu “sistemi yıkma” idealinin teorik olarak mümkün olduğunu kanıtlamak için attığı stratejik bir temeldir. Yazar daha önceki bölümlerde (özellikle 129. paragrafta), endüstriyel sistemin kendi mantığı içerisinde asla geri adım atmayacağını ve yalnızca daha fazla teknoloji yönünde ilerleyeceğini savunmuştu. Bu durum, okuyucuda haklı olarak “Eğer teknoloji sürekli ilerleyen yenilmez bir güçse, onu yıkma çabası baştan kaybedilmiş bir ütopya değil midir?” sorusunu uyandırmaktadır. Kaczynski bu paragrafta işte bu umutsuzluğa müdahale eder. 166. paragrafta verdiği “fabrikaları yıkın, teknik kitapları yakın” şeklindeki devrimci talimatın tarihi bir gerçekliğe dönüşebilmesi için, teknolojinin gerileyebileceğini ispatlamak zorundadır. Bu metin, yazarın bir sonraki paragrafta yapacağı o ünlü ayrımın (küçük-ölçekli teknoloji ile organizasyon-temelli teknoloji ayrımının) kapısını aralar.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Manifestonun nihai başarılabilirliğini savunan bu kısa paragraf, felsefi bir geçiş metni olmakla birlikte şu açılardan değerlendirilebilir:
208.
Teknolojiyi iki türe ayırıyoruz. Birisine küçük-ölçekli teknoloji, diğerine ise organizasyontemelli teknoloji adını vereceğiz. Küçük-ölçekli teknoloji, küçük ölçekli toplumlar tarafından bir dış yardım olmadan kullanılabilen teknolojidir. Organizasyon-temelli teknoloji, büyük ölçekli toplumsal organizasyona ihtiyaç duyan teknolojidir. Küçük-ölçekli teknolojinin gerilediğini gösteren önemli örneklerden haberdar değiliz.[53] Fakat organizasyon-temelli teknoloji, bağımlı olduğu toplumsal organizasyon çöktüğünde geriler. Örnek: Roma İmparatorluğu çöktüğünde Romalıların küçük-ölçekli teknolojisi devam etmiştir, çünkü her akıllı ve zanaattan anlayan köylü, örneğin bir su değirmeni yapabilir, her akıllı demirci Roma metotlarını kullanarak çelik yapabilir ve benzeri. Fakat Romalıların organizasyon-temelli teknolojileri gerilemiştir. Su kemerleri harabeye dönüşmüştür ve hiçbir zaman tekrar inşa edilmemişlerdir. Yol yapım teknikleri unutulmuştur. Romalıların sıhhî tesisat sistemleri unutulmuştur ve dolayısı ile yakın zamana kadar Avrupa şehirleri Roma zamanında olduğu kadar temiz olmamıştır.[54]
Teknolojinin İki Türü ve Roma İmparatorluğu Örneği Üzerinden “Gerileme” Teorisi
İki yüz sekizinci paragraf, Kaczynski’nin teknolojinin gerileyebileceğini ispatlamak için kurduğu teorik çerçevenin tam merkezidir. Yazarın buradaki temel argümanı şudur: Teknoloji tek bir bütün değildir; “küçük-ölçekli teknoloji” ve “organizasyon-temelli teknoloji” olarak ikiye ayrılmalıdır. Kaczynski bu ikisini şöyle tanımlar: Küçük-ölçekli teknoloji, yerel toplulukların dışarıdan bir yardım almadan kendi başlarına sürdürebildikleri teknolojidir; organizasyon-temelli teknoloji ise devasa toplumsal organizasyonlara bağımlı olan teknolojidir. Yazar, küçük-ölçekli teknolojinin tarihte gerilediğine dair bir örnek olmadığını kabul etse de, asıl vurucu tezini ilan eder: Organizasyon-temelli teknoloji, kendisine dayanak oluşturan toplumsal yapı (sistem) çöktüğünde kesinlikle geriler. Kaczynski bu teoriyi Roma İmparatorluğu’nun çöküşü ile temellendirir: Roma çöktüğünde zanaatkârların su değirmeni yapması veya çelik üretmesi (küçük-ölçekli teknoloji) devam etmiştir; fakat su kemerleri, karmaşık yol ağları ve sıhhi tesisat sistemleri (organizasyon-temelli teknoloji) yüzlerce yıl boyunca unutulmuş ve harabeye dönmüştür.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, bir önceki 207. paragrafta ortaya atılan “teknolojinin gerilemesi mümkündür” argümanının tarihsel ve sosyolojik kanıtıdır. Aynı zamanda Kaczynski’nin devrim stratejisinin neden “yeterli” olacağının teorik zeminini oluşturur. Yazar, “tüm fabrikaları veya makineleri tek tek yok etmenin” imkansız olduğunu bilmektedir. Ancak burada kurduğu “organizasyon-temelli teknoloji” kavramı sayesinde devrimcilere şu mesajı verir: Sizin tüm teknolojiyi yok etmenize gerek yok, yalnızca büyük toplumsal organizasyonu (sistemi) çökertin; o sistemin ayakta tuttuğu teknoloji, tıpkı Roma su kemerleri gibi kendiliğinden çürüyecek ve unutulacaktır. Bu ayrım, yazarın anarşist-ilkelci vizyonunu kurtaran zekice bir formüldür; çünkü devrimden sonra insanların basit aletler (küçük-ölçekli teknoloji) kullanarak hayatta kalmasına izin verirken, modern endüstriyi (organizasyon-temelli teknolojiyi) yok olmaya mahkum eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Teknolojiyi “üretim ilişkileri” (organizasyon) üzerinden okuyan ve tarihsel bir örnekle destekleyen bu isabetli analiz, günümüz koşullarına uyarlandığında ciddi boşluklar barındırır:
209.
Teknolojinin her zaman ilerliyor gibi görünmesinin sebebi, muhtemelen, Sanayi Devrimi’nden bir ya da iki yüzyıl öncesine kadar çoğu teknolojinin küçük-ölçekli teknoloji olmasındandır. Fakat Sanayi Devrimi’nden beri geliştirilen çoğu teknoloji, organizasyon tabanlı teknolojidir. Örneğin buzdolabı. Fabrikada üretilmiş parçalar ya da modern takım tezgahları olmadan birkaç yerel zanaatçının bir buzdolabı yapması imkansızdır. Eğer mucizevi bir şekilde bir buzdolabı yapmayı başarırlarsa güvenilir bir elektrik kaynağı olmadan buzdolabı hiçbir işlerine yaramaz. Dolayısı ile bir baraj inşa etmeleri ve bir jeneratör yapmaları gerekir. Jeneratörler büyük miktarlarda bakır tele ihtiyaç duyarlar. Bu telleri modern makineler olmadan üretmeyi denediğinizi hayal edin. Ve buzdolabı için uygun gazı nereden bulacaklar? Tıpkı buzdolabının icat edilmesinden önce yapıldığı gibi, bir buzhane inşa etmek ya da yiyecekleri kurutarak veya tuzlayarak saklamak çok daha kolay olacaktır.
İlerleme Yanılgısı, Sanayi Devrimi ve “Buzdolabı” Örneği
İki yüz dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde teorik olarak kurduğu “organizasyon-temelli teknoloji” kavramını doğrudan modern döneme ve gündelik hayata uyarladığı çok somut bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknolojinin tarih boyunca her zaman ilerliyor gibi görünmesinin tek sebebi, Sanayi Devrimi’nden önceki dönemlerde teknolojinin ezici çoğunluğunun “küçük-ölçekli” olmasıdır; ancak Sanayi Devrimi’nden bu yana geliştirilen teknolojilerin neredeyse tamamı devasa organizasyonlara bağımlıdır. Kaczynski bu durumu “buzdolabı” örneğiyle temellendirir: Yerel bir zanaatkarın fabrika parçaları olmadan modern bir buzdolabı üretmesi imkansızdır. Mucizevi bir şekilde üretse bile, bu aletin çalışması için bir baraja, o barajdaki jeneratörlere, jeneratörler için devasa miktarda bakır tele ve soğutucu gaza ihtiyaç vardır. Yazar, tüm bu modern tedarik zinciri (sistem) olmadan buzdolabını çalıştırmaya çalışmaktansa; yiyecekleri tuzlayarak, kurutarak veya eski usul bir buzhane inşa ederek saklamanın çok daha kolay olacağı sonucuna varır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin genelinde devrimcilere vermeye çalıştığı “Yıkım mümkündür ve kalıcı olacaktır” garantisinin en pratik ispatıdır. Bir önceki 208. paragrafta Roma İmparatorluğu’nun su kemerleri üzerinden kurulan tarihsel analoji, burada buzdolabı (ve dolaylı olarak tüm modern elektrikli aletler) üzerinden günümüze taşınır. Kaczynski, 166. paragrafta devrimcilere “sistemi çökertecek gerilimler yaratmayı ve fabrikaları yıkmayı” emretmişti. Bu metin okuyucuya zımnen şunu söyler: Milyarlarca teknolojik aleti tek tek yok etmenize gerek yoktur; fişi çektiğinizde (büyük organizasyonu çökerttiğinizde) o aletlerin hepsi anında işe yaramaz birer çöp yığınına dönüşecek ve insanlar mecburen eski, otonom hayatta kalma pratiklerine (yiyecekleri tuzlayarak saklamaya) geri döneceklerdir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Modern teknolojinin devasa ve karmaşık tedarik zincirlerine olan yaşamsal bağımlılığını son derece basit ve haklı bir “buzdolabı” örneğiyle açıklayan bu metin, yine de post-apokaliptik (çöküş sonrası) bir senaryoda ortaya çıkacak gerçeklikler konusunda bazı yanılgılar barındırır:
210.
Dolayısı ile endüstriyel sistem tamamen ortadan kalktığında, buzdolabı teknolojisinin hızlı bir şekilde ortadan kaybolacağı açıktır. Aynı şey diğer organizasyon-temelli teknolojiler için de geçerlidir. Ve bu teknolojiler, yaklaşık bir nesillik bir zaman dilimi boyunca ortadan kalktığında, onları tekrar inşa etmek yüzyıllar sürecektir. Tıpkı en başta inşa etmenin yüzyıllar sürdüğü gibi. Geride kalan teknik kitaplar çok az sayıda ve dağılmış olacaktır. Endüstriyel bir toplum, dışarıdan yardım olmadan sıfırdan inşa ediliyorsa ancak belirli aşamalarda inşa edilebilir: Alet yapmak için aletlere, onları yapmak için başka aletlere, onları yapmak için başka aletlere ihtiyacınız vardır… Toplumsal organizasyonda uzun bir ilerleme ve ekonomik kalkınma süreci zorunludur. Ve teknoloji karşıtı bir ideolojinin olmadığı durumlarda dahi, herhangi bir kişinin endüstriyel toplumu tekrar inşa etmek isteyeceğine inanmak için bir sebep yoktur. “İlerleme” kavramına duyulan şevk, toplumun modern biçimine has bir fenomendir ve 17. yüzyıl civarlarından önce var olmamış gibidir.[55]
Çöküşün Kalıcılığı, “Alet Yapan Aletler” ve İlerleme Mitinin Reddi
İki yüz onuncu paragraf, Kaczynski’nin endüstriyel sistemin yıkılmasının ardından “sistemin hemen geri geleceği” yönündeki korkuları (veya itirazları) savuşturduğu yerdir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Endüstriyel sistem tamamen ortadan kalktığında organizasyon-temelli teknolojiler hızlıca yok olacak ve bunları yeniden inşa etmek (tıpkı en başta olduğu gibi) yüzyıllar sürecektir. Kaczynski bu kalıcılık iddiasını mekanik ve aşamalı bir mantıkla temellendirir: Endüstri dışarıdan bir yardım olmadan ancak belirli aşamalarla inşa edilebilir; çünkü “alet yapmak için aletlere, onları yapmak için de başka aletlere” ihtiyaç vardır. Yazar, teknik kitapların azınlıkta kalacağını ve dağılacağını öngörür. Ancak daha da vurucu olan felsefi temellendirmesi şudur: Teknoloji karşıtı bir ideoloji olmasa dahi, insanların endüstriyi yeniden kurmak isteyeceklerini düşünmek için bir sebep yoktur; çünkü “ilerleme” arzusu insan doğasında içkin bir güdü değil, 17. yüzyıldan itibaren ortaya çıkan modern topluma has bir fenomendir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 165. ve 166. paragraflarda bahsettiği “çöküş sonrası sistemi yeniden canlandırmayı imkansız kılma” ve “fabrikaları yıkıp teknik kitapları yakma” stratejisinin teorik garantisidir. Yazar okuyucusuna şunu söyler: Bir kere fişi çektiğinizde ve bir nesil boyunca bu aletleri kullanılmaz hale getirdiğinizde, sistemin kendi kendini tekrar toparlaması teknik olarak imkansızlaşacaktır. Ayrıca yazar, “ilerleme” kavramının yalnızca modern bir yanılsama olduğunu söyleyerek, makalenin başlarında (33-44. paragraflar) işlediği “Güç Süreci” tezine atıfta bulunur. İlkel insanın doğal ortamında zaten yeterince tatmin edici bir hayat sürdüğünü ve modern anlamda sürekli büyüyen, hiç durmayan bir “teknolojik ilerleme” tutkusunun insanın doğal psikolojisinde bulunmadığını iddia eder.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yıkımın kalıcılığını tedarik zincirlerinin (“alet yapan aletlerin”) aşamalı yapısına dayandıran bu analiz kısmen isabetli olsa da, post-apokaliptik bir senaryodaki insan tepkisi ve bilginin doğası hakkında büyük boşluklar barındırır:
211.
Orta Çağlar’ın sonunda, hemen hemen eşit derecede “ilerlemiş” dört medeniyet bulunuyordu: Avrupa, İslam dünyası, Hindistan ve Uzak Doğu (Çin, Japonya, Kore). Bu medeniyetlerin üçü az ya da çok sabit kalmıştır ve yalnızca Avrupa dinamik bir hale gelmiştir. Kimse Avrupa’nın o yıllarda neden dinamik hale geldiğini bilmiyor; tarihçiler çeşitli teoriler geliştirmişlerdir, fakat bunlar yalnızca spekülasyondur. Her halükârda, teknolojik bir toplum biçimine doğru hızlı bir gelişmenin yalnızca belirli özel koşullar altında gerçekleştiği açıktır. Bu sebeple, uzun sürecek bir teknolojik gerilemenin gerçekleştirilemeyeceğini düşünmek için bir sebep yoktur.
Teknolojik Gelişmenin Tarihsel İstisnailiği ve “Kalıcı Gerileme” Umudu
İki yüz on birinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde savunduğu “sistem yıkıldığında yüzyıllar boyunca yeniden kurulamaz” tezini tarihsel bir kıyaslama ile desteklediği kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Teknolojik bir toplum biçimine doğru hızlı bir gelişme, her zaman ve her yerde kendiliğinden ortaya çıkan bir doğa yasası değil, yalnızca belirli ve nadir “özel koşullar” altında gerçekleşen tarihsel bir istisnadır. Kaczynski bu iddiasını Orta Çağ’ın sonundaki dünyayı örnek göstererek temellendirir: O dönemde Avrupa, İslam dünyası, Hindistan ve Uzak Doğu (Çin, Japonya, Kore) olmak üzere birbirine eşit derecede “ilerlemiş” dört büyük medeniyet bulunuyordu; ancak bunlardan üçü sabit kalırken yalnızca Avrupa dinamik bir hale gelerek teknolojik devrimi gerçekleştirmiştir. Yazar, Avrupa’nın neden dinamikleştiğini kimsenin tam olarak bilmediğini ve bunun “çeşitli spekülasyonlardan” ibaret olduğunu iddia eder. Vardığı nihai sonuç ise devrimcilere büyük bir umut aşılar: Mademki teknolojik sıçrama böylesine nadir ve bilinmeyen özel koşullara bağlıdır, o halde sistemi yıktığımızda uzun sürecek bir teknolojik gerilemenin gerçekleştirilemeyeceğini düşünmek için hiçbir sebep yoktur.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 207. paragrafta başlattığı “teknolojinin ilerlemesi durdurulamaz bir kader değildir” tezinin tarihsel kanıtıdır. 208. paragrafta Roma İmparatorluğu’nun çöküşü üzerinden organizasyon-temelli teknolojilerin gerileyebileceğini ispatlayan yazar; 210. paragrafta da “alet yapan aletlerin” yokluğunda sistemin sıfırdan inşasının yüzyıllar alacağını öne sürmüştü. 211. paragraf ise bu argüman zincirinin zirvesidir. Yazar okuyucuya şu mesajı verir: Teknolojik ilerleme insanlığın doğal ve engellenemez bir güdüsü olsaydı, Orta Çağ’daki diğer üç büyük medeniyet de (İslam dünyası, Çin, Hindistan) Avrupa gibi endüstrileşirdi. Yazar, endüstrileşmeyi “nadir rastlanan bir tarihsel kaza” olarak kurgulayarak, bu kazayı geri çevirmenin (devrimin) kalıcı olacağına dair kendi takipçilerini ikna etmeye çalışır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın, teknolojik gelişmeyi nadir bir fenomene indirgeyerek devrimin kalıcılığını savunduğu bu tarihsel okuma, post-apokaliptik bir senaryoyu değerlendirirken çok ciddi mantıksal yanılgılara düşer:
212.
Toplum, sonunda tekrar endüstriyel-teknolojik bir biçime doğru gelişecek mi? Belki, fakat bunu kafaya takmanın bir faydası yok; çünkü beş yüz ya da bin yıl sonra gerçekleşecek gelişmeleri tahmin edemeyiz ya da onları kontrol edemeyiz. Bu problemlerle o yıllarda yaşayacak insanların ilgilenmesi gerekir.
Çöküşün Geçiciliği İhtimali ve Gelecek Nesillere Karşı Sorumsuzluk (Pragmatik Kapanış)
İki yüz on ikinci paragraf, kaynaklardaki manifestonun “Teknolojinin İki Türü” adlı ana bölümünü sonlandıran ve yazarın gelecekle ilgili en pragmatik (ve belki de en kayıtsız) itirafını barındıran oldukça kısa bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Toplumun devrimden sonra nihayetinde tekrar endüstriyel-teknolojik bir biçime dönme ihtimali vardır, ancak bunu kafaya takmanın hiçbir faydası yoktur. Kaczynski bu umursamaz tavrını basit bir tarihsel acizlikle temellendirir: İnsanlar 500 ya da 1000 yıl sonra gerçekleşecek gelişmeleri ne tahmin edebilirler ne de kontrol edebilirler; dolayısıyla o çağın problemleri, o çağda yaşayacak olan insanların kendi meselesidir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin son birkaç metindir kurmaya çalıştığı “teknolojik gerilemenin kalıcılığı” tezinin (208, 209, 210 ve 211. paragraflar) mantıksal bir sigortasıdır. Yazar, 210. paragrafta “sistem bir kez yıkılırsa, onu yeniden inşa etmek yüzyıllar sürer” diyerek devriminin uzun vadeli garantisini vermişti. 211. paragrafta ise endüstrileşmenin bir doğa yasası değil, yalnızca bir “tarihsel istisna” olduğunu savunmuştu. 212. paragrafta ise tüm bu iddialarına rağmen ortaya çıkabilecek o son şüpheye (“Ya her şeye rağmen makineyi tekrar icat ederlerse?”) cevap verir. Yazar adeta şunu söyler: Ben size en az beş yüz yıllık bir “teknolojisiz dönem” vadediyorum. O noktadan sonra sistemin tekrar kurulup kurulmayacağı bizim boyumuzu aşan bir konudur. Bu yaklaşım, yazarın 206. paragrafta “Strateji” bölümünü bitirirken söylediği “tecrübe işe yaramadığını gösterirse önerilerimi boş verebilirsiniz” şeklindeki pragmatik tavrının zaman boyutuna uyarlanmış halidir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın devrim sonrası dönemi tartışmayı beş yüzyıllık bir ufuk çizgisiyle sınırladığı bu kapanış metni, kendi devrimci etiği bağlamında çok derin çelişkiler barındırır:
Solculuk Tehlikesi
213.
Solcular ya da benzer psikolojik tipte olan insanlar, isyan etmek ya da bir harekete mensup olmak ihtiyacı içerisinde oldukları için, genellikle, hedefleri ve mensupları en başta solcu olmayan isyankar ve aktivist hareketlere ilgi duyarlar. Bunun sonucunda oluşan solcu akını, solcu olmayan bir hareketi kolaylıklı solcu bir hareket haline getirebilir; böylece solcu hedefler, hareketin orijinal hedeflerini tahrif eder ve onların yerine geçer.
Solcu Sızması, Hedef Sapması ve Hareketlerin Gasp Edilişi
İki yüz on üçüncü paragraf, Kaczynski’nin manifestosunun kapanış ana bölümü olan “Solculuk Tehlikesi” başlığının giriş metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solcular veya bu psikolojik tipe sahip insanlar, isyan etme ve bir harekete ait olma ihtiyaçları nedeniyle, en başta solcu olmayan isyankar ve aktivist hareketlere sızma (onlara ilgi duyma) eğilimindedirler. Kaczynski bu durumu adeta “asalak/parazitik” bir sosyolojik dinamik olarak tanımlar: Harekete yönelik bu solcu akını, aslen solcu olmayan bir hareketi kolayca solcu bir yapıya dönüştürür ve nihayetinde solcu hedefler, o hareketin orijinal amaçlarını tahrif ederek onların yerini alır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, manifestonun ta en başında (6-23. paragraflar) yapılan detaylı “Modern Solculuğun Psikolojisi” analizinin pratik (ve devrimci eylem açısından tehlikeli) sonucudur. Yazar daha önce solcuların, bireysel otonomiden yoksun oldukları için kolektif bir kitle hareketiyle özdeşleşerek güç arayışına girdiklerini belirtmişti. Burada ise bu psikolojik ihtiyacın, çevre veya anti-teknoloji gibi hareketleri nasıl içeriden çürüteceği uyarısını yapar. Aynı zamanda bu metin, 200. paragraftaki “teknolojiyi yok etmek yegane hedef olmalıdır” kuralının koruyucu kalkanıdır. Kaczynski’ye göre solcular bir harekete sızdıklarında “toplumsal adalet”, “eşitlik” veya “azınlık hakları” gibi konuları hareketin merkezine taşıyacak ve yazarın daha önce bir “teknoloji tuzağı” olarak ilan ettiği o yozlaşmaya sebep olacaklardır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimci hareketin “ideolojik saflığını” korumak adına sol ideolojiyi sinsi bir tehdit olarak kodlayan bu metin, yazarın kendi siyasi stratejisini baltalayabilecek bazı zafiyetler barındırır:
214.
Bunu önlemek için, doğayı yücelten ve teknolojiye karşı çıkan bir hareket, kararlı bir solcu karşıtı duruş sergilemelidir ve solcular ile her türlü işbirliğinden kaçınmalıdır. Solculuk uzun vadede vahşi doğa ile, insan özgürlüğü ile ve modern teknolojinin ortadan kaldırılması ile uyumsuzdur. Solculuk kolektivisttir, tüm dünyayı (hem doğayı hem de insan ırkını) birleşmiş bir bütünde bir araya toplamak ister. Fakat bu, doğanın ve insan yaşamının organize toplum tarafından yönetilmesi demektir ve bunun için gelişmiş teknoloji gereklidir. Uzun mesafeli hızlı ulaşım ve iletişim olmadan birleşmiş bir dünyaya sahip olamazsınız, gelişmiş psikolojik teknikler olmadan her insanın birbirini sevmesini sağlayamazsınız, gerekli teknolojik alt yapı olmadan “planlı bir topluma” sahip olamazsınız. Hepsinden önemlisi, solculuk güce duyulan ihtiyaç ile hareket eder ve solcu, gücü kolektif bir şekilde, bir kitle hareketi ile ya da bir organizasyonla özdeşleşerek elde etmeye çalışır. Solculuk teknolojiden vazgeçecek gibi değildir, çünkü teknoloji çok değerli bir kolektif güç kaynağıdır.
Solcularla İşbirliği Yasağı ve “Kolektivizm = Teknoloji” Denklemi
İki yüz on dördüncü paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde başlattığı “solcu sızması” paranoyasını kati bir devrimci kurala dönüştürdüğü kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Doğayı yücelten ve teknolojiye karşı çıkan bir hareket, kararlı bir solcu-karşıtı duruş sergilemeli ve solcularla her türlü işbirliğinden kaçınmalıdır. Kaczynski bu mutlak yasağı, solculuğun doğası ile teknolojinin doğası arasındaki kopmaz bağ üzerinden temellendirir. Yazara göre solculuk kolektivisttir; tüm dünyayı, doğayı ve insanlığı “birleşmiş bir bütün” olarak organize etmek, “planlı bir toplum” kurmak ve herkesin birbiriyle uyum içinde yaşamasını (birbirini sevmesini) sağlamak ister. Ancak bu çapta küresel bir organizasyon; uzun mesafeli hızlı ulaşım, iletişim ağları ve insan davranışını kontrol edecek gelişmiş psikolojik teknikler (yani ağır bir teknolojik altyapı) olmadan kesinlikle başarılamaz. Daha da önemlisi, solcu kişi kendi şahsi güçsüzlüğünü büyük bir “kolektif hareketle” özdeşleşerek aşmaya çalıştığı için güce açtır ve teknoloji de muazzam bir kolektif güç kaynağı olduğu için solcular teknolojiden asla vazgeçmeyeceklerdir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalenin en başındaki “Modern Solculuğun Psikolojisi” (6-23. paragraflar) bölümünde ortaya attığı teşhislerin, siyasi bir stratejiye tahvil edilmesidir. Kaczynski, solcuları “aşırı-toplumsallaşmış” ve gücü ancak büyük organizasyonlar (devlet ya da kitle partisi) üzerinden kullanabilen “otonomi yoksunu” karakterler olarak çizmişti. Ayrıca 200. ve 201. paragraflarda, toplumsal adalet ve eşitlik gibi hedeflerin mecburen teknolojiyi ayakta tutmayı gerektirdiği için birer “teknoloji tuzağı” olduğunu ilan etmişti. İşte 214. paragraf, bu “teknoloji tuzağının” bizzat solcuların bedeni ve ideolojisi üzerinden işlediğini iddia eder. Kaczynski’ye göre solculuk; endüstriyel sistemin bir alternatifi değil, tam aksine teknolojiyi ve planlamayı merkeze alarak onu daha da baskıcı ve bütünleşik hale getirecek olan “baş düşmandır”.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Sol ideolojiyi salt bir teknoloji tapıncı ve totaliter bir organizasyon sevdasına indirgeyen bu metin, yazarın kendi anarşist/ilkelci kurgusunu korumak adına yaptığı ciddi çarpıtmaları barındırır:
215.
Anarşist de[56] güç arar, fakat anarşist gücü bireysel bazda ya da küçük gruplar bazında arar; bireylerin ya da küçük grupların kendi hayatlarının koşullarını kontrol edebilmesini ister. Teknolojiye karşı çıkar çünkü teknoloji, küçük grupları büyük organizasyonlara bağımlı kılar.
Anarşizm Tanımı, Otonomi İdeali ve Kimliğin İflası
İki yüz on beşinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde (214. paragrafta) anlattığı “kolektivist ve teknoloji sevdalısı” solcu tipine karşı, kendi idealindeki devrimciyi (yani o günkü tanımıyla anarşisti) konumlandırdığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solcular gibi anarşistler de güç ararlar; fakat anarşist gücü kolektif bir yığın olarak değil, bireysel bazda ya da küçük gruplar bazında arar ve bireylerin kendi hayat koşullarını kontrol edebilmesini (otonomiyi) hedefler. Yazar, anarşistin teknolojiye karşı çıkmasının temel sebebinin, teknolojinin küçük grupları otonomiden mahrum bırakarak büyük organizasyonlara bağımlı kılması olduğunu belirtir. Ancak bu paragrafı asıl çarpıcı kılan şey metnin kendisinden ziyade, yazarın bu paragrafa eklediği iki farklı dipnottur. 1995 tarihli ilk dipnotta yazar, “şiddeti reddeden anarşistlerin” kendisini (FC – Freedom Club) anarşist olarak görmeyeceklerini ve şiddet yöntemlerini onaylamayacaklarını baştan itiraf eder. Fakat asıl sarsıcı olan, 2016 yılında eklediği ikinci dipnottur: Kaczynski, 1995 yılında yalnızca “bilinen bir politik kimliğe sahip olmanın avantajlı olacağını düşündüğü için” anarşist kimliğini kullandığını, ancak günümüz anarşistlerinin “hiçbir amaç için faydalı olamayacak bir sürü beceriksiz ve hayalci” olduklarını öğrendiğini belirterek anarşist kimliğini tümüyle reddettiğini ilan eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başında kurduğu “Güç Süreci” (Power Process) ve “Otonomi” (33-44. paragraflar) konseptlerinin ideal bir siyasi kimliğe büründürülme çabasıdır. Yazar solculuğu, kendi şahsi güçsüzlüğünü ve aşağılık duygusunu büyük bir organizasyonla (kolektif ile) özdeşleşerek aşmaya çalışan hastalıklı bir psikoloji olarak tanımlamıştı. Bu paragrafta ise, gücü doğrudan “kendi hayatını idame ettirebilme” (otonomi) olarak tanımlayarak, doğaya dönüş idealini felsefi bir temele oturtur. Ancak 2016 yılındaki dipnot, manifestonun bütünü açısından devasa bir kırılmadır. Tıpkı 204. paragraftaki “çok çocuk yapın” demografik stratejisinden yıllar sonra vazgeçmesi gibi, Kaczynski burada da hareketinin siyasi etiketinden (anarşizmden) tamamen vazgeçer. Bu durum, yazarın savunduğu sistem karşıtı “Vahşi Doğa” idealinin, mevcut hiçbir siyasi şablona veya muhalif harekete sığdırılamayacak kadar izole bir yapıda olduğunu gösterir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kendi idealindeki otonomi arayışını tanımladığı ve sonrasında bu tanımın siyasi etiketinden kasten vazgeçtiği bu metin, yazarın ideolojik inşasındaki büyük çelişkileri ve kibri gözler önüne serer:
216.
Bazı solcular teknolojiye karşı çıkıyor gibi gözükebilirler, fakat bunu muhalefette oldukları sürece ve teknolojik sistem solcu olmayan kişiler tarafından kontrol edildiği sürece yaparlar. Eğer solculuk toplumda egemen hale gelirse ve teknolojik sistem solcuların elinde bir araç haline gelirse onu büyük bir coşku ile kullanacaklar ve gelişmesini teşvik edeceklerdir. Böyle yaparak, solculuğun tarihte birçok kez yapmış olduğu bir şeyi tekrar etmiş olacaklardır. Bolşevikler Rusya’da muhalefetteyken, sansüre ve gizli polise sert bir şekilde karşı çıkmışlardır, azınlıkların kendi kaderlerini tayin hakkını savunmuşlardır vb. Fakat gücü ele geçirir geçirmez, daha sıkı bir sansür uygulamışlar ve çarların döneminde olduğundan çok daha acımasız bir gizli polis servisi kurmuşlar ve azınlıkları, en azından çarların yaptığı kadar ezmişlerdir. Birleşik Devletler’de birkaç on yıl öncesine kadar solcular üniversitelerimizde azınlıktayken, solcu profesörler akademik özgürlüklerin amansız birer savunucusuydular; fakat günümüzde, solcuların egemen hale geldiği üniversitelerimizde, herkesin akademik özgürlüğünü elinden almaya hazır olduklarını göstermişlerdir. (Buna “politik doğruculuk” denir.) Aynı şey solcular ve teknoloji için de yaşanacaktır: Teknolojinin kontrolünü ele geçirdiklerinde, başka herkese baskı uygulamak için onu kullanacaklardır.
Solcuların Sahte Teknoloji Karşıtlığı ve İkiyüzlü Güç Pratiği
İki yüz on altıncı paragraf, Kaczynski’nin teknolojiye karşı çıkan (veya öyle görünen) bazı solcuların niyetlerini sorguladığı ve onların bu muhalif tavırlarını bir “taktiksel ikiyüzlülük” olarak ifşa ettiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Bazı solcular teknolojiye yalnızca muhalefette oldukları ve teknolojik sistem solcu olmayanlar tarafından yönetildiği sürece karşı çıkarlar; eğer gücü ele geçirirlerse, bu teknolojiyi büyük bir coşkuyla başka herkese baskı uygulamak için kullanacaklardır. Kaczynski bu tehlikeli döngüyü iki tarihsel/sosyolojik örnekle temellendirir: Birincisi, Rusya’daki Bolşeviklerin muhalefetteyken Çarlık sansürüne ve gizli polisine karşı çıkıp, gücü ele geçirdiklerinde eskisinden çok daha acımasız bir gizli polis (Çeka/KGB) kurmaları ve azınlıkları ezmeleridir. İkincisi ise, Amerika’daki üniversitelerde azınlıkken “akademik özgürlükleri” savunan solcu profesörlerin, bugün üniversitelerde egemen güce ulaştıklarında “politik doğruculuk” adı altında herkesin akademik özgürlüğünü ellerinden almalarıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başında (6-23. paragraflar) kurduğu “Solculuğun Psikolojisi” tezini devrimci stratejiye doğrudan bağladığı bir uyarı levhasıdır. Yazar, solcuların asıl derdinin sistemin baskıcılığı değil, “o baskı aygıtını kimin yönettiği” olduğunu iddia etmektedir. 214. paragrafta solculuğu “kolektivist ve dolayısıyla teknolojiye muhtaç” bir yapı olarak tanımlayan yazar; burada da devrimcilere şu pratik dersi verir: Sokakta veya kampüste sistemin teknolojisine (veya nükleer güce, endüstriyel kirliliğe) karşı çıkan solculara aldanmayın; onların derdi makineyi parçalamak değil, makinenin direksiyonuna geçmektir. Bu metin aynı zamanda, yazarın 194. paragrafta devrimcilere “siyasi iktidarı (politik gücü) ele geçirmekten kaçının” şeklindeki uyarısının, solcular üzerinden yapılmış bir sağlamasıdır; çünkü gücü ele geçirmek, muhalif idealleri her zaman yozlaştırmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Solcuların güç ile olan pragmatik ve yozlaştırıcı ilişkisini tarihsel bir patern üzerinden okuyan bu metin, bazı isabetli tespitler barındırmakla birlikte kendi içinde ciddi çelişkilere ve aşırı genellemelere sahiptir:
217.
Daha önceki devrimlerde güce en çok aç olan solcular birçok kez solcu olmayan devrimciler ve daha özgürlükçü eğilimlere sahip solcularla ilk başlarda işbirliği içerisine girdiler, ancak daha sonra gücü kendileri ele geçirmek için onlara ihanet ettiler. Robespierre Fransız Devrimi’nde bunu yaptı, Bolşevikler aynı şeyi Rus Devrimi’nde yaptılar, Komünistler bunu 1938 yılında İspanya’da ve Castro ve takipçileri Küba’da yaptılar. Solculuğun tarihine bakılınca, solcu olmayan devrimcilerin günümüzde solcularla işbirliği yapmaları tamamen aptallık olacaktır.
Tarihsel İhanetler, Devrimin Gaspı ve İşbirliğinin “Aptallığı”
İki yüz on yedinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde başlattığı “solcuların gücü ele geçirme taktiği” analizini tarihsel örneklerle pekiştirdiği ve devrimcilere yönelik nihai uyarısını yaptığı kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Tarih boyunca güce en çok aç olan solcular, en başta solcu olmayan devrimcilerle ya da daha özgürlükçü solcularla işbirliği yapsalar da, sonunda gücü tek başlarına ele geçirmek için daima müttefiklerine ihanet etmişlerdir. Kaczynski bu ihanet döngüsünü dört spesifik tarihsel örnekle temellendirir: Fransız Devrimi’nde Robespierre’in, Rus Devrimi’nde Bolşeviklerin, 1938’de İspanya İç Savaşı’nda Komünistlerin ve Küba’da Castro ile takipçilerinin, kendi devrimci müttefiklerine yaptıklarını hatırlatır. Vardığı nihai, kestirip atıcı sonuç ise şudur: Solculuğun bu ihanetlerle dolu tarihine bakıldığında, solcu olmayan devrimcilerin günümüzde solcularla işbirliği yapması “tamamen aptallık” olacaktır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin “Solculuk Tehlikesi” adlı son ana bölümünde kurduğu paranoyak ama kendi içinde tutarlı stratejinin pratik bir özetidir. 214. paragrafta “solcularla asla işbirliği yapmayın” kuralını felsefi olarak (solculuğun kolektivizm ve teknolojiyle olan bağı üzerinden) kuran yazar, 216. paragrafta solcuların muhalefetteyken özgürlükçü görünüp gücü ele geçirdiklerinde ellerindeki teknolojik veya devlet aygıtıyla zalimleştiğini söylemişti. 217. paragraf ise bu teorik uyarıların tarihsel kanıt dosyasıdır. Kaczynski, kendi kurmak istediği teknoloji karşıtı “vahşi doğa” devriminin, tıpkı Fransız veya Rus devrimleri gibi, solcu ve örgütlü bir elit tarafından gasp edilmesinden ölesiye korkmaktadır. Bu metin, kendi devrimci hücrelerini sol ideolojiye karşı izole etmek ve onları bu “sinsi düşmana” karşı bağışık kılmak için yazılmış bir reçetedir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimci hareketlerdeki hizip çatışmalarını ve gücün otoriter radikallerin elinde merkezileşmesi sorununu isabetli tarihsel örneklerle yakalayan bu metin, yine de yazarın tarihsel indirgemeciliğini ve kendi hareketini marjinalleştiren zaaflarını barındırır:
218.
Bazı düşünürler, solculuğun bir tür din olduğuna işaret etmişlerdir. Solculuk kelimenin tam manasıyla bir din değildir, çünkü solcu doktrin doğa üstü bir varlığın mevcudiyetini şart olarak öne sürmez. Fakat solcu için solculuk, bazı insanlar için dinin oynadığına çok benzer psikolojik bir rol oynar. Solcunun, solculuğa inanmaya ihtiyacı vardır; solculuk onun psikolojik ekonomisinde hayati bir rol oynar. İnanışlarının mantık ya da gerçekler ile değiştirilmesi mümkün değildir. Solculuğun ahlaki olarak, büyük harflerle DOĞRU olduğuna dair derin bir inanışı vardır ve solcu ahlakı herkese empoze etmenin kendisinin yalnızca hakkı değil, aynı zamanda görevi olduğunu da düşünür. (Yine de, “solcu” olarak tabir ettiğimiz birçok insan kendisini solcu olarak düşünmez ve inanç sistemlerini solculuk olarak tanımlamaz. “Solculuk” terimini feminizm, gay hakları, politik doğruculuk vb. hareketleri içeren inanç yelpazesini ifade edecek daha iyi bir kelime bulamadığımız için ve bu hareketler eski sol ile çok güçlü bir bağlantıya sahip olduğu için kullanıyoruz. Bakınız 227 – 230. paragraflar.)
Solculuğun Yarı-Dini (Quasi-Religious) Karakteri ve Dogmatizm
İki yüz on sekizinci paragraf, Kaczynski’nin solculuğu yalnızca politik bir ideoloji olarak değil, adeta dogmatik bir inanç sistemi olarak tanımladığı kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solculuk kelimenin tam anlamıyla doğaüstü bir varlığa inanan bir din olmasa da, solcular için dinin oynadığına çok benzer psikolojik bir rol oynar. Kaczynski’ye göre solcunun bu ideolojiye inanmaya psikolojik olarak ihtiyacı vardır; dolayısıyla bu inançların mantık ya da gerçekler ile değiştirilmesi mümkün değildir. Solcu, kendi ahlak anlayışının mutlak ve tartışılamaz şekilde büyük harflerle “DOĞRU” olduğuna inanır ve bu ahlakı herkese empoze etmeyi kendisi için hem bir hak hem de bir görev olarak görür. Yazar ayrıca, “solculuk” terimini klasik anlamının ötesine taşıyarak; feminizm, eşcinsel hakları ve politik doğruculuk gibi hareketleri de kapsayan inanç yelpazesini ifade etmek için kullandığını belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, manifestonun ta en başında yapılan “Modern Solculuğun Psikolojisi” analizinin son ve en sert teşhislerinden biridir. Yazar daha önceki paragraflarda devrimcilere “solcularla asla işbirliği yapmayın” uyarısında bulunmuş ve onların fırsatını bulduklarında ihanet edeceklerini söylemişti. 218. paragraf, solcularla neden rasyonel bir tartışmaya veya uzlaşmaya girilemeyeceğinin psikolojik gerekçesini sunar: Karşınızdaki grup rasyonel politikacılar değil, inançları gerçeklerden etkilenmeyen, ahlaki olarak kendilerini mutlak haklı gören ve herkesi kendi kalıbına sokmayı dini bir görev sayan “müminler” (bağnazlar) topluluğudur.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Solculuğu tartışılamaz ve rasyonel olmayan bir “din” olarak kodlayan bu metin, yazarın kendi argümanlarını zedeleyen ciddi çelişkiler ve aşırı genellemeler barındırır:
219.
Solculuk totaliter bir güçtür. Solculuk nerede güce sahip bir pozisyonda bulunursa her özel köşeyi işgal etmeye ve her düşünceyi solcu kalıba sokmaya çalışır. Bunun sebebi kısmi olarak solculuğun dine benzer bir karaktere sahip olmasıdır: Solcu inançlara karşı olan her şey Günahtır. Daha önemlisi, solculuk solcuların güce yönelik arzuları sebebiyle totaliter bir güçtür. Solcu, güce yönelik ihtiyacını toplumsal bir hareketle özdeşlik kurarak tatmin etmeye çalışır ve güç sürecinden hareketin hedeflerini kovalamasına ve bunlara ulaşmasına yardım ederek geçmeye çalışır (83. paragrafa bakınız). Fakat hareket hedeflerini gerçekleştirmek konusunda ne kadar ileri giderse gitsin solcu hiçbir zaman tatmin olmaz, çünkü onun aktivizmi bir ikame etkinliktir (41. paragrafa bakınız). Yani solcunun gerçek motivasyonu solculuğun sözde hedeflerine ulaşmak değildir. Gerçekte, toplumsal bir hedef için mücadele etmek ve sonunda bu hedefe ulaşmaktan elde ettiği güç hissi ile motive olur.[57] Bu yüzden solcu, halihazırda ulaştığı hedefler ile hiçbir zaman tatmin olmaz; güç sürecinden geçmek ihtiyacı onu sürekli yeni hedefler peşinden koşmaya yönlendirir. Solcu, azınlıklar için eşit fırsatlar ister. Bu gerçekleştiğinde azınlıkların eşitliği istatistiksel anlamda da kazanmaları konusunda ısrar eder. Ve herhangi biri kafasının bir köşesinde herhangi bir azınlık hakkında olumsuz bir fikir taşıyorsa solcunun onu tekrar eğitmesi gerekir. Ve etnik azınlıklar yeterli değildir; hiç kimsenin homoseksüellere, engellilere, şişmanlara, yaşlılara, çirkinlere ve bu şekilde uzayıp giden bir listeye karşı olumsuz bir görüşe sahip olmaması gerekir. Kamuoyunun sigaranın zararları hakkında bilgilendirilmesi yeterli değildir, her sigara paketinin üzerine bir uyarı konulmalıdır. Daha sonra, sigara reklamları yasaklanamıyorsa kısıtlanmalıdır. Aktivistler tütün yasaklanana kadar durmayacaklardır ve sonra sıra alkole gelecektir, sonra zararlı yiyeceklere gelecektir vb. Aktivistler çocuk istismarının en katı biçimlerine karşı savaşmışlardır ve bu makuldür. Fakat şimdi her türlü şaplağı yasaklamak istiyorlar. Bunu başardıklarında uygunsuz olarak gördükleri başka bir şeyi yasaklamak isteyecekler ve sonra başka bir şeyi ve sonra başka bir şeyi. Çocuk yetiştirme pratikleri üzerinde tam bir kontrole sahip olmadan asla tatmin olmayacaklar. Ve daha sonra başka bir meseleye yönelecekler.
Solculuğun Totaliter Karakteri, Doymak Bilmez Güç Arzusu ve “İkame Etkinlik” Olarak Aktivizm
İki yüz on dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin solculuğu neden uzlaşılamaz ve durdurulamaz bir tehdit olarak gördüğünü açıkladığı, manifestonun en güçlü psikolojik sentezlerinden biridir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solculuk doğası gereği totaliter bir güçtür; gücü ele geçirdiği her yerde her özel köşeyi işgal etmeye ve her düşünceyi kendi kalıbına sokmaya çalışır. Kaczynski bu totaliter eğilimi iki temel nedene bağlar: Birincisi, solculuğun bir önceki paragrafta bahsedilen o “yarı-dini” yapısıdır ki, bu yapı solcu inançlara karşı olan her şeyi bir “Günah” olarak kodlar. Fakat yazar asıl ve daha önemli nedeni, solcunun bitmek bilmeyen “güç arzusuna” bağlar. Yazara göre solcunun yürüttüğü aktivizm aslında bir “ikame etkinliktir” (surrogate activity); yani solcunun gerçek motivasyonu uğruna savaştığı o toplumsal hedeflere (eşitlik, haklar vb.) ulaşmak değil, bu hedefler uğruna savaşırken ve onlara ulaşırken hissettiği o “güç duygusunu” yaşamaktır,. Bu psikolojik mekanizma yüzünden solcu, elde ettiği hiçbir başarıyla yetinemez ve güç sürecinden geçmeye devam edebilmek için sürekli olarak kendine yeni düşmanlar ve yeni hedefler icat etmek zorundadır. Yazar bunu somut bir “kaygan zemin” (slippery slope) mantığıyla örneklendirir: Azınlıklar için fırsat eşitliği yetmez, istatistiksel eşitlik istenir; sonra azınlıklara yönelik kafadaki olumsuz düşüncelerin silinmesi istenir; bu yetmez eşcinsellere, engellilere, şişmanlara, yaşlılara ve çirkinlere yönelik “kötü düşünceler” de hedefe konur. Sigara uyarılarıyla başlayan süreç sigara yasağına, oradan alkole ve zararlı yiyeceklere uzanır; ağır çocuk istismarına karşı çıkmakla başlayan itiraz, en sonunda çocuklara atılan ufak bir şaplağın bile yasaklanmasına ve ebeveynlerin çocuk yetiştirme pratikleri üzerinde tam bir kontrol kurulmasına kadar varır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin makalesinin en başlarında kurduğu iki devasa teorik sütunu (“Güç Süreci” ve “İkame Etkinlik”), kapanış bölümündeki “Solculuk Tehlikesi” ile mükemmel bir biçimde birbirine bağladığı yerdir. Yazar, modern insanın güç sürecini tatmin edemediği için anlamsız hedefler (ikame etkinlikler) peşinde koştuğunu 38-41. paragraflarda anlatmıştı. Burada ise, solcu aktivizminin ve “dünyayı kurtarma” çabasının aslında erdemli bir ahlaki duruş değil, sadece solcunun kendi psikolojik boşluğunu (güç açlığını) doyurmak için kullandığı hastalıklı bir “ikame etkinlik” olduğunu ilan eder. Aynı zamanda bu metin, yazarın 214. ve 216. paragraflardaki uyarılarının pratik gerekçesidir: Eğer bir grubun psikolojik yapısı “asla tatmin olmamak” ve “sürekli yeni bir düşman bularak insanların özel hayatına müdahale etmek” üzerine kuruluysa, bu grubun teknolojik makinenin kontrolünü ele geçirdiğinde nasıl devasa bir gözetim ve baskı aygıtı (totaliterlik) kuracağı açıkça ortadadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Solcu siyasetin (ve genel olarak ilerlemeci aktivizmin) bazen sınırları zorlayan “sürekli reform” iştahını keskin bir dille eleştiren bu metin, yazarın kendi argümantasyonunda bazı mantıksal safsatalar ve aşırı indirgemeler barındırır:
220.
Solculardan, toplumda yanlış olduğunu düşündükleri her şeyin bir listesini yapmalarını istediğinizi ve talep ettikleri her toplumsal değişimi gerçekleştirdiğinizi düşünün. Birkaç yıl içerisinde solcuların çoğu, şikayet etmek için yeni şeyler, düzeltmek için yeni toplumsal “kötülükler” bulacaklardır; çünkü daha önce söylediğimiz gibi, solcuların motivasyonu toplumdaki problemlerden duydukları rahatsızlıklardan çok, güce yönelik arzularını, topluma kendi çözümlerini dayatarak tatmin etmektir.
Tatmin Olamama Hali ve Bitmeyen “Kötülük” İcadı
İki yüz yirminci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde (219. paragraf) ortaya koyduğu “ikame etkinlik olarak aktivizm” tezini çok çarpıcı, farazi (hipotetik) bir örnekle test ettiği kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solculardan toplumdaki tüm yanlışların bir listesini yapmalarını isteseniz ve talep ettikleri her şeyi anında gerçekleştirseniz bile, birkaç yıl içinde şikayet edecek yepyeni şeyler ve düzeltecek yeni “toplumsal kötülükler” icat edeceklerdir. Kaczynski bu bitmek bilmeyen şikayet döngüsünü yine solcuların psikolojik motivasyonu ile temellendirir: Solcunun amacı toplumdaki sorunları gerçekten çözmek ve rahatlamak değildir; asıl motivasyonu, kendi ürettiği çözümleri topluma zorla dayatarak kendi güç arzusunu (iktidar açlığını) tatmin etmektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, manifestonun temelini oluşturan “Güç Süreci” (33-44. paragraflar) ve “İkame Etkinlik” (38-41. paragraflar) konseptlerinin solcu aktivizmine doğrudan ve kesin bir şekilde uygulandığı yerdir. Yazar 41. paragrafta “ikame etkinlikler peşinde koşanların hiçbir şekilde tatmin olmadıklarını ve hiç durmadıklarını” söylemişti; burada da aynı kuralı dünyayı kurtarmaya çalışanlara uyarlar. Aynı zamanda bu metin, yazarın 214. ve 217. paragraflardaki “solcularla asla işbirliği yapmayın” kuralının nihai gerekçesidir: Eğer karşınızdaki grup, gerçek sorunları çözmek için değil de sırf “sorun çözme tatmini yaşamak için” sorun arayan bir psikolojiye sahipse, onlarla hiçbir devrimci hedefe ortaklaşa varılamaz, çünkü onların hedefi sürekli ileriye doğru kayacaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın solcu siyaseti tatmin edilemez bir “güç oburluğu” olarak kodladığı bu paragraf, kendi içinde mantıksal safsatalar barındırır:
221.
Yüksek derecede toplumsallaşmış olmanın düşünceleri ve davranışlarına getirdiği baskı sebebiyle aşırı-toplumsallaşmış solcuların çoğu, gücün peşinde diğer insanların yaptığı gibi koşamazlar. Onlar için güç peşinde koşmanın ahlaki açıdan kabul edilebilir tek bir yolu vardır ve bu da kendi ahlak anlayışlarını herkese empoze etmektir.
Aşırı-Toplumsallaşma, Ahlaki Dayatma ve Gizlenmiş Güç Arzusu
İki yüz yirmi birinci paragraf, Kaczynski’nin “aşırı-toplumsallaşmış” (over-socialized) solcuların iktidar ve güç arayışlarını nasıl kamufle ettiklerini açıkladığı çok kısa ama kilit bir metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Yüksek derecede toplumsallaşmış olmanın getirdiği ağır psikolojik baskılar yüzünden, aşırı-toplumsallaşmış solcular gücün peşinde diğer insanların (veya sıradan zorbaların) koştuğu gibi koşamazlar. Kaczynski’ye göre, bu insanların kendi benliklerindeki “güç arzusunu” tatmin edebilmeleri için ahlaki açıdan kabul edilebilir tek bir yol kalmıştır: Kendi ahlak anlayışlarını herkese zorla empoze etmek. Yani solcu, gücü doğrudan kendi şahsi menfaati için istemez; gücü, “toplumu terbiye etme ve ahlakı dikte etme” maskesi altında talep eder.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başında (24-32. paragraflarda) detaylandırdığı “Aşırı-Toplumsallaşma” teorisinin doğrudan güç süreciyle birleştirildiği yerdir. Yazar, aşırı-toplumsallaşmış bireyin toplumun kurallarına o kadar sıkı sıkıya bağlı olduğunu ve “temiz olmayan” hiçbir şey düşünemediğini daha önce belirtmişti. İşte bu katı içsel denetim, solcunun geleneksel yollardan (örneğin zenginlik, fetih veya kaba kuvvet yoluyla) güç aramasını engeller. 219. ve 220. paragraflarda solcu aktivizmin aslında bir “güç tatmini” (ikame etkinlik) olduğunu söyleyen yazar, bu paragrafta o gücün nasıl meşrulaştırıldığını açıklar. Aşırı-toplumsallaşmış solcu için güç; başkalarını kendi doğrularına uymaya zorlamak, toplum mühendisliği yapmak ve kendini ahlaki olarak mutlak bir “doğru” konumuna yerleştirerek diğer herkesi “hizaya sokmaktır”.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Solcu ahlakçılığını ve toplumsal reform isteğini salt bir “gizli iktidar/güç hırsına” indirgeyen bu teşhis, manifestonun genelindeki en ironik çelişkilerden birini barındırır:
222.
Solcular, özellikle aşırı-toplumsallaşmış tipte olanlar, Eric Hoffer’ın Kesin İnançlılar kitabında tanımladığı anlamda Kesin İnançlılardır. Fakat her Kesin İnançlı, solcular ile aynı psikolojik tipte değildir. Örneğin kesin inançlı bir Nazi, kesin inançlı bir solcudan psikolojik olarak oldukça farklı olacaktır.[58] Bir davaya körü körüne bağlanma kapasiteleri sebebiyle Kesin İnançlılar herhangi bir devrimci hareketin faydalı, belki de gerekli bileşenleridir. İtiraf etmeliyiz ki bu, nasıl ilgilenilmesi gerektiğini bilmediğimiz bir problem sunmaktadır. Kesin İnançlıların enerjisinin teknolojiye karşı gerçekleştirilecek bir devrim için nasıl kullanılacağı konusunda emin değiliz. Şimdilik söyleyebileceğimiz şey, hiçbir Kesin İnançlının, tek bağlılığı yalnızca teknolojinin ortadan kaldırılması olmadıkça devrim için güvenli bir üye olmayacağıdır. Aynı zamanda başka bir ideale de bağlıysa teknolojiyi bu farklı ideali gerçekleştirmek için kullanmak isteyebilir. (200, 201. paragraflara bakınız.)
“Kesin İnançlılar” İkilemi ve Körü Körüne Bağlılığın Tehlikesi
İki yüz yirmi ikinci paragraf, Kaczynski’nin solcuları filozof Eric Hoffer’ın meşhur kitle hareketleri analizindeki “Kesin İnançlılar” (True Believers) olarak tanımladığı ve devrimci hareketin bu dogmatik tiplerle yaşayacağı tehlikeli ikilemi itiraf ettiği kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solcular, özellikle de aşırı-toplumsallaşmış olanlar, davalarına körü körüne bağlanma kapasitesine sahip kesin inançlı tiplerdir. Kaczynski, bu “körü körüne bağlanma kapasiteleri” yüzünden kesin inançlıların herhangi bir devrimci hareket için “faydalı, belki de gerekli bileşenler” olduğunu kabul eder. Ancak hemen ardından çarpıcı bir stratejik tıkanıklığı dile getirir: “İtiraf etmeliyiz ki bu, nasıl ilgilenilmesi gerektiğini bilmediğimiz bir problem sunmaktadır. Kesin İnançlıların enerjisinin teknolojiye karşı gerçekleştirilecek bir devrim için nasıl kullanılacağı konusunda emin değiliz”. Yazarın bu problem karşısında üretebildiği yegane güvenlik kuralı şudur: Bir kesin inançlı, ancak ve ancak tek bağlılığı teknolojinin ortadan kaldırılması olursa devrim için güvenli kabul edilebilir; aksi takdirde, başka bir ideale daha bağlı olan kişi, o ideali gerçekleştirmek uğruna teknolojiyi kullanmak isteyecek ve devrime ihanet edecektir. Ayrıca Kaczynski bir dipnot ile her kesin inançlının solcu psikolojisine sahip olmadığını (örneğin tipik bir Nazi ile bir solcunun farklı psikolojiler barındırdığını) da vurgular.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, manifestonun 200. ve 201. paragraflarında kurulan “teknoloji tuzağı” teorisinin doğrudan pratik sahada test edildiği yerdir. Yazar, adalet ve eşitlik gibi başka hedeflerin devrimi mutlaka teknoloji kullanımına iteceğini (tuzağa düşüreceğini) daha önce belirtmişti. 218. ve 219. paragraflarda ise solculuğun mantıkla değiştirilemeyen totaliter ve yarı-dini bir inanç olduğunu açıklamıştı. İşte 222. paragraf, bu iki teorinin çarpıştığı noktadır. Yazar, 187. paragrafta devrimin “rasyonel, zeki ve düşünceli” bir çekirdek elit tarafından yönlendirilmesini istemişti; fakat burada, kitleleri ateşlemek ve sistemi yıkmak için rasyonaliteden ziyade “körü körüne inanan” fanatik militanlara (Kesin İnançlılara) mecbur olduğunu itiraf etmektedir. Sistemin acımasızlığına karşı ancak bu fanatiklerin bitmez tükenmez enerjisiyle karşı konulabileceğini bilen Kaczynski, bu fanatizmin kendi vahşi doğa idealini yutmasından ölesiye korkmaktadır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Devrimci hareketin en ihtiyaç duyduğu kitle profilini (fanatik militanı) aynı zamanda en büyük potansiyel tehlike olarak kodlayan bu metin, yazarın eylem planındaki devasa açıkları gözler önüne serer:
223.
Bazı okuyucular şu itirazı getirebilir: “Solcular ile ilgili bu söylenenler bir saçmalık. Solcu tipte olan John ve Jane’i tanıyorum ve onlar bu totaliter eğilimlere sahip değiller.” Birçok solcunun, hatta muhtemeldir ki sayısal olarak çoğunluğunun, başkalarının değerlerine karşı (bir yere kadar) hoşgörülü olmak gerektiğine samimi bir şekilde inanan ve toplumsal hedeflerine ulaşmak için hileye başvurmayacak düzgün insanlar oldukları doğrudur. Solculuk hakkındaki yorumlarımız tek tek bireysel solcular hakkında değildir, fakat solculuğun bir hareket olarak genel karakterini tasvir etmek içindir. Ve bir hareketin genel karakteri, zorunlu olarak, bu harekette bulunan çeşitli tipteki insanların sayısal oranları ile belirlenmez.
Birey-Hareket Ayrımı, Gündelik İtirazların Savuşturulması ve Sayısal Çoğunluğun Önemsizliği
İki yüz yirmi üçüncü paragraf, Kaczynski’nin solculuk hakkındaki sert ve totaliter teşhislerine okuyucudan gelebilecek çok sıradan ve gündelik bir itirazı (örneğin, okuyucunun “Ben Ahmet ve Zeynep adında solcular tanıyorum ve hiç de totaliter değiller” şeklindeki muhtemel savunmasını) peşinen savuşturduğu metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Birçok solcunun (hatta sayısal çoğunluğun) başkalarının değerlerine hoşgörülü, hileye başvurmayan düzgün insanlar olduğu doğru olsa bile; solculuğun bir hareket olarak genel karakteri, içindeki insanların sayısal oranları ile belirlenmez. Yani Kaczynski, bireysel olarak iyi niyetli solcuların varlığını reddetmez, ancak onun eleştirilerinin tek tek bireylere değil, “kolektif bir hareketin doğasına” yönelik olduğunu vurgular.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın manifestonun kapanış bölümünde (özellikle 213-222. paragraflarda) solculuk üzerine yaptığı “gizli totaliterlik, tatmin edilemez iktidar hırsı, köksüz bir din” gibi ağır genellemelerini, okuyucunun gündelik tecrübeleri (iyi niyetli solcularla olan arkadaşlıkları) karşısında korumaya aldığı bir kalkan işlevi görür. Yazar, tezinin sokaktaki sıradan bir gözlemle çürütülmesini engellemek için “birey” ile “hareket” arasına kesin bir teorik çizgi çeker. Aynı zamanda bu metin, hemen bir sonraki 224. paragrafta gelecek olan asıl vurucu tezin (hareketin kontrolünün sayısal çoğunluğa değil, güce aç acımasız bir azınlığa geçeceği argümanının) teorik ve mantıksal hazırlığıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Bir siyasi hareketin, yalnızca onu oluşturan bireylerin aritmetik bir toplamından ibaret olmadığını belirten bu sosyolojik okuma (kitle psikolojisi bağlamında) haklılık payı taşısa da, yazarın bu argümanı kullanış biçimi ciddi bir mantıksal safsata barındırır:
224.
Solcu hareketlerde güce sahip pozisyonlara yükselen insanlar, güce en fazla aç olan tiplerdir.[59] Çünkü güce en fazla aç olan insanlar, güce sahip pozisyonlara erişmek için en fazla uğraş veren insanlardır. Güce aç olan insanlar hareketin kontrolünü ele geçirdiklerinde, liderlerin eylemlerini içten içe onaylamayan daha yumuşak tipte birçok solcu da hareketin içinde bulunmaktadır. Fakat bunlar liderlere karşı gelemezler. Harekete duydukları inanca ihtiyaçları vardır ve bu inançtan vazgeçemedikleri için liderlerini takip etmeye devam ederler. Bazı solcuların, ortaya çıkan totaliter eğilimlere karşı çıkacak cesaretleri olduğu doğrudur; fakat bunlar genellikle kaybederler çünkü güce aç olan tipler daha organize, daha acımasız ve Makyavelist’tirler ve kendilerine kudretli bir güç tabanı oluşturmak için gerekeni yapmışlardır.
İktidarın Doğası, Makyavelizm ve Ilımlıların Kaçınılmaz İtaati
İki yüz yirmi dördüncü paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde (223. paragrafta) açık bıraktığı o kritik soruyu yanıtladığı kısımdır: “Eğer sayısal çoğunluk iyi niyetliyse, neden hareketin karakteri o iyi insanlara göre şekillenmez?” Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solcu hareketlerde liderlik pozisyonlarına yükselenler daima güce en aç olan tiplerdir, çünkü o pozisyonlar için en büyük çabayı onlar gösterirler. Bu acımasız azınlık hareketin kontrolünü ele geçirdiğinde, liderlerin yaptıklarını içten içe onaylamayan “yumuşak huylu” solcular onlara karşı gelemezler. Kaczynski bu itaati psikolojik bir bağımlılıkla temellendirir: Ilımlı solcuların o harekete ve inanca tutunmaya “ihtiyaçları” vardır, inançlarından vazgeçemedikleri için istemeseler de liderlerini takip etmeye devam ederler. Totaliter eğilimlere itiraz etme cesareti gösteren o küçük azınlık ise daima kaybeder; çünkü güce aç olan liderler daha organize, daha acımasız ve Makyavelist’tirler ve kendilerini koruyacak kudretli bir güç tabanını çoktan inşa etmişlerdir. Ayrıca yazar buraya eklediği bir dipnotta (Not 4), “güce aç” tabirini yetenek, sanat veya otonomi anlamında değil; doğrudan başkaları üzerinde hüküm kurma, politik veya finansal olarak emir verme gücü anlamında kullandığını özellikle belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu metin, Kaczynski’nin 216 ve 217. paragraflarda ortaya attığı “solcular muhalefetteyken özgürlükçü görünür, fakat gücü ele geçirince totaliterleşir ve herkese ihanet ederler” argümanının içsel mekanizmasını açıklar. Yazar, sıradan bir solcu aktivistin “iyi niyetini” reddetmez; fakat o iyi niyetli kişiyi, eninde sonunda acımasız bir diktatörün elinde oyuncağa dönüşecek ve onun emirlerini itaatle uygulayacak trajik (ve bu yüzden tehlikeli) bir figür olarak konumlandırır. Bu paragraf, devrimcilere yönelik “solcularla asla ittifak kurmayın” uyarısının sosyolojik tasdikidir. Kaczynski adeta şunu söyler: “Sokaktaki ittifak kurduğunuz o ılımlı solcuya güvenmeyin; çünkü kriz anı geldiğinde o kendi vicdanını değil, partisindeki o Makyavelist ve acımasız liderin emirlerini dinleyecektir.”
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Solcu (veya ilerlemeci) kitle hareketlerinin zamanla nasıl radikalleşebileceğini ve otoriteryen azınlıkların eline geçebileceğini anlatan bu paragraf, bazı sosyolojik gerçeklere temas etmekle birlikte Kaczynski’nin klasik zaaflarını da barındırır:
225.
Bu fenomen Rusya’da ve solcular tarafından ele geçirilen diğer ülkelerde açık bir şekilde ortaya çıkmıştır. Benzer şekilde, SSCB’de komünizmin dağılmasından önce Batı’daki solcu tipler bu ülkeyi çok nadir olarak eleştirirlerdi. Eğer üzerilerine gidilirse, SSCB’nin birçok yanlış yaptığını kabul ederlerdi; fakat sonra Komünistler için bahaneler üretmeye çalışırlar ve Batı’nın yanlışlarından bahsetmeye başlarlardı. Komünist saldırganlığa karşı Batı’nın askeri direnişine her zaman karşı çıkmışlardır. Dünyanın her bir tarafındaki solcu tipler Vietnam’daki Amerikan askeri operasyonlarını şiddetli bir şekilde protesto etmişlerdir, fakat SSCB Afganistan’ı işgal ettiğinde hiçbir şey yapmamışlardır. Sovyet eylemlerini onayladıklarından değil; fakat solcu inançlarından dolayı, Komünizme karşı çıkacak bir pozisyona kendilerini koymayı göze alamamışlardır. Günümüzde “politik doğruculuğun” egemen hale geldiği üniversitelerimizde, muhtemelen, akademik özgürlüğün baskılanmasını onaylamayan birçok solcu tip vardır; fakat yine de buna ses çıkarmazlar.
SSCB Örneği, Çifte Standartlar ve Ilımlıların Sessiz İtaati
İki yüz yirmi beşinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde teorik olarak öne sürdüğü “ılımlı solcuların totaliter ve güce aç liderlere boyun eğeceği” tezini, yakın siyasi tarihten verdiği örneklerle ispatlamaya çalıştığı kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solcular, kendi ideolojik kamplarından çıkan diktatörlüklere ve baskıcılığa karşı, inançlarına duydukları psikolojik bağımlılık yüzünden sessiz kalır veya mazeret üretirler. Kaczynski bunu Soğuk Savaş dönemindeki çifte standartlar üzerinden temellendirir: Batı’daki solcuların komünizmin çöküşünden önce Sovyetler Birliği’ni çok nadir eleştirdiklerini, eleştirmek zorunda kaldıklarında ise “Batı’nın yanlışlarını” öne sürerek SSCB’yi aklamaya çalıştıklarını belirtir. En çarpıcı örneği ise Amerikan askerlerinin Vietnam’daki operasyonlarını şiddetle protesto eden solcuların, SSCB’nin Afganistan’ı işgal etmesi karşısında hiçbir şey yapmamalarıdır. Yazar, bu sessizliğin sebebinin Sovyet eylemlerini onaylamak olmadığını; ılımlı solcuların, inançları gereği “Komünizme karşı çıkan bir pozisyonda görünmeyi göze alamamalarından” kaynaklandığını iddia eder. Yazar son olarak aynı sessiz itaatin günümüz üniversitelerindeki “politik doğruculuk” baskısına karşı ses çıkaramayan ılımlı solcu profesörler için de geçerli olduğunu belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin 224. paragrafta kurduğu “Makyavelist azınlığın ılımlı çoğunluğu peşinden sürüklemesi” mekanizmasının tarihsel ve pratik kanıtıdır. Aynı zamanda yazarın manifestonun son bölümünde sıklıkla tekrarladığı “solcularla asla işbirliği yapmayın” kuralının altını bir kez daha çizer. Kaczynski devrimcilere şu mesajı vermektedir: “Karşınızdaki sıradan solcu ne kadar özgürlükçü ya da iyi niyetli görünürse görünsün, kendi ideolojisinin gücü elinde tutan acımasız temsilcileri (SSCB veya kampüs otoritesi) hata yaptığında, onlara karşı duracak iradeyi asla gösteremeyecek ve körü körüne itaat edecektir”. Bu metin, yazarın solculuğu rasyonel bir siyasetten ziyade, yandaşlarını esir alan “bağnaz bir din” (Kesin İnançlılık) olarak gördüğü teşhisini pekiştirir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Solcu hareketlerin kendi içlerindeki otoriteryen sapmalara karşı zaman zaman gösterdiği sessizliği veya çifte standardı yakalayan bu analiz, yine de Kaczynski’nin tarihi kendi işine geldiği gibi okuma zaaflarını barındırır:
226.
Dolayısı ile, çok sayıda solcunun kişisel olarak yumuşak başlı ve epey hoşgörülü insanlar olmaları solculuğun bir bütün olarak totaliter eğilime sahip olmasına engel değildir.
Bireysel İyiliğin Kolektif Kötülüğü Örtememesi (Nihai Özet)
İki yüz yirmi altıncı paragraf, kaynak metindeki en kısa paragraflardan biri olup, Kaczynski’nin 223., 224. ve 225. paragraflarda detaylandırdığı sosyolojik ve tarihsel analizin tek cümlelik nihai özetidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı oldukça nettir: Çok sayıda solcunun kişisel (bireysel) olarak yumuşak başlı ve epey hoşgörülü insanlar olması, solculuğun bir kitle hareketi olarak bütün halinde totaliter bir eğilime sahip olmasına engel değildir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa metin, manifestonun genel mantıksal mimarisine mükemmel bir şekilde uyan felsefi bir formülün “solculuk” üzerine uygulanmış halidir. Kaczynski, makalenin teknoloji eleştirisi kısmında (özellikle 128. paragrafta) teknolojik gelişmelerin tek tek değerlendirildiğinde “arzu edilir ve iyi” göründüğünü (örneğin elektriğin veya modern tıbbın faydaları), ancak tüm bu parçalar birleştiğinde ortaya çıkan bütünün insan özgürlüğünü yok eden kontrolcü bir makineye dönüştüğünü savunmuştu. Yazar, 226. paragrafta aynı “parça-bütün” çelişkisini sol harekete uyarlar. Devrimcilere şu hayati mesajı verir: Tek tek solcu bireylerin (parçaların) zararsız, iyi niyetli veya hoşgörülü görünmesine aldanmayın; bu bireylerin oluşturduğu kitle hareketinin (bütünün) ulaştığı nihai yer daima Makyavelist bir totaliterlik olacaktır. Bu cümle, devrimcilerin solcularla hissi bir bağ veya ittifak kurmasını kesin olarak yasaklayan o büyük güvenlik duvarının son tuğlasıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Tek bir cümleden oluşan bu yapı, kitle psikolojisi açısından (radikal azınlıkların sessiz çoğunluğu yönlendirebileceği gerçeği bağlamında) bir haklılık payı barındırsa da, yazarın makale boyunca başvurduğu retorik hilelerin (kendi teorisini yıkılmaz kılma çabasının) en somutlaşmış halidir:
227.
Solculuk ile ilgili tartışmamızın ciddi bir eksiği bulunmaktadır. “Solcu”dan neyi kastettiğimiz hâlâ açık olmaktan uzaktır. Bu konu hakkında yapabileceğimiz fazla bir şey yok gibi gözüküyor. Günümüzde solculuk geniş bir aktivist hareketler yelpazesine bölünmüştür. Fakat yine de her aktivist hareket solcu değildir ve bazı aktivist hareketler (örneğin radikal çevrecilik) hem solcu karakterde kişilikleri hem de solcular ile işbirliği yapmamaları gerektiğini anlamaları gereken, solcu karakterin tam zıttı kişilikleri barındırmaktadır. Solcu tipler, en koyu solcudan başlayarak en açığına doğru solcu olmayan tiplere dönüşür ve biz kendimiz bir bireyin solcu olup olmadığına karar verirken genellikle zorluk çekiyoruz. Solculuk kavramını bu makalede tartıştığımız ölçüde tanımlayabiliyoruz ve okuyucuya verebileceğimiz tavsiye kimin solcu olup olmadığı konusunda kendi yargısını kullanmasıdır.
Teşhis Zorluğu, Spektrum Olarak Solculuk ve “Kendi Yargınızı Kullanın” İtirafı
İki yüz yirmi yedinci paragraf, Kaczynski’nin makalenin sonuna doğru solculuk üzerine yaptığı o çok sert eleştirilerde ciddi bir eksiklik olduğunu açıkça itiraf ettiği metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solculuk tanımının net sınırlarını çizmek imkansızdır ve pratikte bir bireyin tam olarak solcu olup olmadığına karar vermek çoğu zaman çok zordur,. Kaczynski, günümüzde aktivist hareketlerin çok geniş bir yelpazeye bölündüğünü; en koyu solcudan başlayıp giderek solcu olmayan tiplere doğru uzanan muğlak bir geçişkenlik (spektrum) bulunduğunu belirtir,. Hatta kendi ideolojisine en yakın duran “radikal çevrecilik” gibi hareketlerin içinde bile hem solcuların hem de onların tam zıttı olan (ve solcularla işbirliği yapmaması gereken) kişilerin bir arada bulunduğunu kabul eder. Sonuç olarak yazar, “bu konu hakkında yapabileceğimiz fazla bir şey yok” diyerek topu okuyucuya atar: Kimin solcu olup olmadığı konusunda okuyucu kendi kişisel yargısını kullanmalıdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, manifestonun ta en başında (7. ve 8. paragraflarda) yapılan “Solculukla neyi kastettiğimiz çok açık olmayacak, daha çok psikolojik bir tipe odaklanıyoruz” şeklindeki yöntemsel uyarının kapanış bölümündeki yankısıdır,. Yazar 214. ve 217. paragraflarda devrimcilere “solcularla asla işbirliği yapmayın, fırsatını bulduklarında ihanet ederler” şeklinde çok kesin ve hayati bir güvenlik kuralı koymuştu,. Ancak 227. paragraf, bu katı kuralın uygulanacağı sahada işlerin ne kadar karmaşıklaştığını gösterir. Kaczynski, kendi önerdiği doğa merkezli devrimin potansiyel insan kaynağı olan radikal çevreci hareketin bile, o çok korktuğu solcu virüsüyle iç içe geçtiğini fark etmiş; bu yüzden okuyucularını kendi hareketleri içindeki “solcuları” ayıklamaları konusunda kendi hisleriyle baş başa bırakmıştır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Makale boyunca solculuğu devrimin önündeki en sinsi ve tehlikeli düşman olarak şeytanileştiren yazarın, iş bu düşmanı somut olarak teşhis etmeye geldiğinde yaşadığı bu çaresizlik, manifestonun eylemsel mantığında devasa zafiyetler yaratır:
228.
Fakat solculuğu teşhis etmek için bazı kriterlerden bahsetmek faydalı olacaktır. Bu kriterler çok katı bir şekilde uygulanamaz. Bazı bireyler solcu olmamalarına rağmen bazı kriterlere uyuyor olabilirler, bazı solcular ise kriterlerin hiçbirisine uymuyor olabilir. Daha önce söylediğimiz gibi, kendi yargınızı kullanmanız gerekir.
Teşhis Kriterlerinin Göreceliliği ve “İstisna” Sigortası
İki yüz yirmi sekizinci paragraf, Kaczynski’nin bir önceki metinde (227. paragraf) açık bıraktığı “solculuğun sınırlarının belirsizliği” sorununa pratik bir çözüm (kriterler listesi) getirmeyi vadettiği, ancak hemen ardından bu kriterlerin kesinliğini itiraf ederek reddettiği kısa bir geçiş metnidir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solculuğu teşhis etmek için bazı faydalı kriterler sunulabilir, ancak bu kriterler asla çok katı bir şekilde uygulanamaz. Kaczynski bu esnekliği şu paradoksal durumla temellendirir: Solcu olmayan bazı bireyler bu kriterlere uyabileceği gibi, gerçek bir solcu da bu kriterlerin hiçbirini taşımıyor olabilir. Bu yüzden yazar nihai olarak, bir önceki paragrafta olduğu gibi, okuyucuya “kendi yargısını kullanması” gerektiğini tekrar hatırlatır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu kısa paragraf, manifestonun son bölümündeki stratejik bir “köprü” ve yazar için bir tür entelektüel sigorta işlevi görür. Yazar, 227. paragrafta “kime solcu diyeceğimizi tam bilemiyoruz” diyerek yarattığı teorik boşluğu, bir sonraki 229. paragrafta sunacağı somut hareketler listesi (feminizm, eşcinsel hakları, hayvan hakları, çok kültürlülük vb.) ile doldurmaya hazırlanmaktadır. Ancak Kaczynski, 229. paragrafta yapacağı o keskin genellemelerin ve etiketlemelerin sosyolojik olarak çok su kaldıracağını, farklı fikirleri aynı çuvala doldurduğunu içten içe bildiği için, 228. paragrafı bir “hata payı” olarak kurgular. Devrimcilere şu mesajı verir: Size şimdi düşmanı tanımanız için bazı işaretler vereceğim, ama bu işaretler her zaman doğruyu göstermeyebilir, son kararı yine kendi hislerinizle verin.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kendi sunacağı kriterlerin kesinliğini peşinen reddettiği bu metin, manifestonun eylemsel mantığındaki çelişkileri daha da derinleştirir:
229.
Solcular, büyük ölçekli kolektivizme meylederler. Bireyin topluma hizmet etmekle yükümlü olduğunu ve toplumun da bireye sahip çıkması gerektiğini vurgularlar. Bireyciliğe karşı olumsuz bir tavırları vardır. Genellikle ahlaki bir ton takınırlar. Silah kontrolünü, cinsellik eğitimini ve diğer “aydınlanmış” psikolojik eğitim yöntemlerini, toplumsal planlamayı, pozitif ayrımcılığı, çok kültürlülüğü destekleme eğilimindedirler. Kurbanlar ile özdeşlik kurma eğilimindedirler. Rekabete ve şiddete karşı olma eğilimindedirler, fakat şiddete başvuran solcular için genellikle bahaneler bulurlar. Solculuğun “ırkçılık”, “cinsiyetçilik”, “homofobi”, “kapitalizm”, “emperyalizm”, “neo-kolonyalizm”, “soykırım”, “toplumsal değişim”, “toplumsal adalet”, “toplumsal sorumluluk” gibi yaygın, slogan haline gelmiş kavramlarını kullanmaktan hoşlanırlar. Belki de solculuğu teşhis etmekte kullanılacak en iyi özellik, solcuların takip eden hareketlere sempati duyma eğilimidir: feminizm, gay hakları, etnik haklar, engelli hakları, hayvan hakları, politik doğruculuk. Bu hareketlerin tümüne yönelik güçlü bir sempati duyan herkes, neredeyse kesin bir şekilde solcudur.[60]
Solculuğun Somut Teşhis Kriterleri ve “Kavramsal Çuval”
İki yüz yirmi dokuzuncu paragraf, Kaczynski’nin makalenin başından beri psikolojik bir eğilim olarak tanımladığı solculuğu, pratik sahada teşhis edebilmek için devrimcilere somut bir “kriterler listesi” sunduğu metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Solcuları teşhis etmek için onların desteklediği spesifik politikalara, kullandıkları kelimelere ve sempati duydukları toplumsal hareketlere bakmak gerekir. Kaczynski bu teşhis şablonunu birkaç ana başlıkta toplar:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, manifestonun eylemsel güvenliğini sağlamak için yazılmış bir “saha rehberidir”. Kaczynski, 214. ve 217. paragraflarda devrimcilere hayati bir kural koymuş ve “solcularla asla işbirliği yapmayın, hareketinizi gasp ederler” demişti. Ancak 227. ve 228. paragraflarda solculuğu tanımlamanın zorluğunu itiraf etmiş ve işi okuyucunun şahsi yargısına bırakmıştı. İşte 229. paragraf, bu boşluğu doldurma çabasıdır. Yazar, soyut psikolojik analizleri (aşırı-toplumsallaşma ve aşağılık duygusu) bir kenara bırakarak; sokaktaki, üniversitedeki veya aktivist gruptaki potansiyel bir müttefiki elemek için kullanılacak somut bir kontrol listesi (checklist) yaratır. Amacı, kurmayı hayal ettiği doğa merkezli anti-teknolojik hareketin içine sızabilecek “virüsleri” (solcuları) semptomlarından tanıyıp dışlamaktır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Farklı toplumsal itirazları tek bir düşman profili altında birleştiren bu teşhis listesi, manifestonun en indirgemeci ve genellemeci bölümlerinden biridir:
230.
Daha tehlikeli solcular, yani güce en aç olanlar, genellikle kibirleriyle veya ideolojiye yönelik dogmatik yaklaşımları ile kendilerini belli ederler. Yine de, muhtemelen en tehlikeli solcular, rahatsız edici saldırganlık gösterilerinde bulunmaktan ve solculuklarının reklamını yapmaktan kaçınan, ancak kolektivist değerleri, çocukları toplumsallaştırmak için kullanılan “aydınlanmış” psikolojik teknikleri, bireyin sisteme olan bağlılığını vb. yaymak için sessizce ve inatçı bir biçimde çalışan, belirli tipteki aşırı-toplumsallaşmış kişilerdir. Bu kripto solcular (onları bu şekilde adlandırabiliriz), pratik davranışlarında tipik burjuvalara benzerler; fakat onlardan psikolojik, ideolojik ve motivasyon anlamında ayrılırlar. Sıradan bir burjuva, kendi hayat tarzını korumak için insanları sistemin kontrolü altına almak ister ya da bunu, yalnızca tavırları geleneksel olduğu için yapar. Kripto-solcu ise, kolektivist bir ideolojiye Kesin İnanç ile bağlı olduğu için insanların sistemin kontrolü altında olmasını ister. Kripto-solcu, aşırı-toplumsallaşmış tipteki ortalama bir solcudan, isyancı duygularının daha zayıf olması ve daha güvenli bir şekilde toplumsallaşmış olması ile ayrılır. İyi toplumsallaşmış sıradan bir burjuvadan onu ayıran şey ise benliğinde bulunan derin bir eksikliğin, onda kendini bir davaya adamak ve kendisini bir kolektifin içinde kaybetmek ihtiyacını doğurmasıdır. Ve belki de onda bulunan (sağlam bir şekilde yüceltilmiş) güç arzusu, ortalama burjuvanınkinden daha yüksektir.
En Sinsi Düşman (“Kripto-Solcular”) ve Nihai Paranoya
İki yüz otuzuncu paragraf, Kaczynski’nin “en tehlikeli solcu tipi” olarak adlandırdığı ve devrimciler için en büyük gizli tehdit olarak gördüğü “kripto-solcuları” tanımladığı metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: En tehlikeli solcular, sokakta saldırgan eylemler yapanlar değil; solculuklarının reklamını yapmaktan kaçınan, ancak kolektivist değerleri ve “aydınlanmış” psikolojik teknikleri kullanarak insanları sisteme bağlamak için sessizce çalışan aşırı-toplumsallaşmış tiplerdir. Kaczynski bu gizli profili, sıradan bir burjuvazi ile kıyaslayarak temellendirir: Dışarıdan bakıldığında pratik davranışları sıradan bir burjuvaya benzeyen kripto-solcuyu ele veren şey, onun psikolojisi ve motivasyonudur. Sıradan burjuva statükoyu ve yaşam tarzını korumak için insanları sistemin kontrolüne sokarken; kripto-solcu bunu içindeki “derin bir eksiklik” yüzünden, kendini kolektif bir davaya adamaya muhtaç bir “Kesin İnançlı” olduğu için yapar. Üstelik bu kişilerin sahip olduğu, ancak çok iyi gizlenmiş (yüceltilmiş/sublime edilmiş) güç arzusu, ortalama bir burjuvanınkinden çok daha yüksektir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başında (24-32. paragraflar) ortaya attığı “Aşırı-Toplumsallaşma” teorisinin ulaştığı en tehlikeli, karanlık evredir. Kaczynski, 222. paragrafta tehlikeli “Kesin İnançlılardan” bahsetmiş, 229. paragrafta ise solcuları tanıyabilmemiz için feminizm, gay hakları veya politik doğruculuk gibi bazı spesifik eylem ve sempati kriterleri sunmuştu. Fakat 230. paragraf, bu açık teşhis listesini bile atlatabilen o “görünmez virüsü” anlatır. Daha önce 148. paragrafta Sylvan Öğrenme Merkezleri üzerinden çocukları sisteme uyumlu hale getiren psikolojik ve pedagojik yöntemleri eleştiren yazar; burada bu eğitimcileri, psikologları veya bürokratları adeta sisteme sızmış gizli birer solcu ajan olarak konumlandırır. Kaczynski devrimcilere şunu fısıldar: Meydanlarda bağıran aktivistlerden değil; takım elbiseli, saygın görünen, fakat elindeki psikolojik ve kolektivist tekniklerle çocuklarınızı ve toplumunuzu sessizce makineye entegre eden o dogmatik bürokrat/eğitimci tiplerden korkun.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Makale boyunca solculuğu somut hareketler üzerinden şeytanileştiren Kaczynski’nin, işi bu “görünmez solculara” getirmesi, kendi sosyolojik teorisini tam anlamıyla bir “cadı avına” ve mantıksal bir safsataya dönüştürür:
Son Not
231.
Bu makale boyunca belirsiz ve beraberinde birçok koşul ve çekince içeren ifadelerde bulunduk ve söylediklerimizin bir kısmı düpedüz yanlış olabilir. Elimizde yeterli miktarda bilginin bulunmayışı ve makaleyi kısa tutmak ihtiyacı, iddialarımızı daha açık belirtmemizi ya da gerekli koşulları ekleyerek formüle etmemizi imkansız hale getirdi. Ve tabii ki, bu tarz bir tartışmada insan, büyük oranda sezgisel yargıya başvurmak zorundadır ve bu da bazı zamanlar yanlış olabilir. Dolayısı ile bu makalenin, doğrunun kaba bir yakınsamasından daha fazlasını ifade ettiğini iddia etmiyoruz.
Metodolojik İtiraf, Sezgisel Yargı ve “Kaba Yakınsama” Savunması
İki yüz otuz birinci paragraf, manifestonun ana metninin bittiği ve yazarın “Son Not” başlığı altında okuyucuya yönelik bir itiraf ve feragatname sunduğu kısımdır. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Makale boyunca ortaya atılan iddialar, bilgi eksikliği ve metni kısa tutma zorunluluğu nedeniyle belirsizlikler, çekinceler ve hatta “düpedüz yanlışlar” barındırabilir. Kaczynski, böylesine geniş kapsamlı bir toplumsal ve tarihsel tartışmada zorunlu olarak “sezgisel yargılara” başvurduğunu itiraf eder ve bu durumun bazen yanlış olabileceğini kabul eder. Nihayetinde, bu manifestonun mutlak ve eksiksiz bir doğrudan ziyade, sadece “doğrunun kaba bir yakınsamasını” ifade ettiğini belirtir.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, Kaczynski’nin sayfa sayfa süren keskin ve tavizsiz kurallarının ardından gelen felsefi bir sigorta veya “kaçış kapısı” işlevi görür. Yazar makale boyunca teknolojinin geleceği, sistemin determinizmi, psikoloji ve solcuların niyetleri hakkında son derece kesin, yargılayıcı ve mutlak hükümler vermişti. Fakat bu “Son Not” ile yazar, ileride kendi teorisine yöneltilecek akademik, mantıksal veya tarihsel eleştirileri baştan savuşturmayı amaçlar. Adeta okuyucusuna ve eleştirmenlerine şunu söylemektedir: Eğer teşhislerimde bazı olgusal hatalar, mantık sıçramaları veya boşluklar bulursanız, unutmayın ki ben zaten en baştan bunun yeterli bilgiyle yazılmamış “kaba bir taslak” olduğunu kabul etmiştim.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın kendi metninin sonuna eklediği bu mütevazı itiraf, aslında makalenin eylemsel etiği bağlamında devasa ve oldukça karanlık bir çelişkiyi gözler önüne serer:
232.
Yine de, burada çizdiğimiz resmin genel hatlarının kabaca doğru olduğu konusunda makul bir güvene sahibiz. Yalnızca bir zayıf noktanın belirtilmesi gerekiyor. Solculuğun modern biçimini, za-manımıza özgü bir fenomen ve güç sürecinin bozulmasının bir semptomu olarak resmettik. Fakat bu konuda yanılıyor olabiliriz. Güce yönelik arzularını, kendi ahlaki görüşlerini herkese empoze etmeye çalışarak tatmin etmeye çalışan aşırı-toplumsallaşmış tiplerin çok uzun bir zamandır ortalıkta gezdiği kesindir. Fakat aşağılık duyguları, kendine olan saygıda düşüklük, güçsüzlük, kendileri kurban olmayan insanların kurbanlar ile özdeşleşmesi gibi özelliklerin modern solculuğa özgü bir şey olduğunu düşünüyoruz. Kendileri kurban olmayan insanların kurbanlar ile özdeşlik duymaları, 19. yüzyıl solculuğu ve erken Hristiyanlık’ta da bir ölçüde görülebilir; ancak bizim saptayabildiğimiz kadarıyla düşük kendine güven vb. semptomlar, bu hareketlerde ya da başka bazı hareketlerde, modern solculukta olduğu kadar açık değildi. Fakat bu tarz bir hareketin modern solculuktan önce var olmadığını kesin bir şekilde iddia edecek bir pozisyonda değiliz. Bu tarihçilerin ilgilenmesi gereken önemli bir sorudur.
Teorik Zafiyetin İtirafı, Tarihsel Süreklilik Şüphesi ve Manifestonun İronik Kapanışı
İki yüz otuz ikinci paragraf, Kaczynski’nin manifestosunun ana metnini sonlandırdığı ve kendi analizindeki en spesifik “zayıf noktayı” açıkça itiraf ettiği nihai metindir. Yazarın buradaki merkezi argümanı şudur: Makalenin genel hatlarının doğruluğundan emin olmakla birlikte, modern solculuğu yalnızca “zamanımıza özgü bir fenomen” ve “modern toplumda güç sürecinin bozulmasının bir semptomu” olarak tanımlamakta yanılıyor olabilir. Kaczynski, gücünü başkalarına ahlak dayatarak tatmin etmeye çalışan “aşırı-toplumsallaşmış” tiplerin tarihte hep var olduğunu kabul eder. Ancak makale boyunca solculuğun asıl itici gücü olarak tanımladığı “aşağılık duygusu, güçsüzlük ve kendisi kurban olmadığı halde kurbanlarla özdeşleşme” gibi özelliklerin, tamamen modern teknolojik topluma has olup olmadığından emin olamaz. 19. yüzyıl solculuğunda ve Erken Hristiyanlık’ta da kurbanlarla özdeşleşme eğilimleri olduğunu fark eden yazar, bu psikolojik hareket tarzının modern endüstriyel toplumdan önce de var olup olmadığı sorusunu kesin olarak yanıtlayamayacağını belirterek bu konuyu tarihçilerin ilgilenmesi gereken bir soru olarak ortada bırakır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu paragraf, yazarın makalenin ta en başında (6-23. paragraflar) kurduğu “Solculuğun Psikolojisi” tezinin ve 59-76. paragraflarda detaylandırdığı “Güç Sürecinin Bozulması” teorisinin son bir sağlama testidir. Kaczynski tüm manifestosunu, endüstriyel sistemin insan doğasını (ve güç sürecini) bozduğu, solculuğun da bu bozulmanın en hastalıklı modern semptomu olduğu üzerine inşa etmişti. Bir önceki 231. paragrafta metodolojik olarak “kaba bir yakınsama” yaptığını ve yanılabileceğini itiraf eden yazar, 232. paragrafta bu itirafı en güvendiği teorisi (solculuk analizi) üzerinden somutlaştırır. Yazar, kendi psikolojik ve sosyolojik çıkarımlarına akademik bir mesafe ve “objektiflik” katmak amacıyla, kendi argümanındaki tarihsel boşluğu bizzat kendisi işaret ederek eleştirmenlerin (veya tarihçilerin) yapabileceği itirazları önceden yumuşatmaya çalışır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Manifestoyu sonlandıran bu metin, yazarın felsefi tutarlılığı ve devrimci etiği açısından çok çarpıcı çelişkiler ve ironiler barındırır:
Sanayi Toplumu ve Geleceği İle İlgili Not 2007
Sanayi Toplumu ve Geleceği orijinal olmamakla eleştirilmiştir; fakat bu eleştiri, temel meseleyi gözden kaçırmaktadır. Sanayi Toplumu ve Geleceği hiçbir zaman orijinal olma niyetinde olmamıştır. Amacı, modern teknoloji ile ilgili bazı noktaların, Jacques Ellul’un Teknoloji Toplumu gibi bir eserini sonuna kadar hiçbir zaman okumayacak insanların da okuyup anlayabileceği açık ve görece kısa bir biçimde ifade edilmesi olmuştur.
Her halükarda, orijinal olmamak yönündeki ithamın konu ile alakası yoktur. Ted Kaczynski’nin orijinal olup olmadığını bilmek dünyanın geleceği için önemli midir? Tabii ki hayır! Fakat dünyanın geleceği için, modern teknolojinin bizi felakete götürüp götürmediğini, bizi bu felaketten ancak bir devrimin mi kurtaracağını ve politik solun devrimin karşısında bir engel teşkil edip etmediğini bilmek ise gerçekten önemlidir. Peki eleştirmenler neden, büyük çoğunlukla, Sanayi Toplumu ve Geleceği’nde öne sürülen argümanların içeriği ile ilgilenmek yerine, yazarının iddia edilen orijinallik yoksunluğu ve üslubundaki kusurlar hakkında bir araba dolusu laf etmişlerdir? Açıktır ki eleştirmenler, Sanayi Toplumu ve Geleceği’nde ortaya serilen düşüncelerin içeriğine bir cevap verememektedirler; bu sebeple, Sanayi Toplumu ve Geleceği ile ilgili alakasız noktalara değinerek, kendilerinin ve başkalarının dikkatlerini farklı bir yöne çekmeye çalışmaktadırlar.
Teknolojik ilerlemenin bizi felakete doğru sürüklediğini ve bunu ancak teknolojik sistemin bir bütün olarak ortadan kaldırılmasının durdurabileceğini görmek için orijinal olmaya gerek yoktur. Başka bir deyişle, ancak şu anda gerçekleşecek devasa bir felaketi göze olarak gelecekteki daha büyük bir felaketten kaçınabiliriz. Fakat entelektüellerimizin çoğunun – ve burada bu kelimeyi geniş anlamı ile kullanıyorum – bu korkunç ikilem ile yüzleşmekten ödleri patlamaktadır; çünkü, sonuç olarak, pek cesur değillerdir ve zamanlarını, toplumsal eşitsizlik, emperyalizm, hayvanlara karşı acımasızlık ve benzerleri gibi 19. yüzyıldan kalma problemlere mükemmel çözümler arayarak geçirmek kolaylarına gitmektedir.
Teknoloji problemi üzerine yazılan her şeyi okumadım ve Sanayi Toplumu ve Geleceği’nden önce bu problemi eşit derecede öz ve anlaşılabilir bir şekilde ele almış başka bir metnin bulunması mümkündür. Fakat bu durum dahi, Sanayi Toplumu ve Geleceğini gereksiz kılmayacaktır. Değindiği meseleler toplum bilimciler tarafından ne kadar iyi biliniyor olursa olsun, bu meseleler, onları bilmeleri gereken başka çok sayıda insanın dikkatine henüz ulaşmamıştır. Daha da önemlisi, bu konu hakkında elde bulunan bilgi somut bir uygulamaya konmamıştır. Günümüzdeki entelektüellerin pek çoğunun, teknoloji probleminin varlığını inkâr edeceklerini sanmıyorum; fakat neredeyse tamamı, bu konu hakkında bir şeyler söylemeyi reddetmektedirler. En iyi ihtimalle, teknolojik ilerlemenin yarattığı, küresel ısınma ya da nükleer silahların yayılması gibi, bazı özel problemleri tartışacaklardır. Bir bütün olarak teknoloji problemi ise basitçe görmezden gelinecektir.
Buradan çıkan sonuç, teknolojik ilerlemenin ve onun toplum nezdinde yarattığı sonuçların yeteri kadar tekrar edilemeyeceğidir. En zeki insanlar dahi, ancak mesele kafalarına tekrar tekrar çakıldığında acı verici bir gerçekle yüzleşebilmektedirler.
Tıpkı Sanayi Toplumu ve Geleceği’nde olduğu gibi, bu kitap (çevirenin notu: Technological Slavery) ile ilgili olarak da herhangi bir orijinallik iddiasında bulunmuyorum. Bu kitapta insan toplumu ile alakalı olarak ortaya konan birçok fikir için kaynak vermem, bu fikirlerin yeni olmadığını göstermektedir ve muhtemelen diğer pek çok fikir de daha önceden bir yerlerde yayınlanmıştır.
Benim yaklaşımımla ilgili yeni bir nokta varsa, o da devrim kavramını pratik bir öneri olarak ciddiye almış olmamdır. Birçok radikal çevreci ve “yeşil” anarşist devrimden bahsetmektedir; fakat görebildiğim kadarıyla, hiç birisi, devrimlerin gerçekte nasıl gerçekleştiği ile ilgili bir anlayış ortaya koymamışlardır ve devrimin tek hedefinin ırkçılık, cinsiyetçilik ya da homofobi değil, teknolojinin kendisi olması gerektiği gerçeğini kavrayamamış gibidirler. Çok az sayıda ciddi düşünür teknolojik sisteme karşı bir devrimi önermiştir; örneğin Ellul’un Autopsy of Revolotion kitabında yaptığı gibi. Fakat Ellul’un hayal ettiği devrim yalnızca, toplumda kendiliğinden gerçekleşen belirsiz bir ruhsal dönüşümden ibarettir ve kendisi de bu ruhsal dönüşümün imkansızlığını itiraf etmeye çok yaklaşmaktadır. Fakat ben modern toplumda, devrim için gerekli ön koşulların gelişmekte olduğunu düşünüyorum ve bundan kastım gerçek bir devrimdir; geçmişte gerçekleşen diğer devrimlerden temel olarak farklı bir devrim değil. Fakat bu devrim, uygun liderler (ne yaptıkları ile ilgili rasyonel bir anlayışa sahip olan liderler, yalnızca duyguları ile hareket eden kızgın ergenler değil) tarafından yönetilen iyi tanımlanmış bir devrimci hareket olmadan bir gerçekliğe dönüşmeyecektir.
“Sanayi Toplumu ve Geleceği İle İlgili Not (2007)” Bölümünün Bütüncül Değerlendirmesi
Manifestonun ana metninin yayımlanmasından 12 yıl sonra kaleme alınan bu ek metin, yazarın kendi eserine yöneltilen eleştirilere verdiği felsefi, stratejik ve oldukça polemikçi bir yanıttır.
Bu bölümün merkezi argümanı şudur: Manifestoya yöneltilen “orijinal olmama” (başka düşünürleri tekrar etme) eleştirisi tamamen alakasız ve kaçamak bir eleştiridir; çünkü metnin amacı akademik bir yenilik sunmak değil, teknoloji sorununu ve tek çözümün devrim olduğu gerçeğini açık, anlaşılır ve eyleme dönük pratik bir şekilde kitlelere ulaştırmaktır. Kaczynski, manifestosundaki fikirlerin Jacques Ellul’un Teknoloji Toplumu gibi eserleriyle benzerlik taşımasını bir kusur olarak görmez; zira bu akademik ve ağır metinler sıradan halk tarafından okunmamaktadır. Yazar, entelektüellerin ve eleştirmenlerin bu “orijinallik” argümanının arkasına sığınmalarını psikolojik bir kaçışla temellendirir: Entelektüeller, modern teknolojinin insanlığı felakete sürüklediği ve bunun ancak tüm sistemin yıkılmasıyla durdurulabileceği gerçeğiyle yüzleşmekten “ödleri patlayan” korkaklardır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
2007 tarihli bu not, Kaczynski’nin makale boyunca savunduğu eylemsel stratejinin bir tür savunma hattıdır. Kaczynski, kendi yaklaşımındaki asıl “yeniliğin”, teorik bir eleştiri yapmak değil, devrim kavramını pratik bir öneri olarak ciddiye almak olduğunu iddia eder. Aynı zamanda bu metin, yazarın kendi hareketini diğer potansiyel muhaliflerden keskin çizgilerle ayırdığı yerdir. Yazar, entelektüellerin 19. yüzyıldan kalma “toplumsal eşitsizlik, emperyalizm, hayvan hakları” gibi meselelerle uğraşarak asıl büyük tehlike olan teknolojiyi görmezden geldiklerini bir kez daha yineler. Kendisine en yakın duran “yeşil” anarşistleri ya da radikal çevrecileri bile, devrimin nasıl yapılacağını anlamayan ve hedeflerini (teknolojiyi yok etmek yerine) ırkçılık, cinsiyetçilik ve homofobi gibi meselelere kaydıran hayalciler olmakla suçlar. Fransız düşünür Jacques Ellul’un devrim fikrini ise sadece “belirsiz bir ruhsal dönüşüm” olarak niteleyip yetersiz bulur. Kaczynski’ye göre asıl devrim, duygularıyla hareket eden “kızgın ergenler” tarafından değil, ne yaptığını çok iyi bilen rasyonel “liderler” tarafından planlanıp uygulanmalıdır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme (Pragmatik Kapanışın Analizi)
Makaleyi yıllar sonra yeniden çerçeveleyen bu ek metin, yazarın entelektüel kibrini ve devrimci şiddetini rasyonalize etme çabasındaki devasa çelişkileri barındırır:
Ek Bir: Öğrenilmiş Çaresizlik Üzerine
Doktor Skrbina’ya yazdığım 12 Ekim 2004 tarihli mektubun başlangıcında, Martin E.P. Seligman’ın kitabı Çaresizlik (Seligman, Martin E.P., Helplessness: On Depression, Development, and Death, W.H. Freeman and Co., 1992) hakkında, bu kitabın 1975 baskısını okumamdan aklımda kalanlar ile bazı gözlemlerde bulunmuştum. Daha sonra Seligman’ın kitabının 1992 baskısını tekrar okuma fırsatını buldum. Arap harfleri ile numaralandırılmış sayfaları 1975 baskısı ile aynıydı. Güvercinler ve fareler üzerine yapılan deneyler ile ilgili söylediklerimin yanlış olduğunu fark ettim. Bakınız: Seligman, sayfalar: 21-25, 31-34, 36, 46—47, 54—60, 65, 74, 88, 92—93, 104-06, 137, 148, 155-57, 192-93 (Bölüm Üç’teki 29. not), 198 (Bölüm Beş’teki 41. not).
Seligman’ın kitabının 1992 baskısı, 1975 baskısında yer almayan bir giriş bölümü içeriyor. Birkaç bazı noktada, girişte ifade edilen fikirlere katılmıyorum. Bu noktalardan bir tanesi burada tartışılmayı hak ediyor.
Seligman, depresyona karşı bağışıklığın, kontrol uygulamaya yönelik bir tecrübe ile kazanıldığını açık bir şekilde belirtiyor. (Örnek: sayfa 99, 137) 1992 yılındaki giriş bölümünün xx. sayfasında Seligman şöyle yazıyor: “Teknolojinin gelişmesi, kitle üretimi ve kitle dağıtımı çok sayıda insanın kendi yaşamları üzerinde büyük bir seçim aralığına ve dolayısı ile de büyük bir şahsi kontrole sahip olmalarını sağlamıştır.” Eğer durum bu ise, Seligman’ın teorisi doğrultusunda, modern insanların depresyona karşı bir hayli dirençli olmaları gerekir. Fakat Seligman’ın da 1992 yılındaki giriş bölümünün xxxiii. sayfasında yazdığı gibi: “Geçtiğimiz iki nesil boyunca depresyon vakalarında on katı bir artış yaşadık… .” Seligman bu durumu, kendisinin “anlam” ya da “kişinin kendisinden daha büyük bir şeye kendini adaması” adını verdiği şey ile açıklamaya çalışmaktadır (sayfa xxxiii). Bu açıklama aşırı derecede spekülatiftir ve bana pek inandırıcı gelmiyor. Daha kolay ve daha ikna edici bir açıklama, Seligman’ın kitabının 1975 baskısında açık bir şekilde ifade edilmemesine rağmen ima edilen iki durumun yardımı ile mümkündür.
İlk olarak, kontrol uygulamaya yönelik bir tecrübenin faydası, kontrol edilen hadiselerin organizma için önemine bağlıdır. Önemsiz hadiseler üzerinde kontrol sahibi olmak organizmanın depresyona karşı direncini artırmakta pek faydalı değildir. Bu, Seligman’ın kitabının 61-62. sayfalarında yazdıklarından çıkmaktadır. Modern teknoloji, görece olarak önemsiz meselelerde kişisel kontrol sağlama eğilimindedir, ancak ölüm kalım meseleleri büyük oranda büyük organizasyonların kontrolünde kalır. Bakınız: Sanayi Toplumu ve Geleceği, 67, 72, 94 ve Doktor Skrbina’ya gönderdiğim 12 Ekim 2004 tarihli mektubun 2. Bölüm A Kısmı.
İkinci olarak, depresyona karşı direniş oluşturmakta etkili olabilmesi için, uygulanan kontrolün ciddi bir çabayı içermesi gereklidir. Bakınız: Seligman, sayfa 158-159. Modern teknolojinin büyük bir bölümü, bir şeyler yaparken gerekli olacak çabanın minimize edilmesine hizmet eder ve bu durum, ölüm kalım meseleleri ile ilgili yaptığımız faaliyetlerde uygulanan kontrolün tecrübe edilmesinden alınan faydayı dahi önemli ölçüde düşürür. Artık kendi gıdamızı yetiştirmek ya da toplamak zorunda değiliz, onları gidip süpermarketten alırız; fiziksel bir tehlikeye düştüğümüzde 911’i ararız; sağlığımızın bozulması ihtimaline karşı aldığımız önlem sigorta ödemelerini zamanında gerçekleştirmek ve gerisini sistemin halletmesine bırakmaktır.
Bunlar, teknolojik sistemin bize sunduğu kontrol tarzının depresyona karşı direnç geliştirmekte faydasız olmasının sebepleridir. Ve bu açıklamanın Sanayi Toplumu ve Geleceği’nde öne sürülen açıklama ile pratik olarak aynı olduğuna dikkat edin.
Seligman’ın, sonraki çalışmaları ile beraber bir mutluluk gurusuna dönüştüğünü söylemem gerekir. Learned Optimism (Öğrenilmiş İyimserlik), Authentic Happiness (Gerçek Mutluluk) ve Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-Being kitaplarının gösterdiği gibi. Fakat sonradan yaptıklarını beğenmesek dahi, Seligman’ın öğrenilmiş çaresizlik üzerine yaptığı erken çalışmalarını takdir edebiliriz.
Ek Bir: Öğrenilmiş Çaresizlik Üzerine Bölümünün Değerlendirmesi
Kaczynski bu ek bölümde, modern toplumdaki yaygın depresyon ve anlamsızlık hissini, ünlü psikolog Martin E.P. Seligman’ın “Öğrenilmiş Çaresizlik” (Learned Helplessness) teorisi üzerinden okuyarak kendi tezlerini psikolojik bir zeminde doğrulamaya çalışır. Yazarın referans verdiği üzere Seligman, depresyona karşı bağışıklığın bireyin olaylar üzerinde kontrol uygulamaya yönelik bir tecrübeyle kazanıldığını belirtir. Fakat Seligman’a göre teknoloji insanlara daha fazla seçim ve kişisel kontrol şansı sunmuş olmasına rağmen, depresyon vakaları son iki nesilde ironik bir şekilde on kat artmıştır. Seligman bu durumu insanların kendilerinden daha büyük bir şeye bağlanmamalarından kaynaklanan bir “anlam eksikliğiyle” açıklamaya çalışırken, Kaczynski bunu aşırı spekülatif bularak kendi net açıklamasını iki maddede sunar: 1) Kontrol edilen olaylar organizma için hayati önem taşımalıdır; modern teknoloji insanlara yalnızca önemsiz konularda kontrol verirken, ölüm kalım meseleleri büyük organizasyonların eline bırakılmıştır. 2) Depresyona karşı direnç kazanmak için, uygulanan kontrolün “ciddi bir çaba” gerektirmesi şarttır; modern teknoloji hayatta kalmak için gereken fiziksel çabayı (gıdayı marketten almak, hastalanınca sigortaya güvenmek gibi) minimize etmiştir, dolayısıyla bu yolla elde edilen kontrol tecrübesi depresyona karşı direnç geliştirmekte tamamen faydasızdır.
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu ek bölüm, manifestonun ta en başında (33-44 ve 59-76. paragraflarda) detaylandırılan “Güç Süreci” (Power Process) teorisinin, aslında bilimsel literatürle nasıl örtüştüğünün kanıtlanma çabasıdır. Yazar ana metinde, insanın tatmin edici bir hayat sürmesi için bir amaca sahip olmaya, bu uğurda otonom bir şekilde ciddi efor sarf etmeye ve sonucunda amaca ulaşmaya biyolojik olarak ihtiyaç duyduğunu iddia etmişti. Bu ek metin, “modern toplum güç sürecini bozarak depresyona neden oluyor” şeklindeki teşhisin, aslında Seligman gibi ana akım bilim insanlarının öğrenilmiş çaresizlik konulu klinik deneyleriyle birebir aynı yere çıktığını gösterir.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın modern insanın depresyonunu “illüzyonel kontrol” ve “çaba eksikliği” üzerinden açıkladığı bu sentez, teknoloji eleştirisi açısından oldukça ikna edici olmakla birlikte, yazarın klasik tavırlarını da yansıtır:
Ek Yedi (İki): Sisteme Duyulan Sadakat Karşısında Geleneksel Toplumsal Gruplara Duyulan Sadakat: Sanayi Toplumu ve Geleceği’nin 51 & 52. Paragrafları İle Alakalı Bazı Örnekler
Bir grup Arjantinli bilim adamı, Arjantin’in ve genel olarak Latin Amerika’nın modernleşmesini ve ekonomik gelişmesini yavaşlatan engellerden bahsederken, bu engeller arasında, erken 19. Yüzyılda Arjantin’in kırsal bölgelerinde etkili olan “yerelci bir duyguyu” da saymaktadırlar. Bu duyguyu şu şekilde tanımlamaktalar: “yalnızca çok dar ve küçük bir topluluğa ait hissetmek ve sadakatini modern anlamdaki büyük ulusal topluluğa genişletememek.” Aynı zamanda, 20. yüzyıl Latin Amerika’sında “kişisel bağların ve yerel faktörlerin” politik ideolojilere nazaran çok daha büyük bir ağırlığa sahip olduğunu söylemekteler.[61] Ayrıca egemen aile gruplarının kendi içsel sadakatlerinin, herhangi bir politik prensibe ya da bir bütün olarak ülkeye olan bağlılıktan güçlü olmasının ortaya çıkardığı problemlerden de bahsetmektedirler.[62]
Süryaniler ve İnkalar gibi, imparatorluklar oluşturmuş gruplar; Stalin gibi totaliterler; etnik grupların dayanışmasını kırmak adına, kitlesel sürgünleri[63] ya da özel olarak bu amaç için düşünülmüş başka bazı yöntemleri[64] uygulamışlardır. Kapitalistler, işçi sınıfının dayanışmasını bozmak için, farklı etnik grupları bilerek birbirleri ile karıştırmışlardır.[65] İkinci Dünya Savaşı’ndan beri Batı’da, ilk başlarda insani düşünceler ile gerçekleştirilen etnik azınlıkların “entegrasyonu,” demokratik sistemlerin bilerek ya da bilmeyerek etnik dayanışmaya karşı yürüttükleri mücadelenin bir aracı olmuştur. Totaliter sistemler, aileler ve sendikalar gibi grupların içsel sadakatini kırmak ve onları, bireyin bir bütün olarak sisteme olan bağlılığını sağlamak için kullanılacak araçlara dönüştürmek için kaba yöntemler kullanmışlardır.[66] Modern demokratik sistemler, belki bilincinde olmadan, aynı amaçlar için çok daha zor fark edilen yöntemler kullanmaktadırlar.
Eski Atina’da “Solon’un yasaları genel olarak ailenin önemini düşürmek ve toplumun, polisin önemini yükseltmek üzere tasarlanmıştır. Embriyonik anlamda demokratik olarak kabul edilebilecek ölçüde.”[67] Orta Çağ’daki Katolik Kilisesi, geniş aileleri ve akraba gruplarını parçalayacak ve böylece Kilise’nin otoritesini artıracak önlemler almışlardır – fakat bunun ne ölçüde hesaplanmış bir şekilde gerçekleştirildiği tartışmaya açıktır. Ancak her halükarda sonuç, kuzeybatı Avrupa’da çekirdek ailenin ötesindeki aile bağlarının Sanayi Devrimi’nin çok öncesinde büyük ölçüde zayıflatılması olmuştur.[68] Başka bir açıdan, Çin’de yakın zamanlara kadar aileye olan bağlılık bir bütün olarak ülkeye olan bağlılıktan çok daha güçlü olmuştur[69] ve belki de bu, Çin’in Orta Çağlar’ın sonlarında Avrupa’dan teknoloji anlamında ileride olmasına rağmen Sanayi Devrimi’nin Çin’de değil kuzeybatı Avrupa’da gerçekleşmesinin sebeplerinden bir tanesidir. Çin’in modernizasyonu konusuna kafa yoran erken 20. yüzyılın önemli düşünürlerinden bazıları, kendi amaçları için, aile gibi geleneksel toplumsal grupların parçalanması gerekliliğini fark etmişlerdir.[70]
Ek Yedi: Sisteme Duyulan Sadakat Karşısında Geleneksel Toplumsal Gruplara Duyulan Sadakat Bölümünün Değerlendirmesi
Bu ek bölüm, Kaczynski’nin manifestonun ana metninde (özellikle 51. ve 52. paragraflarda) ortaya attığı sosyolojik bir tezin tarihsel kanıtlarla desteklenmesi amacıyla kaleme alınmıştır.
Yazarın bu bölümdeki merkezi argümanı şudur: Hangi çağda veya hangi ideolojik kılıf altında olursa olsun (imparatorluk, kapitalizm, komünizm veya modern demokrasi), makro ölçekli tüm toplumsal sistemler ve devletler, kendi otoritelerini ve verimliliklerini artırmak için bireylerin aile, kabile, etnik grup veya yerel topluluk gibi küçük gruplara duydukları sadakati parçalamak ve yok etmek zorundadırlar. Kaczynski bu evrensel kuralı, insanlık tarihinin çok farklı dönemlerinden ve coğrafyalarından verdiği çarpıcı örneklerle temellendirir:
Makalenin Bütünü Bağlamında Destekleyici Çerçeve
Bu ek bölüm, manifestonun 51. ve 52. paragraflarının doğrudan tarihsel bir sağlamasıdır. Yazar 51. paragrafta, “teknolojik toplum, verimli bir şekilde işlemek için aile bağlarını ve yerel toplulukları zayıflatmak zorundadır” demişti. Çünkü yerel veya ailesel bağlar (nepotizm/kayırmacılık), modern kurumların “liyakate ve kurallara dayalı” işleyişini bozar. Kaczynski bu ek metinle birlikte, modern endüstriyel sistemin insanı doğasından (kendi küçük ve doğal akraba grubundan) koparıp devasa bir makinenin kimliksiz bir dişlisine dönüştürme sürecinin yalnızca bir teknoloji meselesi değil, aynı zamanda iktidarın (sistemin) doğasından kaynaklanan tarihsel bir zorunluluk olduğunu kanıtlamaya çalışır.
Metin İçi Kısıtlılıklar ve Eleştirel Değerlendirme
Yazarın büyük sistemlerin kendi bekaları için yerel/küçük bağları erittiği yönündeki bu sosyolojik teşhisi oldukça isabetli olmakla birlikte, meseleyi ele alış biçimi yine kendi klasik indirgemeci tarzını yansıtır:
Sonuç Niyetine;
Kaczynski’nin manifestosunda eksik olan en büyük şey, estetik ve felsefi bir derinlikti. O, dünyayı sadece kaba bir güç ve kontrol mekanizması olarak gördü.
Özetle; Kaczynski gibi ormana kaçıp insanlığa bomba fırlatmak, eleştirdiğimiz o yıkıcı ve totaliter mantığın bir kopyası olmaktan başka bir işe yaramaz. Yapmamız gereken, sistemin içinde yaşarken onun mantığına teslim olmamaktır. Teknolojiyi reddetmeyelim; onu evcilleştirelim, parçalayalım, kendi zanaatımızla yeniden anlamlandıralım ve algoritmaların bizi tasarlamasına izin vermek yerine, biz kendi hayatımızı ve araçlarımızı tasarlayalım. Direniş bombalarla değil; bilinçle, nitelikli üretimle, estetikle ve korunan otonomiyle başlar.
[1] (2016’da eklenmiştir.) David Skrbina’ya gönderdiğim 23 Kasım 2004 tarihli mektubun 3. Bölüm, E kısmına bakınız.
[2] Tüm zorbaların ve acımasız rekabetçilerin, hatta çoğunluğunun dahi, aşağılık duygusundan mustarip olduklarını iddia etmiyoruz.
[3] Viktorya döneminde birçok aşırı-toplumsallaşmış insan, cinsel duygularını bastırmaktan ya da bastırmaya çalışmaktan dolayı ciddi psikolojik problemler yaşamışlardır. Freud teorilerini bu tarz insanlar üzerinden oluşturmuş gibidir. Günümüzde toplumsallaşmanın odağı cinsellikten saldırganlığa kaymıştır.
[4] Bunun mühendislik ya da doğa bilimlerindeki uzmanları içermesi zorunlu değildir.
[5] Orta ve üst sınıflarda bu değerlere direnen birçok birey bulunmaktadır, fakat bunlar genellikle az ya da çok üstü kapalı direnişlerdir. Bu tarz direnişler kitle medyasında kendine yalnızca çok küçük bir yer bulur. Toplumumuzdaki propagandanın ana ögesi, bahsedilen değerler yönündedir. Bu değerlerin, tabir doğru ise, toplumumuzun resmi değerleri haline gelmelerinin temel nedeni, endüstriyel sistem için faydalı olmalarıdır. Şiddet engellenmeye çalışılır çünkü şiddet sistemin işleyişini bozar. Irkçılığın önüne geçilmek istenir, çünkü etnik çatışmalar da sistemin işleyişini bozar ve ayrımcılık, sisteme faydalı olabilecek azınlık mensuplarının yeteneklerinin boş yere harcanmasına sebep olur. Fakirlik “tedavi edilmelidir”, çünkü alt sınıflar sistem için problemler yaratırlar ve alt sınıflar ile temas içerisinde olmak diğer sınıfların ahlaklarını bozar. Kadınlar kariyer yapmaları konusunda cesaretlendirilir çünkü yetenekleri sistem için faydalıdır ve daha önemlisi, kadınlar düzenli işlere sahip olduklarında sisteme entegre edilmiş olurlar ve aileleri yerine doğrudan ona bağlanmış olurlar. Bu aile dayanışmasının zayıflatılmasına yardımcı olur. (Sistemin liderleri aileyi güçlendirmek istediklerini söylerler; fakat bundan kastettikleri şey, ailenin, çocukların sistemin ihtiyaçlarına uygun bir şekilde toplumsallaştırmalarında etkili bir araç olarak hizmet etmesidir. 51 ve 52. paragraflarda, sistemin, aile ya da diğer küçük ölçekli toplumsal grupların güçlü ve otonom olmasına tahammül edemeyeceğini iddia ediyoruz.)
[6] (2016’da eklenmiştir.) David Skrbina’ya gönderdiğim 12 Ekim 2004 tarihli mektubun 1. Bölümüne ve Ek Bir’e (Çevirenin notu: Aşağıda, metnin sonunda) bakınız.
[7] İnsanların çoğunun kendi kararlarını almak istemedikleri ve kendi yerlerine liderlerin düşünmesini istedikleri iddia edilebilir. Bu iddiada bir haklılık payı vardır. İnsanlar küçük meselelerde kendi kararlarını vermek isterler, fakat zor ve ağır meselelerde karar vermek psikolojik çatışmalar ile yüzleşmeyi gerektirir ve insanların çoğu psikolojik çatışmalardan nefret eder. Bu sebeple, zor meselelerde karar vermek için başkalarına yaslanma eğiliminde olurlar. Fakat bu, alınan kararları etkilemek konusunda hiçbir şansa sahip olmadan bu kararların onlara empoze edilmesinden hoşlandıkları anlamına gelmez. İnsanların çoğu lider değil, doğal takipçilerdir. Fakat liderlerine doğrudan ve şahsi bir şekilde ulaşabilmek, onları etkileyebilme şansına sahip olmak ve zor kararların alınması sürecine bir derece dahi olsa katılmak isterler. En azından bu kadarlık bir otonomiye ihtiyaç duyarlar.
[8] (2016 yılında genişletilmiştir) Burada listelenen bazı semptomlar kafesteki hayvanların sergilediklerine benzerdir. Bakınız: Morris, Desmond, The Human Zoo, Kodansha America, Inc., New York, 1996, özellike 160 – 225. sayfalar. Bu semptomların güç sürecinin bozulması ile nasıl ortaya çıktığı şu şekilde açıklanabilir: İnsan doğasının sağduyuya dayanan bir şekilde anlaşılması bize, ulaşılması çaba gerektiren amaçların yokluğunun insanı can sıkıntısına götürdüğünü ve can sıkıntısının uzun süre devam etmesinin sonucunun ise depresyon olduğunu söylemektedir. Amaçlara ulaşmaktaki başarısızlık hayal kırıklığına yol açar ve insanın kendisine olan saygısını düşürür. Hayal kırıklığı sinire yol açar, sinir ise, genelde eş ve çocuk istismarı biçiminde kendini gösteren saldırganlığa yol açar. Uzun süre devam eden hayal kırıklığının genellikle depresyona yol açtığı ve depresyonun endişe, suçluluk duygusu, uyuma bozuklukları, yeme bozuklukları ve kişinin kendisi hakkında kötü hislere yol açma eğiliminde olduğu gösterilmiştir. Depresyona eğilimli olanlar, onun bir panzehiri olarak zevk peşinde koşarlar; böylece doymak bilmez hedonizm ve yeni heyecanlara ulaşmak için ortaya çıkan sapkınlıklar ile birlikte aşırı seks düşkünlüğü ortaya çıkar. Can sıkıntısı da aşırı zevk peşinde koşmaya sebep olma eğilimindedir, çünkü başka amaçların yokluğunda insanlar genelde zevki bir amaç olarak kullanırlar. Bu anlatılanlar, meselenin basitleştirilmiş halidir. Gerçek daha karmaşıktır ve tabi ki güç sürecinden mahrum kalmak bahsedilen semptomların yegane sebebi değildir. Bu arada, depresyondan bahsettiğimizde, bir psikiyatrist tarafindan tedavi olunmasını gerektirecek ağırlıkta bir depresyondan bahsetmiyoruz. Genellikle daha hafif düzeydeki depresyonlar söz konusudur. Ve amaçlardan bahsettiğimizde zorunlu olarak uzun vadeli, üzerinde düşünülmüş amaçlardan bahsetmiyoruz. İnsanlık tarihinin büyük bir bölümünde, çoğu insan için, mideyi doyurmak ile ilgili amaçlar (kişinin yalnızca, kendisinin ve ailesinin beslenme ve diğer günlük ihtiyaçlarını karşılaması) gayet yeterli olmuştur.
[9] (2016 yılında değiştirilmiştir.) Geniş toplum nezdinde çok küçük etkileri olan, Amişler gibi kendi içine kapanık ve pasif gruplar ile ilgili kısmi bir istisnanın yapılması gerekebilir. Bunlar haricinde, günümüz Amerika’sında bazı gerçek küçük ölçekli topluluklar bulunmaktadır. Örneğin gençlik çeteleri ve “kültler.” Herkes onları tehlikeli olarak görür ve öyledirler de, çünkü bu grupların üyelerinin bağlılığı sistemden önce birbirlerine yöneliktir ve bu sebeple sistem onları kontrol edemez. Örneğin çingeneler: Çingenelerin yaptıkları hırsızlık ve dolandırıcılıklar yanlarına kalır çünkü birbirlerine o kadar sadıktırlar ki, her zaman, kendi masumiyetlerini “kanıtlayacak” şekilde şahitlik yapacak başka çingeneler bulabilirler. Örnek olarak bakınız: Maas, Peter, King of the Gypsies, Viking Press, New York, 1975, pp. 78 – 79. Çok sayıda insanın bu gruplara ait olması halinde sistemin başının ciddi şekilde belaya gireceği açıktır. Bu konu ile ilgili örnekler için Ek Yedi’ye (Çevirenin notu: Aşağıda, metnin sonunda) bakınız. Ayrıca bakınız: Carillo, Santiago, Eurocomunismo y Estado, Editorial Crítica, Grupo Editorial Grijaybo, Barcelona, 1977, pp. 46 – 47.
[10] (2016’da eklenmiştir.) Gerçekte, problemlerin kırsal alanlarda daha az şiddetli olup olmadığı tartışmaya açıktır. The Week, Oct. 17, 2008, p. 14, “The myth of small-town superiority” makalesini The Economist, June 25, 2011, p. 94, “A New York state of mind.” makalesi ile karşılaştırınız. Fakat temel nokta her halükarda ayaktadır: Kalabalık belirleyici etken değildir.
[11] (2016’da eklenmiştir.) Örnek: “Yirminci yüzyıl kadın ve erkeklerinin tam olarak anlayamayacağı bir tarzda, Mississipi Vadisi’nin ve Ova eyaletlerinin çiftçileri [1830 ya da 1840’lı yıllarda] ‘kalabalık’ hissetmeye başlamışlardır. Bir çiftçi Batı Illinois’dan göç etmek zorunda kalmasının sebebi olarak ‘insanların burnunun dibinde oturmasını’ göstermiştir, aslında en yakın komşusu 20 kilometre ötede oturuyordu.” Schlissel, Lilian, Women’s Diaries of the Westward Journey, Schocken Books, New York, 1992, p. 20; Bright, Verne, “The Folklore and History of the Oregon Fever,” Oregon Historical Quarterly, Vol. 52, Dec. 1951, p. 241ff’ten alıntılamaktadır. Ayrıca bakınız: Dick, Everett, The Dixie Frontier: A Social History, University of Oklahoma Press, Norman, Oklahoma, 1993, p. 25.
[12] Evet, 19. yüzyıl Amerika’sının problemleri olduğunu ve bunların ciddi problemler olduğunu biliyoruz. Fakat yazıyı daha fazla uzatmamak için kendimizi daha basit bir şekilde ifade etmek durumundayız.
[13] “Alt sınıfı” konunun dışında tutuyoruz. Burada toplumun ana akımı ile ilgileniyoruz.
[14] Bazı sosyal bilimciler, eğitmenler, “akıl sağlığı” profesyonelleri ve benzerleri herkesin tatminkar bir sosyal yaşamı olması adına toplumsal dürtüleri de birinci gruba itmek için ellerinden geleni yapmaktadırlar.
[15] Sonsuz bir maddi kazanım peşinde koşmak gerçekten reklamcılık ve pazarlama endüstrisinin yapay bir icadı mıdır? Maddi kazanıma yönelik, içkin bir insan dürtüsü olmadığı kesindir. İnsanların kendi fiziksel ihtiyaçlarını karşılayacak miktarın ötesinde çok az bir maddi zenginlik arzuladıkları birçok kültür olmuştur (Avustralya yerlileri, Meksika’nın geleneksel köylü kültürü, bazı Afrika kültürleri). Diğer yandan, maddi kazanımın önemli bir rol oynadığı bir çok endüstri öncesi kültür de var olmuştur. Dolayısı ile günümüzün kazanç odaklı kültürünün yalnızca reklamcılık ve pazarlama endüstrisinin bir icadı olduğunu iddia edemeyiz. Fakat reklamcılık ve pazarlama endüstrisinin bu kültürün yaratılmasında önemli bir rol oynadığı açıktır. Reklamcılık faaliyetleri için milyonlar harcayan büyük şirketler, bu harcadıkları parayı, satışlarındaki artış ile telafi ettiklerini gösteren somut kanıtlar olmadan harcamazlardı.
(2016 yılında eklenmiştir.) 1958 yılında yazlık bir iş ararken, beni Chicago’daki bir ofise yönlendiren gizli bir ilana başvurdum. Oradan, başka birkaç gençle birlikte bir banliyö mahallesine götürüldüm. Orada kapı kapı dolaşıp dergi aboneliği satmak üzere serbest bırakıldık. Hiçbirimiz bir tane dahi satmayı başaramadık. Yetkili olan kişi açık sözlü bir şekilde bize şunları söyledi: “İşimiz insanlara ihtiyaç duymadıkları ve istemedikleri şeyleri satmak.” Daha sonra bize aynı mahallenin profesyonel ve tecrübeli bir satış elemanı tarafından gezileceğini ve bizim bir tane bile üyelik satamadığımız yerde birçok satış yapacağını söyledi. Bizim işimizin üyelik satmak olmadığı açıktı, belki de işe başvuran gençleri test ediyorlardı. Amaç ne olursa olsun, yukarıdaki anekdot, profesyonellerin, istemedikleri şeyleri onlara aldırmak için insanları maniple edebildiklerini ve bunu yaptıklarını göstermektedir. Sanayi Toplumu ve Geleceği ilk kez yazılırken, burada anlatılan olay, yazarın kimliğinin tespit edilmesi riskini önlemek amacıyla değiştirilmişti; şimdi anlatılan ise olayın yaşanmış halidir.
[16] Son 15 yılda amaçsızlık probleminin yoğunluğu azalmış gibidir [bu, 1995 yılından önceki 15 yıla atıf yapmaktadır], çünkü insanlar günümüzde, fiziksel ve ekonomik olarak, eskiden olduğundan daha az güvende hissetmektedirler ve güvenlik ihtiyacı onlara bir hedef vermektedir. Fakat amaçsızlığın yerini, güvenliğe ulaşmanın zorluklarının getirdiği hayal kırıklığı almıştır. Amaçsızlık sorunu üzerinde duruyoruz, çünkü liberaller ve solcular toplumsal problemleri toplumun herkese güvenliği garanti etmesi ile çözmeye çalışıyorlar; fakat bunun başarılması halinde olacak şey, yalnızca amaçsızlık probleminin geri gelmesidir. Gerçek mesele toplumun insanların güvenliğini iyi ya da kötü bir şekilde sağlaması değildir; problem, insanların güvenlik açısından sisteme bağımlı olması ve kendi güvenliklerinin imkanlarına kendilerinin sahip olmamasıdır. Bazı insanların silah taşıma hakkını bu kadar büyütmelerinin bir sebebi de budur; bir silaha sahip olmak, güvenliklerinin o kısmını insanların kendi ellerine bırakır.
[17] (2016’da eklenmiştir.) Takip eden haber The Missioulian’ın 25 Mayıs 1988 tarihli sayısında “Küçük işletmeler, enseyi karartmayın” başlığı altında yayınlanmıştır: “… ‘Fakat gerçek bir girişimciyseniz, imtiyaz hakkını elde edemeyebilirsiniz. Çünkü Pittsburgh İmtiyaz Geliştirme Şirketi, müşterilerinin, yaratıcılık ve bağımsızlık gibi güçlü girişimci niteliklere sahip (tam da imtiyaz sistemi içerisinde kalarak çalışmayı reddeden “sorun çıkarıcılar”) kişileri elemek üzere tasarlanmış, iki buçuk saatlik bir psikolojik test kullandığını söylemektedir.’ Wall Street Journal.”
[18] Muhafazakarların devlet düzenlemelerini azaltma çabalarının ortalama insana çok az faydası vardır. Bir kere, düzenlemelerin yalnızca çok küçük bir bölümü kaldırılabilir, çünkü düzenlemelerin çoğu gereklidir. Başka bir açıdan, kaldırılan düzenlemelerin çoğu ortalama bireyden çok iş dünyasını etkilemektedir ve dolayısı ile temel etkisi gücün devletten alınıp özel şirketlere verilmesidir. Ortalama birisi için bunun anlamı, hayatına olan devlet müdahalesinin yerini, örneğin kullandığı su kaynağına daha fazla kimyasal atmasına izin verilen ve dolayısı ile kanser olmasına sebep olan şirketin müdahalesine bırakmasıdır. Muhafazakarlar ortalama insanı bir enayi yerine koymaktadırlar. Büyük Devlet’e olan kızgınlığını, Büyük Şirketler’in gücünü artırmak için kullanmaktadırlar.
[19] (2016’da eklenmiştir.) Anthony Lewis tarafından alıntılanmaktadır, New York Times, April 21, 1995.
[20] (2016’da eklenmiştir.) Último Reducto, birçok ilkel halkın, hastalıkları “kişiliği olmayan şeytanlara” değil cadılığa atfettiğini vurgulamıştır. Eğer birisi ciddi bir şekilde hastalanırsa, “cadı” olduğu varsayılan kişiyi bulmak için girişimlerde bulunulur ve sonra bu kişi öldürülür. Örnek olarak bakınız: Ross, Andrew C., David Livingstone: Mission and Empire, Habledon Continuum, 2006, p. 154. Sanayi öncesi halklar büyü ve cadılığa, aksi halde bir anlam veremedikleri olumsuz hadiseler ile ilgili onlara bir açıklama getirdiği ve bu olaylardan kaçınmak konusunda güçleri olduğuna dair bir illüzyon yarattığı için inanmışlardır. Modern dünyada benzer amaçlara hizmet eden inançlar ile ilgili bir tartışma yararlı olabilirdi, fakat burası bu tartışmanın yeri değildir.
[21] Birisi, propagandanın kullanılma amacını onaylıyorsa, genelde bunu “eğitim” olarak adlandırır veya buna benzer bir edebi kelam kullanır. Fakat propaganda, hangi amaç için kullanıldığından bağımsız olarak propagandadır.
[22] (2016’da eklenmiştir.) Burada çok ileriye gitmiş olabilirim. Turnbull’a göre Mbuti Pigmelerinde “[Yaşlı insanlar grubu] kadınların ya da erkeklerin istemeyerek katıldıkları bir yaş grubudur… .” Turnbull, Colin M., Wayward Servants: The Two Worlds of the African Pygmies, Natural History Press, 1965, p. 127. Fakat yine de, modern insanlardaki yaşlılığa dair isteksizliğin, ilkel insanlara göre çok daha fazla olduğu, gençliklerini korumak için giriştikleri büyük çabalar da düşünüldüğünde, doğru gididir.
[23] Panama’nın işgal edilmesini destekliyor ya da kınıyor değiliz. Bu olayı yalnızca örnek vermek için kullanıyoruz.
[24] Bilim adamlarının motivasyonları ile ilgili buradaki tartışma kesinlikle yeterli değildir. Daha detaylı bir tartışma için Dr. P.B.’ye Bilim Adamlarının Motivasyonları Üzerine Mektup’a bakınız.
[25] (2016’da eklenmiştir.) Último Reducto, insanların kendi yaşam koşulları üzerinde hiçbir zaman tam bir kontrole sahip olmadıklarından, özgürlüğün bu tanımının iyileştirilmesi ya da daha fazla açıklanması gerektiğini söylemiştir. Örneğin insanlar, bazı durumlarda gıda tedarikinde olumsuz etkilerde bulunan kötü hava koşullarını kontrol edemiyorlardı. Gerekli iyileştirme ve açıklamanın yapılabileceğini düşünüyorum, fakat burası yeri değildir.
[26] Amerikan kolonileri Britanya yönetimi altındayken, Amerikan Anayasası’nın yürürlüğe girmesinden sonra olandan daha az miktarda ve daha az etkili yasal özgürlük garantileri bulunmaktaydı. Buna rağmen, endüstri öncesi Amerika’da, Bağımsızlık Savaşı öncesinde ve sonrasında, Sanayi Devrimi’nin bu ülkede gerçekleşmesinden sonraya göre daha fazla kişisel özgürlük bulunuyordu. Graham ve Gurr’un editörlüğündeki Violonce in America: Historical and Comparative Perspectives (Bantam Books, 82 1970) kitabından alıntılıyoruz: “Davranışları düzenleyen normlardaki standartların yükselmesi ve bununla birlikte [19. yüzyıl Amerika’sında] kolluk kuvvetlerinin gittikçe daha fazla kullanılmaya başlanması… toplumun tamamında oldukça yaygındı…Toplumsal davranıştaki değişim o kadar uzun vadeli ve öylesine geniş kapsamlıdır ki, zamanın toplumsal süreçlerinin en köklüsü ile, endüstriyel kentleşmesinin kendisi ile bağlantılı gibidir… 1835 yılında Massachusetts 660.940 civarında bir nüfusa sahipti, yüzde seksen biri kırsaldı, büyük oranda sanayi öncesi dönemde ve orada doğmuş bulunan insanlardan oluşuyordu. Yurttaşlar geniş bir kişisel özgürlüğe yatkındılar. İster arabacı, çiftçi ya da zanaatçı olsunlar, kendi çalışma saatlerini oluşturmaya alışkındılar ve işlerinin yapısı birbirlerinden fiziksel olarak bağımsız olmalarını sağlıyordu… Kişisel problemler, günahlar ve hatta suçlar çok büyük bir toplumsal endişeye sebep olmuyordu… Fakat 1835’te güç kazanmaya başlayan iki eş zamanlı hareket, kente göç ve fabrikaların ortaya çıkması, 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyıla kadar kişisel davranışlarda gittikçe artan bir etki yaratmıştır. Fabrika belirli bir düzene sahip, saat ve takvimin ritimlerine ve usta başları ile yöneticilerin taleplerine uyan davranış kalıplarını zorunlu kılıyordu. Şehirde ya da kasabada, kalabalık ve insanların iç içe olduğu mahallelerde yaşamak, eskiden kimsenin itiraz etmediği bir çok eylemin yapılmasını engelliyordu. Büyük kuramlarda mavi ve beyaz yaka olarak çalışanlar birbirlerine bağımlı hale gelmişlerdi, birisinin işi diğerini tamamladığında hiç kimsenin işi artık yalnızca kendisinin değildi. Hayatın ve çalışmanın yeni organizasyonunun sonuçları, 1900 yılında, Massachusetts’in 2.805.346 sakininin yüzde 76’sı şehirli olarak kaydedildiğinde ortaya çıkmıştı. Çok daha fazla şiddet içeren ya da başıbozuk olarak nitelendirilebilecek davranış kalıpları, kayıtsız ve bağımsız olan bir toplumda kabul görürken, resmileşen ve yardımlaşmanın daha fazla ön plana çıktığı sonraki dönem toplumunda artık kabul edilmez olmuşlardı… Kısacası şehirlere olan hareket, bir önceki nesillere kıyasla daha uysal, daha fazla toplumsallaşmış ve daha fazla ‘medenileşmiş’ bir nesil ortaya çıkarmıştı.”
[27] (2016’da eklenmiştir.) Último Reducto, buradaki doğru antropolojik tabirin “monarşi” değil “şeflik” olması gerektiğini söylemiştir; fakat bizim amaçlarımız açısından bu, bir farklılık yaratmamaktadır.
[28] (2016’da eklenmiştir.) Bolivar şöyle yazıyor: “İnsanlığın onuruna ve onun koşullarını iyileştirmeye yönelen özgürlük haricinde hiçbir özgürlük meşru değildir.” Trend, J.B., Bolivar and the Independence of Spanish America, 1951.
[29] 21. nota bakınız.
[30] (2016’da eklenmiştir.) “Sızlanıp duran okul çocuğu, çantası ve parlayan sabah yüzü ile, bir sümüklü böcek gibi sürünür, istemeyerek okula.” Shakespeare, As You Like It, Act 2, Scene 7 (burada hafifçe değiştirilmiştir).
[31] “Günümüzde, teknolojik olarak gelişmiş bölgelerde insanlar, coğrafi, dini ve politik farklılıklara rağmen oldukça benzer hayatlar sürmektedirler. Chicago’daki Hristiyan bir banka memurunun günlük yaşamı, Tokyo’daki bir Budist banka memurunun ve Moskova’daki Komünist bir banka memurunun günlük yaşamı ile, bunlardan herhangi birisinin hayatının bin sene önce yaşamış bir adamın hayatına benzediğinden çok daha fazla benzeşmektedir. Bu benzerlikler ortak bir teknolojinin sonucudur… .” Camp, L. Sprague de, The Ancient Engineers, Ballantine Books, Random House, 1988, p. 17. Bu üç banka memurunun yaşamı tam olarak aynı değildir. İdeolojinin bazı etkileri vardır. Fakat tüm teknolojik toplumlar, hayatta kalabilmek için, hemen hemen aynı doğrultuda evrilmek zorundadırlar.
[32] Tıbbi ilerlemenin istenmeyen sonuçlarına dair başka bir örnek için, kansere karşı güvenilebilir bir tedavinin bulunduğunu varsayın. Kanserin tedavi edilebilir olması, bu tedavi yalnızca elitlerin ulaşabileceği kadar pahalı olsa dahi, elitlerin kanserojen maddelerin çevreye karışmasını önleme motivasyonlarını oldukça düşürecektir.
[33] Düşünün, sorumsuz bir genetik mühendisi çok sayıda terörist yaratabilir.
[34] Pek çok insan, çok sayıda iyi şeyin toplanarak kötü bir şeye dönüşmesi fikrini mantıksız bulabileceğinden, bunu bir benzetme ile anlatıyoruz. Bay A’nın Bay B ile satranç oynadığını farz edin. Büyük bir usta olan Bay C, Bay A’nın omuzları üzerinden oyunu seyretmektedir. Tabi ki Bay A, oyunu kazanmak istemektedir; bu sebeple Bay C ona yapılabilecek iyi bir hamle gösterirse, Bay A’ya iyilik yapmış olur. Fakat şimdi Bay C’nin Bay A’ya yapacağı tüm hamleleri söylediğini varsayalım. Her bir özel durumda Bay A’ya hangi hamleyi yapması gerektiğini söyleyerek ona iyilik yapmaktadır; fakat yapacağı her hamleyi söyleyerek oyununu mahvetmektedir, çünkü her hamlesini başka birisinin ona söylemesi durumunda Bay A’nın oynadığı oyunun bir anlamı kalmamaktadır. Modern insanın durumu Bay A’ya oldukça benzemektedir. Sistem bir bireyin hayatını sayısız şekillerde kolaylaştırmaktadır, fakat böyle yaparak kendi kaderini kontrol etme imkanını onun elinden almaktadır.
[35] 21. nota bakınız
[36] Burada yalnızca ana akım içerisindeki değerlerin çatışmasından bahsediyoruz. Basitlik olması açısından, vahşi doğanın insan ekonomik refahından daha önemli olduğunu savunan fikirler gibi “marjinal” değerleri resme dahil etmiyoruz.
[37] Buradaki çıkarın maddi çıkar olması zorunlu değildir. Örneğin, kişinin sahip olduğu ideoloji ya da dini yayması gibi psikolojik bir ihtiyacı karşılayan bir çıkar da olabilir.
[38] Bir ön şart: Belirli bazı alanlarda, önceden belirlenmiş seviyede özgürlüğe müsaade etmek sistemin çıkarınadır. Örneğin, ekonomik özgürlüğün (uygun sınırlamalar ve kısıtlamalar ile) ekonomik büyümeyi desteklemek bakımından faydalı olduğu anlaşılmıştır. Ancak yalnızca planlanmış, çerçevesi çizilmiş ve sınırlandırılmış özgürlük sistemin çıkarınadır. Bireyin her zaman için, bu tasma bazen uzun olabilse de, bir tasmaya bağlı olarak tutulması gerekir. (94, 97. paragraflara bakınız.)
[39] Bir toplumun verimliliğinin ya da onun hayatta kalma potansiyelinin, her zaman için, o toplumun insanlar üzerinde uyguladığı baskıyla veya insanlara yaşattığı rahatsızlıklarla ters orantılı olduğunu söylemiyoruz. Durum kesinlikle böyle değildir. Pek çok ilkel toplumun, insanları, Avrupa toplumlanndan daha az baskıya maruz bıraktığına inanmak için iyi sebepler bulunmaktadır; fakat Avrupa toplumlan herhangi bir ilkel toplumdan çok daha etkili olmuşlardır ve ilkel toplumlar ile girdikleri her çatışmada sahip oldukları teknolojinin avantajları sayesinde galip gelmişlerdir.
[40] Daha etkili kolluk kuvvetlerinin, suçu bastırdığı için kesinlikle iyi bir şey olduğunu düşünüyorsanız, sistemin tanımladığı şekli ile suçun, her zaman sizin suç olarak anladığınız şey olmayabileceğini unutmayın. Günümüzde [1995 kastedilmektedir] marihuana içmek “suçtur” ve ABD’nin bazı bölgelerinde ruhsatsız tabancaya sahip olmak da “suçtur.” Gelecekte, ruhsatlı olsun olmasın, herhangi bir ateşli silaha sahip olmak suç haline gelebilir ve aynı şey, şaplak atmak gibi, kabul görmeyen çocuk yetiştirme tekniklerinin de başına gelebilir. Bazı ülkelerde muhalif fikirleri savunmak suçtur ve hiçbir anayasa ya da politik sistem sonsuza kadar sürmediği için, bunun Amerika’da kesinlikle gerçekleşmeyeceğinin garantisi yoktur. Eğer bir toplum büyük ve güçlü bir kolluk kuvvetine ihtiyaç duyuyorsa, bu toplumda çok büyük bir yanlış var demektir; eğer pek çok insan kurallara uymayı reddediyorsa ya da onlara yalnızca zorlandıkları için boyun eğiyorlarsa, toplum insanları ağır baskılara maruz bırakıyor demektir. Geçmişte birçok toplum gerçek bir kolluk kuvvetine sahip olmadan ya da çok küçük ölçekli bir kolluk teşkilatı ile ayakta kalabilmiştir.
[41] (2016’da eklenmiştir.) İnsanların, zihinlerinin bir yere odaklanmayıp başıboş bir şekilde salındığında mutsuz olduklarına dair kanıtlar bulunmaktadır. Bakınız: Killingworth, Matthew A., and Daniel T Gilbert, “A Wandering Mind Is an Unhappy Mind,” Science, Vol. 330, Nov. 12, 2010, p. 932. Durant’ın (Durant, Will, The Story of Civilization, Part 1, Our Oriental Heritage, Simon & Schuster, 1954, Chapt. II, p. 6) aktardığı Eskimo ifadelerini gerçek anlamı ile kabul edersek ve Ferris’in (Ferris, Warren Angus, Life in the Rocky Mountains, Old West Publishing Co., 1940, Chapt. LXI) tasvir ettiği, kulübeleri önünde oturan Kızılderili örnekleri düşünüldüğünde, bu durumda onların zihinleri başıboş salınmıyordu; yalnızca tamamı ile boştular ve bir şey düşünmüyorlardı. Benzer şekilde, Montana’da geçirdiğim en iyi zamanlarımda, zihnim birçok düşünce yığını içinde başıboş salınmıyordu; ancak boştu. Her halükarda, can sıkıntısı denen şey benim için mevcut değildi. Bakınız: Ted ile Röportaj.
[42] Elbette geçmişteki toplumlar da insan davranışına müdahale edebilecek araçlara sahip olmuşlardır, fakat bunlar ilkel araçlardı ve günümüzde geliştirilen teknolojik araçlarla kıyaslandığında çok düşük bir etkililiğe sahiptiler.
[43] (2016’da ek yapılmıştır.) Ancak bazı psikologlar insan özgürlüğüne olan nefretlerini gösteren fikirlerini kamuoyunda ifade etmişlerdir. Örnek: “Bireyin davranışı üzerinde topyekûn bir kontrol kazanmak için, hislerden mahrum bırakmanın ilaçlar, hipnoz, ödül ve cezadan oluşan akıllı bir manipülasyon ile birleştirileceği günün geldiğine inanıyorum … Toplumumuzu, doğumdan itibaren her birimizin, toplumun bizden istediği tarzda davranmamızı sağlayacak şekilde eğitildiği bir yer haline getirmemiz gerekiyor.” James V. McConnell, “Behavior Control: Boon or Bane?,” Chicago Sun Times, March 7, 1971. Ve matematikçi Claude Shannon, Ağustos 1987 sayılı Omni’de şunları söylemektedir: “Köpekler insanlar için ne ise, insanların da robotlar için öyle olacağı bir zamanı hayal ediyorum. Ben makinelerden yanayım.”
[44] 21. nota bakınız.
[45] Bu bilim kurgu değildir! 154. paragrafı yazdıktan sonra, Scientific American dergisinde, bilim adamlarının gelecekteki potansiyel suçluları belirlemek ve onları biyolojik ve psikolojik araçların bir kombinasyonu ile tedavi etmek için teknikler geliştirdiklerini okuduk. Bazı bilim adamları, gelecekte mümkün olabilecek tedavinin zorunlu olarak uygulanmasını savunmaktadırlar. Bakınız: Gibbs, W. Wayt, “Seeking the Criminal Element,” Scientific American, March 1995. Belki de, tedavinin şiddet içeren suçlara imza atacak insanlara uygulanacağından, bunun iyi bir şey olduğunu düşünüyorsunuz. Fakat tabi ki bu iş burada bitmeyecektir. Daha sonra, sarhoşken araba sürenlere uygulanacaktır (onlar da insan hayatını tehlikeye atmaktadırlar), belki daha sonra çocuklarına şaplak atan insanlara uygulanacaktır, ondan sonra motorlu testerelere zarar veren çevrecilere ve sonunda davranışları sisteme uymayan herkese. (2016’da eklenmiştir.) Yukarıdakiler 1995 yılında yazılmıştır, fakat bilebildiğim kadarıyla çocukların büyüyünce suçlu olmalarını engelleyecek zorunlu tedaviler henüz uygulanmaya başlamamıştır. Bu durum 1995 yılında tam olarak anlamadığım iki noktayı göstermektedir: İlk olarak, özgürlük ve onurumuzun ortadan kaldırılması beklemediğimiz alanlardan gelme eğilimine sahiptir. Özgürlük ve onurumuza yönelik görünürdeki muhtemel bir tehdit, genellikle hiçbir zaman gerçekleşmemektedir ya da bu tehditlerin gerçekleşmesi herkesin tahmin ettiğinden çok daha uzun zaman almaktadır. Özgürlüğümüz ve onurumuzun erozyona uğraması devam etmektedir fakat bu, hiç kimsenin tahmin etmediği şekillerde olmaktadır. Örneğin 1970 yılında, sahip olanların eline aşırı bir güç verecek olan “güçlü” (yani insan zekasına yakın) yapay zekanın 15 yıl içinde mümkün olacağı düşünülüyordu. Darrach, Brad, “Meet Shaky, the first electronic person,” Life, Nov. 20, 1970. Fakat bu gerçekleşmemiştir. Ancak başka bir açıdan, günümüzde insanlar dijital elektronik medyaya öylesine bağımlı hale gelmişler ve kendilerini ona öylesine kaptırmışlardır ki, teknoloji endüstrisi insanlar üzerinde hiç kimsenin 1970 yılında tahmin edemeyeceği bir güç kazanmıştır. İkinci nokta ise, insan davranışını kontrol etmek için kullanılan metotların, bireylerin akıllı bir şekilde tek tek izlenmesini ya da insanların tedaviden geçirilmesini gerektirdiği durumlarda, bunların tüm bir nüfusa etkili bir şekilde uygulanmasının aşırı derecede zor olmasıdır. Bu sebeple bizim adalet ve ceza sistemimiz, gerçek ya da potansiyel suçluları bireysel bazda maniple ederek işini görmeye çalıştığı ölçüde, bir bütün olarak nüfusun suç işleyen kısmının davranışlarını kontrol etmek için pahalı ve etkili olmayan bir araçtır. Aynı şey, öğrencileri bireysel bazda maniple etmeye çalıştığı sürece, eğitim sistemimiz için de söylenebilir. Dolayısı ile günümüz toplumu, elektronik gözetleme (her yere yayılmıştır, potansiyel suçluları korkutarak caydırır ve fiziksel baskıya yardım eder) ya da en geniş anlamı ile propaganda gibi (eğitim sistemi bunun etkili bir aracı olarak işlev görmektedir), temel olarak bireysel farklılıkları dikkate almayan ve kitle bazında uygulanabilen metotlara bel bağlamaktadır.
[46] (2016’da eklenmiştir.) Şu anda tedrici bir çöküşün o kadar olasılık dışı olduğunu düşünüyorum ki, bu ihtimali değerlendirmek artık gereksizdir. Bakınız: Kaczynski, Anti-Teknolojik Devrim, Bölüm İki.
[47] (2016’da eklenmiştir.) Şu anda, burada bahsedilen spekülasyonların daha ötesinde bir noktada bulunuyorum. Gelecek ile ilgili daha muhtemel bir vizyon için: Anti-Teknolojik Devrim: Neden ve Nasıl.
[48] Teknoloji karşıtı bir ideal olarak doğanın diğer bir avantajı, onun pek çok insanda dine benzer bir huşu uyandırmasıdır. Bu sebeple doğanın dini bir temelde yüceltilmesi mümkün olabilir. Pek çok toplumda dinin mevcut düzeni desteklemek ve meşrulaştırmak işlevi görmüş olduğu doğrudur, fakat birçok durumda isyanların temelini oluşturduğu da doğrudur. Bu yüzden teknolojiye karşı isyana dini bir bileşen katmak faydalı olabilir. Üstelik günümüz Batı toplumunun güçlü bir dini temele sahip olmadığı da düşünülürse. Günümüzde din ya dar, miyop bir bencilliğin ucuz bir destekçisi olarak kullanılmaktadır (bazı muhafazakarların yaptığı gibi), ya kolay para kazanmak için sömürülmektedir (birçok Evanjelist bunu yapmakta), ya kaba bir irrasyonalizme savrulmuş durumdadır (köktenci Protestan tarikatlar, “kültler”) ya da tüm heyecanını kaybetmiş durağan bir haldedir (Katoliklik, ana akım Protestanlık). Batı’nın son zamanlarda güçlü, yaygın, dinamik bir dine en yakın tecrübe ettiği şey, içerisinde dini motifler de barındıran solculuk olmuştur. Fakat solculuk günümüzde parçalara ayrılmıştır ve açık, tek ve ilham verici bir hedefi yoktur. Dolayısı ile günümüz toplumunda dinsel bir boşluk bulunmaktadır ve belki de bu boşluk, teknolojiye karşı doğaya odaklanan bir din ile doldurulabilir. Fakat bu boşluğu doldurmak adına yapay olarak bir din uydurmak hata olacaktır. Bu şekilde uydurulmuş bir din muhtemelen başarısız olacaktır. Örnek olarak “Gaia” dinine bakın. Bu dinin mensupları ona gerçekten inanıyorlar mı yoksa rol mü yapıyorlar? Eğer yalnızca rol yapıyorlarsa sonunda dinleri bir fiyaskodan ibaret olacaktır. Eğer o dine gerçekten kendiniz inanmıyorsanız ve onun başka pek çok insanda derin, güçlü ve samimi bir etki yarattığını görmüyorsanız doğa ve teknoloji arasındaki çatışmaya dini bulaştırmamak, muhtemelen, en iyisidir.
[49] (2016’da eklenmiştir.) 1995 yılında bu paragrafları yazdığımdan beri, bu iki noktanın, bu konuda benden çok daha nitelikli yazarlar tarafından da doğrulanmış olduğunu keşfetmek beni çok mutlu etti: Sanayi Toplumu ve Geleceğinin ideolojinin iki seviyesi arasında kurmuş olduğu fark, Plekhanov ve Lenin’in “propaganda” ve “ajitasyon” arasında çizdikleri farka tekabül etmektedir. Bakınız: The New Encyclopaedia Britannica (2003), Vol. 26, “Propaganda,” p. 171; Ulam, Adam B., Stalin: The Man and His Era, Beacon Press, Boston, 1987; Lenin, What is to be Done?, Chapt. III, Part B. Alinsky, ajitasyon sırasında meselelerin, iyinin tümüyle bir tarafta ve kötünün tümüyle diğer tarafta olacak şekilde siyah ve beyaz olarak gösterilmesinin önemini vurgulamaktadır. Alinsky, Saul, D., Rules for Radicals: A Pragmatic Primer for Realistic Radicals, Vintage Books, Random House, New York, 1989.
[50] (2016’da değiştirilmiştir.) Böyle bir son mücadelenin olacağı varsayılırsa. Endüstriyel sistemin tedrici ve aşamalı bir şekilde ortadan kaldırılabileceği düşünülebilir, ama bu oldukça düşük bir ihtimaldir. (Bakınız: 4 ve 167. paragraflar ve 49. not.)
[51] Bir toplumun ekonomik ya da teknolojik yapısı, ortalama bir insanın yaşam tarzını belirlemekte onun politik yapısına kıyasla çok daha etkilidir. (95 ile 119. paragrafa ve 26 ile 34. Nota bakınız.)
[52] (2016’da eklenmiştir.) Bu cümleyi artık geri alıyorum. Devrimcilerin olabildiğince çok çocuk yapmaları ile ilgili bu tavsiye 1995 yılında belki bir anlam içeriyordu; fakat artık sisteme karşı verilecek son ve belirleyici mücadelenin, halihazırda hayatta bulunan insanlar tarafından yürütülmek zorunda olduğuna inanıyorum. (Belki onlardan sonra gelecek ilk nesil de onlara yardım edebilir.) Çocuk sahibi olmak ile ilgili problem şudur: Çocuk sahibi olan potansiyel devrimciler aile meselelerine o kadar fazla gömülürler ki, devrimci olarak çok az fayda sağlayabilirler.
[53] (2016’da eklenmiştir.) Último Reducto, ilkel toplumlarda küçük-ölçekli teknolojinin gerilediği bazı örneklere işaret etmiştir. Buna benzer örnekler medeni toplumlarda bulunsa dahi, buradaki argümanlarımızı etkilemeyecektir.
[54] (2016’da eklenmiştir.) Bakınız: New Encyclopaedia Britannica (2003), Vol. 15, “Building Construction,” p. 317.
[55] (2016’da eklenmiştir.) Bakınız: Bury, J. B., The Idea of Progress: An Inquiry into its Origin and Growth, Dover Publications, New York, 1955, pp. 55-60, 64-65, 113.
[56] Bu ifade, bizim kendi anarşizm anlayışımız ile ilgilidir. Çok geniş bir toplumsal davranış yelpazesine “anarşist” adı verilmiştir ve belki de kendisine anarşist diyen birçok kişi bizim 215. paragraftaki ifadelerimizi kabul etmeyecektir. Aynı zamanda, üyeleri FC’yi anarşist olarak görmeyecek ve FC’nin şiddet içeren yöntemlerini kesinlikle kabul etmeyecek, şiddeti reddeden bir anarşist hareketin varlığını da vurgulamak gerekir. (2016’da eklenmiştir.) 1995 yılında FC’yi “anarşist” olarak tanımladım, çünkü bilinen bir politik kimliğe sahip olmanın avantajlı olacağını düşündüm. O yıllarda anarşizm hakkında çok az şey biliyordum. O zamandan beri anarşistlerin, en azından ABD ve Birleşik Krallık’takilerin, herhangi bir amaç için faydalı olamayacak bir sürü beceriksiz ve hayalci olduklarını öğrendim. Söylemeye gerek yok ki, anarşist kimliğini tümüyle reddediyorum.
[57] Birçok solcuyu duydukları hınç da harekete geçirir. Fakat hınç, kısmi olarak, güce yönelik ihtiyacın hayal kırıklığına uğramasından kaynaklanıyor olabilir.
[58] (2016’da eklenmiştir.) Bu ifade muhtemelen tartışılacaktır. Bakınız: Hoffer, Eric, The True Believer, Harper Perennial, Harper Collins, 1989, § 14. Ayrıca Hans Rothfels (Deutsche Opposition gegen Hitler: Eine Würdigung, Neue, erweiterte Ausgabe, Fischer Taschenbuch Verlag, 1986, p. 63) Hitler’in 1933’te gücü ele geçirmesinden sonra birçok Komünistin Nazilere katıldığını ve 1945’ten sonra Almanya’nın Sovyet işgalindeki bölümünde birçok Nazi’nin de Komünistlere katıldığını söylemektedir. Fakat belirtilen koşullar altında bir partiden diğerine geçenlerin zorunlu olarak Kesin İnançlı olmaları gerekmez. Bunlar daha yüksek bir olasılıkla belirli bir zamanda yükselişte olan herhangi bir partiye katılan fırsatçılardır. Her halükarda, 20. yüzyılın ilk yarısının kesin inançlı Nazileri ve Komünistleri aynı psikolojik tipte de olsalar ve hatta tüm Kesin İnançlıların bazı psikolojik özellikleri paylaştıkları kabul dahi edilse yakın tarihin Kuzey Amerika ve Batı Avrupa’daki tipik kesin inançlı solcusu ile tipik Nazisi arasında büyük psikolojik farklılıklar olmadığı, bana pek inandırıcı gelmiyor.
[59] (2016’da eklenmiştir.) “Güce aç” tabirini kullanmam, aynı zamanda herkesin güce yönelik bir ihtiyacı olduğunu söylemem sebebiyle yanlış anlaşılmalara yol açmıştır ve birçok okuyucunun her insanın güce yönelik büyük bir iştah duyduğu sonucunu çıkarmasına sebep olmuştur. Ancak “güce aç” tabiri genel olarak, politik ya da finansal güç biçimlerinde ya da herhangi bir şekilde emir verme gücüne sahip olmak gibi, yalnızca başka insanlar üzerinde güç kullanmak isteyen kişiler için kullanılmaktadır. Örneğin entelektüel, artistik ya da atletik güç, el becerisi anlamında, mesela teknolojik sistemden bağımsız yaşamayı mümkün kılacak becerilere sahip olmak anlamında güç arayan kişiler, terimin genel anlamı ile güce aç insanlar olmak zorunda değildir.
[60] Günümüz toplumunda bulunduğu şekli ile bu hareketlere sempati duyan kişilerden bahsettiğimizin anlaşılması önemlidir. Kadınların, homoseksüellerin ve benzerlerinin eşit haklara sahip olması gerektiğine inanan bir kişinin solcu olması zorunlu değildir. Günümüz toplumunda var olan feminizm, gay hakları gibi hareketler, solculuğu karakterize eden özel ideolojik tonlara sahiptirler ve örneğin bir kişinin, kadınların eşit haklara sahip olması gerektiğine inanması, bu kişinin aynı zamanda, günümüzde var olduğu şekli ile feminist harekete sempati duyduğu anlamına gelmez.
[61] Tella, Germani, Graciarena et al., Argentina, Sociedad de Masas, Tercera edición, Editorial Universitaria de Buneos Aires, 1971.
[62] Age., sayfa 266 not 15. Bu not Kaczynski tarafından, Anti-Teknolojik Devrim Bölüm Üç, Kısım IlI’te Kural (ii)’nin tartışılması kapsamında alıntılanmaktadır.
[63] Assyrians: The New Encyclopaedia Britannica, Vol. 23, “Mesopotamia, History of Ancient,” pp. 879, 884. Incas: Age., Vol. 26, “Pre-Columbian Civilizations,” p. 39. Stalin rejimi: Ulam, Adam B., Stalin: The Man and His Era, Beacon Press, 1987.
[64] Stalin rejimi: Age., pp. 220-21, 649-650.
[65] atterson, James T., America in the Twentieth Century: A History, Fifth Edition, Harcourt College Publishers, 2000.
[66] Örnek: Ulam, Adam B., Stalin: The Man and His Era, Beacon Press, 1987, pp. 315, 345; Fischer, Markoosha, My Lives in Russia, First Edition, Harper & Brothers Publishers, 1944.
[67] he New Encyclopaedia Britannica (2003), Vol. 20, “Greek and Roman Civilizations,” p.229.
[68] Age., Vol. 19. “Family and Kinship,” p. 61.
[69] Hoffer, Eric, The True Believer, Harper Perennial, Harper Collins, 1989, § 31, Hubbard, Arthur J., The Fate of Empires, Longmans, Green & Company, 1913 sayfa 170’ten alıntılıyor. Ayrıca bakınız: Ebrey, Fatricia Buckley, The Cambridge Illustrated History of China, Paperback Edition, Cambridge University Press, 2007, p. 59.
[70] Tan, Chester C., Chinese Political Thought in the Twentieth Century, Doubleday & Company, 1971, pp. 125, 297.
